Μητροπολίτης
Τρίκκης καί Σταγῶν

(Χαραλάμπους)

1907-1970

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ

(1907-1970)

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ

2

3

4

5

Ἀραμπατζῆ Χρ., Χριστιανική Γραμματεία, τόμος Α΄, σελ. 13.
Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970), Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 19.
Βλ. Παράρτημα, σελ. 347-357.
Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (μία λαμπρά ἑνδεκαετία), σελ. 156: «12.9.1961. Ἡμέρα γεμάτη κόπων καί μόχθων καί πόνου ψυχικοῦ. Ἐργάζομαι ὑπέρ δύναμιν. Φροντίζω καί μεριμνῶ δι᾿ ὅλων μου τῶν δυνάμεων διά τό καλόν καί τήν πρόοδον τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τῆς Μητροπόλεως. Γίνομαι τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας κερδήσω εἰς Χριστόν. Ὅμως, συνεχῶς βάλλομαι. Ἀδιαλείπτως πολεμοῦμαι. Δέν εὑρίσκει ἀνταπόκρισιν ἡ ἀγάπη μου».

θεολογία ὡς ἐπιστήμη διακονεῖ τήν Ἐκκλησία, ὑποβάλλοντας σέ θεωρητική ἐπεξεργασία τόν πλοῦτο τοῦ βίου καί τῆς δράσης τῶν ἀνακηρυχθέντων Ἁγίων Πατέρων, «οἱ ὁποῖοι μέ τήν ζωή καί τό ἔργο τους λειτούργησαν ὡς ὁδοδεῖκτες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας» ¹, καί ἐρευνῶντας τά ντοκουμέντα, σχετικά μέ τό ἔργο τῶν ἐπιφανῶν προσωπικοτήτων, πού ἔπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στήν προσπάθεια ἀνόρθωσης τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων καί τῆς ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ ἀνάλυση καί ἡ ἀξιοποίηση τῶν πεπραγμένων τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος κατά τόν 20ο αἰώνα δέν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ, ἄν ὑποτεθεῖ ὅτι εἶχε ἀρχίσει ποτέ συστηματικά. Μία ἀπό τίς πολλές ἐκκρεμότητες ἀφορᾶ καί στή μελέτη τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, πού παρά τίς μεγάλες φῆμες γύρω ἀπό τό πρόσωπό του, τό ἔργο του παραμένει οὐσιαστικά ἀνεξερεύνητο. Στήν εἰσαγωγή πρόσφατης ἔκδοσης, ἀφιερωμένης στήν προσωπικότητα τοῦ Ἱεράρχη, ἀναφέρεται: «Ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, πανθομολογουμένως, ὑπῆρξε μία σημαντική φωτεινή φυσιογνωμία τῆς νεότερης ἱστορίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»². Οἱ πηγές ὡστόσο διαβεβαιώνουν ὅτι ἡ φήμη τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς «φωτεινῆς φυσιογνωμίας» δέν ἦταν καί δέν εἶναι ἀκόμη πανθομολογούμενη. Ἀρκεῖ ἴσως νά ἀναφερθεῖ ἐδῶ ἡ ἐπιστολή τοῦ Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μαξίμου τοῦ Ε΄ πρός τόν Δράμας Φίλιππο³. Ὁ ἴδιος ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος μάλιστα σημειώνει στό ἡμερολόγιό του ὅτι συνεχῶς βάλλεται καί ἀδιαλείπτως πολεμεῖται⁴. Ὁ Πάφου Γεννάδιος, στήν ἐπιστολή του πρός τούς Μητροπολίτες Κερκύρας

9

10

Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε ″Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην″».
Ὅ.π., σελ. 373: «Πολύ ηὐχαριστήθην πού ἀνέγνωσα καί εἰς τήν ″Ἀνάπλασιν″ καί εἰς τόν ″Ἐλεύθερον Κόσμον″ τάς δηλώσεις τῶν συκοφαντῶν σας. Οὕτως ἔληξε τό ζήτημα καί πανηγυρικῶς ἐδικαιώθητε».
Μητροπολίτη Ἠλείας Ἀθανασίου, ἄρθρο Πιστός ἄχρι θανάτου, Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 84˙ Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4969: «...ἐπιστεύετο μάλιστα ὡς ὁ πλέον σκληρός καί ἄτεγκτος, αὐταρχικός καί πείσμων καί ἀδίστακτος καί δή κατά τάς ἡμέρας τῆς δράσεώς του, ὡς Ἀριστίνδην μέλος τῆς ἐκκλησιαστικῆς δικτατορίας».
Βλ. Παράρτημα, σελ. 358-359.
Βλ. Παράρτημα, σελ. 366-375 τήν περίπτωση τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Πειραιῶς Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος μετά ἀπό πολλά χρόνια φιλίας μέ τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο, ἔγινε ἐχθρός του, ἐκφέροντας μετά τό θάνατο τοῦ Διονυσίου βαριές ἐναντίον του κατηγορίες.
Ἐνορία, πρεσβ. Δημ. Ἡλιάδη (βλ. ὅλο τό κείμενο στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου): «Τό σέμνωμα τῆς Ἁγίας μας Ἐκκλησίας, ὁ Πρύτανις καί Νέστωρ τῆς Ἱεραρχίας, ὁ Ἀποστολικός Ἱεράρχης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, καί Μέγας Πρωταγωνιστής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς μας ἀναγεννήσεως, δέν εἶναι πλέον μεταξύ ἡμῶν˙ παρεδρεύει ἤδη εἰς τό Οὐράνιον Θυσιαστήριον. Κατώδυνοι ἀναλογιζόμεθα τήν στιγμήν αὐτήν τήν ἀπώλειαν, χωρίς νά εἶναι δυνατόν νά τήν σταθμίσωμεν. Θά περάσῃ χρόνος πολύς διά νά ἀρχίσῃ νά γίνεται ἀντιληπτόν τί ἐστερήθη ἡ Ἐκκλησία καί ἡ Ἑλληνική Πατρίς, τήν Κυριακήν 4.1.70, ὅτε ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ, κατόπιν μακρᾶς πολυωδύνου νόσου, ὁ μικρόσωμος Αὐτός Ἱεράρχης, ὁ Ὁποῖος ἐπέθεσε ἀνεξίτηλον τήν σφραγῖδα τῆς γιγαντιαίας προσωπικότητός Του ἐπί τῆς συγχρόνου πολυκυμάντου ἐκκλησιαστικῆς καί ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ὑπῆρξε εἰς ὅλα Μέγας καί ὑποδειγματικός».
Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Στα-

καί Παξῶν Πολύκαρπο καί Λαρίσης Θεολόγο, ἐπίσης ἀναφέρεται στήν ἔχθρα πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο⁵. Ἀπό μία ἄλλη ἐπιστολή του προέρχονται κάποιες πληροφορίες καί γιά συκοφαντίες πρός τόν Τρίκκης⁶. Ἄλλοι πάλι τόν κατηγοροῦσαν γιά ἀκραίες πράξεις⁷. Οἱ πηγές διασώζουν τό γεγονός τῆς κυκλοφορίας τό 1963 ἑνός ἀνωνύμου λιβελλογραφήματος ἐναντίον τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, στό ὁποῖο ἡ Μητρόπολη ἀπάντησε μέ ἀνακοίνωση στήν ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 10.1.1963 ἐνῶ ἤδη τήν ἑπόμενη μέρα δημοσιεύθηκαν ὑπερασπιστικά ἄρθρα στήν «Ἀναγέννησι», τήν «Ἐλευθέρα Γνώμη» καί στό «Ἐλεύθερο Βῆμα»⁸. Ἀρκετούς ἐχθρούς ἀπέκτησε ὁ Τρίκκης Διονύσιος καί τό 1965, πολεμῶντας τό μεταθετό⁹. Ἀλλά ἡ δριμύτερη κριτική ἀπό τίς περισσότερες πλευρές εἶχε ἀσκηθεῖ πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ἐπειδή διετέλεσε μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967. Ἐνῶ ταυτόχρονα κάποιοι ἀπό τούς συγχρόνους του τόν ἀποκαλοῦσαν ἀποστολικό ἱεράρχη¹⁰ καί τόν τοποθετοῦσαν στήν ἴδια σειρά μέ τούς Πατέρες¹¹.

Ἀραμπατζῆ Χρ., Χριστιανική Γραμματεία, τόμος Α΄, σελ. 13.
Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970), Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 19.
Βλ. Παράρτημα, σελ. 347-357.
Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (μία λαμπρά ἑνδεκαετία), σελ. 156: «12.9.1961. Ἡμέρα γεμάτη κόπων καί μόχθων καί πόνου ψυχικοῦ. Ἐργάζομαι ὑπέρ δύναμιν. Φροντίζω καί μεριμνῶ δι᾿ ὅλων μου τῶν δυνάμεων διά τό καλόν καί τήν πρόοδον τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τῆς Μητροπόλεως. Γίνομαι τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας κερδήσω εἰς Χριστόν. Ὅμως, συνεχῶς βάλλομαι. Ἀδιαλείπτως πολεμοῦμαι. Δέν εὑρίσκει ἀνταπόκρισιν ἡ ἀγάπη μου».

θεολογία ὡς ἐπιστήμη διακονεῖ τήν Ἐκκλησία, ὑποβάλλοντας σέ θεωρητική ἐπεξεργασία τόν πλοῦτο τοῦ βίου καί τῆς δράσης τῶν ἀνακηρυχθέντων Ἁγίων Πατέρων, «οἱ ὁποῖοι μέ τήν ζωή καί τό ἔργο τους λειτούργησαν ὡς ὁδοδεῖκτες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας» ¹, καί ἐρευνῶντας τά ντοκουμέντα, σχετικά μέ τό ἔργο τῶν ἐπιφανῶν προσωπικοτήτων, πού ἔπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στήν προσπάθεια ἀνόρθωσης τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων καί τῆς ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ ἀνάλυση καί ἡ ἀξιοποίηση τῶν πεπραγμένων τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος κατά τόν 20ο αἰώνα δέν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ, ἄν ὑποτεθεῖ ὅτι εἶχε ἀρχίσει ποτέ συστηματικά. Μία ἀπό τίς πολλές ἐκκρεμότητες ἀφορᾶ καί στή μελέτη τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, πού παρά τίς μεγάλες φῆμες γύρω ἀπό τό πρόσωπό του, τό ἔργο του παραμένει οὐσιαστικά ἀνεξερεύνητο. Στήν εἰσαγωγή πρόσφατης ἔκδοσης, ἀφιερωμένης στήν προσωπικότητα τοῦ Ἱεράρχη, ἀναφέρεται: «Ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, πανθομολογουμένως, ὑπῆρξε μία σημαντική φωτεινή φυσιογνωμία τῆς νεότερης ἱστορίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»². Οἱ πηγές ὡστόσο διαβεβαιώνουν ὅτι ἡ φήμη τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς «φωτεινῆς φυσιογνωμίας» δέν ἦταν καί δέν εἶναι ἀκόμη πανθομολογούμενη. Ἀρκεῖ ἴσως νά ἀναφερθεῖ ἐδῶ ἡ ἐπιστολή τοῦ Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μαξίμου τοῦ Ε΄ πρός τόν Δράμας Φίλιππο³. Ὁ ἴδιος ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος μάλιστα σημειώνει στό ἡμερολόγιό του ὅτι συνεχῶς βάλλεται καί ἀδιαλείπτως πολεμεῖται⁴. Ὁ Πάφου Γεννάδιος, στήν ἐπιστολή του πρός τούς Μητροπολίτες Κερκύρας

11