Данный сайт использует cookie-файлы для аналитики и улучшения работы сайта. Продолжая использовать данный ресурс, Вы автоматически соглашаетесь с использованием данных технологий.
Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν
(Χαραλάμπους)
1907-1970
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ
ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ
(1907-1970)
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ
ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΑι
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014
ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ
ΧΡΗΣΤΟΣ Aθ. AΡΑΜΠΑΤΖΗΣ
ΜΟΝΑΧΗ ΔΙΟΝΥΣΙΑ
(κατά κόσμον VIKHROVA)
ΑΕΜ: 1384
Ἡ ἑρμηνεία τῆς Πατερικῆς Παραδόσεως
στό ἔργο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου
Ἀφιερώνεται στόν
τῆς ψυχῆς μου περιπόθητο,
τόν πολύπαθο Γέροντά μου,
Ἀρχιμανδρίτη Διονύσιο
(Καλαμπόκα),
Ἡγούμενο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Πέτρας Ἀγράφων,
ὁ ὁποῖος πολυόδυνα ἐν Χριστῷ μέ ἐγέννησε.
Ἰούλιος 2014
Ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος στόν τάφο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου
( Ἱερὰ Μονὴ Βυτουμᾶ )
1. Ἀραμπατζῆ Χρ., Χριστιανική Γραμματεία,........ τόμος Α΄, σελ. 13.
2. Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητροπολίτης... Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970), Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 19.
3. Βλ. Παράρτημα, σελ. 347-357.
4..Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (μία λαμπρά ἑνδεκαετία), σελ. 156: «12.9.1961. Ἡμέρα γεμάτη κόπων καί μόχθων καί πόνου ψυχικοῦ. Ἐργάζομαι ὑπέρ δύναμιν. Φροντίζω καί μεριμνῶ δι᾿ ὅλων μου τῶν δυνάμεων διά τό καλόν καί τήν πρόοδον τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τῆς Μητροπόλεως. Γίνομαι τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας κερδήσω εἰς Χριστόν. Ὅμως, συνεχῶς βάλλομαι. Ἀδιαλείπτως πολεμοῦμαι. Δέν εὑρίσκει ἀνταπόκρισιν ἡ ἀγάπη μου».
2. Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητροπολίτης... Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970), Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 19.
3. Βλ. Παράρτημα, σελ. 347-357.
4..Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (μία λαμπρά ἑνδεκαετία), σελ. 156: «12.9.1961. Ἡμέρα γεμάτη κόπων καί μόχθων καί πόνου ψυχικοῦ. Ἐργάζομαι ὑπέρ δύναμιν. Φροντίζω καί μεριμνῶ δι᾿ ὅλων μου τῶν δυνάμεων διά τό καλόν καί τήν πρόοδον τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τῆς Μητροπόλεως. Γίνομαι τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας κερδήσω εἰς Χριστόν. Ὅμως, συνεχῶς βάλλομαι. Ἀδιαλείπτως πολεμοῦμαι. Δέν εὑρίσκει ἀνταπόκρισιν ἡ ἀγάπη μου».
θεολογία ὡς ἐπιστήμη διακονεῖ τήν Ἐκκλησία, ὑποβάλλοντας σέ θεωρητική ἐπεξεργασία τόν πλοῦτο τοῦ βίου καί τῆς δράσης τῶν ἀνακηρυχθέντων Ἁγίων Πατέρων, «οἱ ὁποῖοι μέ τήν ζωή καί τό ἔργο τους λειτούργησαν ὡς ὁδοδεῖκτες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας»1, καί ἐρευνῶντας τά ντοκουμέντα, σχετικά μέ τό ἔργο τῶν ἐπιφανῶν προσωπικοτήτων, πού ἔπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στήν προσπάθεια ἀνόρθωσης τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων καί τῆς ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ ἀνάλυση καί ἡ ἀξιοποίηση τῶν πεπραγμένων τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος κατά τόν 20ο αἰώνα δέν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ, ἄν ὑποτεθεῖ ὅτι εἶχε ἀρχίσει ποτέ συστηματικά. Μία ἀπό τίς πολλές ἐκκρεμότητες ἀφορᾶ καί στή μελέτη τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, πού παρά τίς μεγάλες φῆμες γύρω ἀπό τό πρόσωπό του, τό ἔργο του παραμένει οὐσιαστικά ἀνεξερεύνητο. Στήν εἰσαγωγή πρόσφατης ἔκδοσης, ἀφιερωμένης στήν προσωπικότητα τοῦ Ἱεράρχη, ἀναφέρεται: «Ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, πανθομολογουμένως, ὑπῆρξε μία σημαντική φωτεινή φυσιογνωμία τῆς νεότερης ἱστορίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»2. Οἱ πηγές ὡστόσο διαβεβαιώνουν ὅτι ἡ φήμη τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς «φωτεινῆς φυσιογνωμίας» δέν ἦταν καί δέν εἶναι ἀκόμη πανθομολογούμενη. Ἀρκεῖ ἴσως νά ἀναφερθεῖ ἐδῶ ἡ ἐπιστολή τοῦ Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μαξίμου τοῦ Ε΄ πρός τόν Δράμας Φίλιππο3. Ὁ ἴδιος ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος μάλιστα σημειώνει στό ἡμερολόγιό του ὅτι συνεχῶς βάλλεται καί ἀδιαλείπτως πολεμεῖται4. Ὁ Πάφου Γεννάδιος, στήν ἐπιστολή του πρός τούς Μητροπολίτες Κερκύρας
ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
9
Ἡ
10
5. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε "Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην"».
6.. Ὅ.π., σελ. 373: «Πολύ ηὐχαριστήθην πού....... ἀνέγνωσα καί εἰς τήν "Ἀνάπλασιν" καί εἰς τόν "Ἐλεύθερον Κόσμον" τάς δηλώσεις τῶν συκοφαντῶν σας. Οὕτως ἔληξε τό ζήτημα καί πανηγυρικῶς ἐδικαιώθητε».
7. Μητροπολίτη Ἠλείας Ἀθανασίου, ἄρθρο........ Πιστός ἄχρι θανάτου, Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 84˙ Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4969: «...ἐπιστεύετο μάλιστα ὡς ὁ πλέον σκληρός καί ἄτεγκτος, αὐταρχικός καί πείσμων καί ἀδίστακτος καί δή κατά τάς ἡμέρας τῆς δράσεώς του, ὡς Ἀριστίνδην μέλος τῆς ἐκκλησιαστικῆς δικτατορίας».
8. Βλ. Παράρτημα, σελ. 358-359.
9. Βλ. Παράρτημα, σελ. 366-375 τήν περίπτωση τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Πειραιῶς Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος μετά ἀπό πολλά χρόνια φιλίας μέ τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο, ἔγινε ἐχθρός του, ἐκφέροντας μετά τό θάνατο τοῦ Διονυσίου βαριές ἐναντίον του κατηγορίες.
10..Ἐνορία, πρεσβ. Δημ. Ἡλιάδη (βλ. ὅλο τό κείμενο στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου): «Τό σέμνωμα τῆς Ἁγίας μας Ἐκκλησίας, ὁ Πρύτανις καί Νέστωρ τῆς Ἱεραρχίας, ὁ Ἀποστολικός Ἱεράρχης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, καί Μέγας Πρωταγωνιστής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς μας ἀναγεννήσεως, δέν εἶναι πλέον μεταξύ ἡμῶν˙ παρεδρεύει ἤδη εἰς τό Οὐράνιον Θυσιαστήριον. Κατώδυνοι ἀναλογιζόμεθα τήν στιγμήν αὐτήν τήν ἀπώλειαν, χωρίς νά εἶναι δυνατόν νά τήν σταθμίσωμεν. Θά περάσῃ χρόνος πολύς διά νά ἀρχίσῃ νά γίνεται ἀντιληπτόν τί ἐστερήθη ἡ Ἐκκλησία καί ἡ Ἑλληνική Πατρίς, τήν Κυριακήν 4.1.70, ὅτε ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ, κατόπιν μακρᾶς πολυωδύνου νόσου, ὁ μικρόσωμος Αὐτός Ἱεράρχης, ὁ Ὁποῖος ἐπέθεσε ἀνεξίτηλον τήν σφραγῖδα τῆς γιγαντιαίας προσωπικότητός Του ἐπί τῆς συγχρόνου πολυκυμάντου ἐκκλησιαστικῆς καί ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ὑπῆρξε εἰς ὅλα Μέγας καί ὑποδειγματικός».
11. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Στα-
6.. Ὅ.π., σελ. 373: «Πολύ ηὐχαριστήθην πού....... ἀνέγνωσα καί εἰς τήν "Ἀνάπλασιν" καί εἰς τόν "Ἐλεύθερον Κόσμον" τάς δηλώσεις τῶν συκοφαντῶν σας. Οὕτως ἔληξε τό ζήτημα καί πανηγυρικῶς ἐδικαιώθητε».
7. Μητροπολίτη Ἠλείας Ἀθανασίου, ἄρθρο........ Πιστός ἄχρι θανάτου, Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 84˙ Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4969: «...ἐπιστεύετο μάλιστα ὡς ὁ πλέον σκληρός καί ἄτεγκτος, αὐταρχικός καί πείσμων καί ἀδίστακτος καί δή κατά τάς ἡμέρας τῆς δράσεώς του, ὡς Ἀριστίνδην μέλος τῆς ἐκκλησιαστικῆς δικτατορίας».
8. Βλ. Παράρτημα, σελ. 358-359.
9. Βλ. Παράρτημα, σελ. 366-375 τήν περίπτωση τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Πειραιῶς Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος μετά ἀπό πολλά χρόνια φιλίας μέ τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο, ἔγινε ἐχθρός του, ἐκφέροντας μετά τό θάνατο τοῦ Διονυσίου βαριές ἐναντίον του κατηγορίες.
10..Ἐνορία, πρεσβ. Δημ. Ἡλιάδη (βλ. ὅλο τό κείμενο στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου): «Τό σέμνωμα τῆς Ἁγίας μας Ἐκκλησίας, ὁ Πρύτανις καί Νέστωρ τῆς Ἱεραρχίας, ὁ Ἀποστολικός Ἱεράρχης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, καί Μέγας Πρωταγωνιστής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς μας ἀναγεννήσεως, δέν εἶναι πλέον μεταξύ ἡμῶν˙ παρεδρεύει ἤδη εἰς τό Οὐράνιον Θυσιαστήριον. Κατώδυνοι ἀναλογιζόμεθα τήν στιγμήν αὐτήν τήν ἀπώλειαν, χωρίς νά εἶναι δυνατόν νά τήν σταθμίσωμεν. Θά περάσῃ χρόνος πολύς διά νά ἀρχίσῃ νά γίνεται ἀντιληπτόν τί ἐστερήθη ἡ Ἐκκλησία καί ἡ Ἑλληνική Πατρίς, τήν Κυριακήν 4.1.70, ὅτε ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ, κατόπιν μακρᾶς πολυωδύνου νόσου, ὁ μικρόσωμος Αὐτός Ἱεράρχης, ὁ Ὁποῖος ἐπέθεσε ἀνεξίτηλον τήν σφραγῖδα τῆς γιγαντιαίας προσωπικότητός Του ἐπί τῆς συγχρόνου πολυκυμάντου ἐκκλησιαστικῆς καί ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ὑπῆρξε εἰς ὅλα Μέγας καί ὑποδειγματικός».
11. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Στα-
καί Παξῶν Πολύκαρπο καί Λαρίσης Θεολόγο, ἐπίσης ἀναφέρεται στήν ἔχθρα πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο5. Ἀπό μία ἄλλη ἐπιστολή του προέρχονται κάποιες πληροφορίες καί γιά συκοφαντίες πρός τόν Τρίκκης6. Ἄλλοι πάλι τόν κατηγοροῦσαν γιά ἀκραίες πράξεις7. Οἱ πηγές διασώζουν τό γεγονός τῆς κυκλοφορίας τό 1963 ἑνός ἀνωνύμου λιβελλογραφήματος ἐναντίον τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, στό ὁποῖο ἡ Μητρόπολη ἀπάντησε μέ ἀνακοίνωση στήν ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 10.1.1963 ἐνῶ ἤδη τήν ἑπόμενη μέρα δημοσιεύθηκαν ὑπερασπιστικά ἄρθρα στήν «Ἀναγέννησι», τήν «Ἐλευθέρα Γνώμη» καί στό «Ἐλεύθερο Βῆμα»8. Ἀρκετούς ἐχθρούς ἀπέκτησε ὁ Τρίκκης Διονύσιος καί τό 1965, πολεμῶντας τό μεταθετό9. Ἀλλά ἡ δριμύτερη κριτική ἀπό τίς περισσότερες πλευρές εἶχε ἀσκηθεῖ πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ἐπειδή διετέλεσε μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967. Ἐνῶ ταυτόχρονα κάποιοι ἀπό τούς συγχρόνους του τόν ἀποκαλοῦσαν ἀποστολικό ἱεράρχη10 καί τόν τοποθετοῦσαν στήν ἴδια σειρά μέ τούς Πατέρες11.
11
παρούσα διατριβή ἀποτελεῖ μία πρώτη ἐπιστημονική προσέγγιση τῆς προσωπικότητας καί τοῦ ἔργου τοῦ Ἱεράρχη σέ σχέση μέ τήν Πατερική Παράδοση. Ἀπό αὐτή τή θέση θά ἤθελα πρωτίστως νά εὐχαριστήσω ἀπό τά βάθη τῆς καρδιᾶς μου τόν ἐπόπτη καθηγητή μου κ. Χρῆστο Ἀραμπατζῆ γιά τήν καθοδήγησή του στήν πορεία τῆς ἔρευνας, γιά τίς πολύτιμες ὑποδείξεις καί τίς δημιουργικές του προτάσεις σχετικά μέ τή συγγραφή. Πολλές οἱ ὀφειλές μου καί στόν καθηγητή κ. Δημήτριο Τσελεγγίδη, πού μέ ἐξαιρετική κατανόηση στάθηκε κοντά μου στή μακρά διάρκεια τῶν σπουδῶν μου στή Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης, στηρίζοντάς με ἠθικά σέ ὅλες τίς δυσκολίες. Οἱ συμβουλές του πάντα ὑπῆρξαν πολύτιμες. Ἐπίσης, αἰσθάνομαι τήν ἀνάγκη νά ἐκφράσω τίς θερμές μου εὐχαριστίες πρός τόν πρ. Πρόεδρο τῆς Ἀνωτάτης Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Θεσσαλονίκης, καθηγητή Πατρολογίας κ. Χριστοφόρο Κοντάκη καί πρός τόν τ. Διευθυντή τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, θεολόγο καί νομικό, κ. Εὐάγγελο Λέκκο, ἡ βοήθεια τῶν ὁποίων καί ἡ ἀπό καρδιᾶς συμβολή τους στήν ἐπιστημονική μου προσπάθεια ἦταν βαρυσήμαντες. Εὐχαριστῶ ἐπίσης θερμά καί τόν θεολόγο καί φιλόλογο κ. Ἀθανάσιο Γκάτζιο γιά τήν βοήθειά του. Σέ ὅλους τούς ἀγαπητούς μου διδασκάλους εὔχομαι ὁ Θεός νά ἀνταποδόσει τούς κόπους καί τούς μόχθους τους. Εἰλικρινεῖς οἱ εὐχαριστίες μου καί ἀπό τή θέση αὐτή στήν οἰκογένεια τοῦ μακαριστοῦ Ἰγνατίου Σακαλῆ, ἡ σύζυγος τοῦ ὁποίου, Ἀσπασία, εἶναι ἡ κατά σάρκα ἀνιψιά τοῦ Μητροπολίτη, κόρη τῆς ἀδελφῆς του Ἀριάδνης. Πολλά ὠφελήθηκε ἡ παρούσα ἔρευνα ἀπό τίς ἀναμνήσεις τους ὡς συγγενῶν καί συνεργατῶν τοῦ ἱεράρχη. Οἱ σπάνιες φωτογραφίες τοῦ Διονυσίου Τρίκκης καί κυρίως τά χειρόγραφά του, πού θά ἐκδοθοῦν γιά πρώτη φορά στό παρόν ἔργο, ὀφείλονται στήν εὐγενική προσφορά τους. Οἱ μέγιστες εὐχαριστίες μου στήν κόρη τοῦ Ἰγνατίου καί τῆς Ἀσπασίας, τή φιλόλογο Λένα Σακαλῆ. Τέλος ἀπευθύνω τίς θερμές μου εὐχαριστίες σέ ὅλους ἐκείνους πού συνέτρεξαν μέ ἀγάπη Χριστοῦ καί μέ βοήθησαν μέ κάθε τρόπο καθ᾿ ὅλη τή διάρκεια τῶν μεταπτυχιακῶν μου σπουδῶν.
Ἡ
Μοναχή Διονυσία
Ἱερά Μονή
Δώδεκα Ἀποστόλων Καρδίτσα
Δώδεκα Ἀποστόλων Καρδίτσα
Ἱερά Μονή Δώδεκα Ἀποστόλων Καρδίτσα
3.5. Ἡ ὡραιότητα τῆς φύσης καί ἡ
ἐξάσκηση τοῦ μαρτυρικοῦ φρονήματος...........................................236
3.6. «Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων».............................................241
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄
Ἡ σημασία τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης
καί Σταγῶν Διονυσίου γιά τή σύγχρονη πνευματική ζωή
1. Ἱερωσύνη...................................247
1.1. Χαρισματική διαδοχή στήν ἱερωσύνη................................................247
1.2. Οἱ βασικές ἀρχές τοῦ ἱερέα.......................................................250
1.3. Ἀνάγκη ἀνακαίνισης τῆς ἱερωσύνης
γιά τήν ἀντιμετώπιση προβλημάτων τῆς τρίτης χιλιετίας......................................256
2. Μοναχισμός.......................................260
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......261
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς
ἄσκησης..................................................263
2.3. Τά παράγοντα τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ.............................................266
2.4. Ὁ ἐσωτερικός κανονισμός ἱερῶν
μονῶν ὡς πρακτική ἐφαρμογή τῆς θεωρητικῆς δομῆς τοῦ Τρίκκης Διονυσίου στήν προσπάθεια ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ.............................................277
ἐξάσκηση τοῦ μαρτυρικοῦ φρονήματος...........................................236
3.6. «Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων».............................................241
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄
Ἡ σημασία τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης
καί Σταγῶν Διονυσίου γιά τή σύγχρονη πνευματική ζωή
1. Ἱερωσύνη...................................247
1.1. Χαρισματική διαδοχή στήν ἱερωσύνη................................................247
1.2. Οἱ βασικές ἀρχές τοῦ ἱερέα.......................................................250
1.3. Ἀνάγκη ἀνακαίνισης τῆς ἱερωσύνης
γιά τήν ἀντιμετώπιση προβλημάτων τῆς τρίτης χιλιετίας......................................256
2. Μοναχισμός.......................................260
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......261
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς
ἄσκησης..................................................263
2.3. Τά παράγοντα τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ.............................................266
2.4. Ὁ ἐσωτερικός κανονισμός ἱερῶν
μονῶν ὡς πρακτική ἐφαρμογή τῆς θεωρητικῆς δομῆς τοῦ Τρίκκης Διονυσίου στήν προσπάθεια ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ.............................................277
3. Τό μαρτυρικό φρόνημα ὡς ἀντίδοτο στό σύγχρονο πρόβλημα τῆς κρίσης......................................280
3.1. Ἡ αἰτία τῆς κρίσης..........................280
3.2. Ἡ ἑρμηνεία τῆς κρίσης...................285
3.3. Ἡ θεραπεία τῆς κρίσης...................286
Ἀντί ἐπιλόγου........................................295
Summary................................................297
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ....................................299
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.................................403
3.1. Ἡ αἰτία τῆς κρίσης..........................280
3.2. Ἡ ἑρμηνεία τῆς κρίσης...................285
3.3. Ἡ θεραπεία τῆς κρίσης...................286
Ἀντί ἐπιλόγου........................................295
Summary................................................297
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ....................................299
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.................................403
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄
Ἡ ἑρμηνευτική προσέγγιση τῆς Πατερικῆς παράδοσης ἀπό τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο
(Βασικά θεολογικά θέματα καί ἡ θεμελίωσή τους στήν πατερική παράδοση)
1. Ἡ ἱερωσύνη...............................149
1.1. Ἡ διδασκαλία περί σύνθεσης τῆς Ἐκκλησίας ὡς ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης..............................................150
1.2. Ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης, μέ τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὡς θεμέλιο...................................................151
1.2.α. Ὁ ἱερέας διδάσκαλος..................157
1.2.β. Ὁ ἱερέας ἱερουργός.....................164
1.2.γ. Ὁ ἱερέας ὡς πνευματικός γιατρός...................................................168
1.3. Πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ ἀποστόλου Παύλου «εὐσχημόνως
καί κατά τάξιν γινέσθω» (Α΄ Κορ. 14:40).....................................................174
1.3.α. Ἡ καθαριότητα, ἡ τάξη καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ ἱ. ναοῦ............................176
1.3.β. Ἡ καθαριότητα καί ἡ εὐπρέπεια
τοῦ λειτουργοῦ......................................183
1.4. Ἡ ἐφαρμογή τῆς διδασκαλίας τοῦ
ἀποστόλου Παύλου γιά τόν πιστό οἰκονόμο................................................185
1.5. Ἀρχιερωσύνη..................................187
1.6. Ἡ διδασκαλία περί ἀγάπης ὡς κατακλείδα τῆς διδασκαλίας περί ἱερωσύνης..............................................193
2. Μοναχισμός...............................195
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......195
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς ἄσκησης.................................................199
2.3. Προσέγγιση τῆς κρίσης τοῦ μοναχισμοῦ στόν 20ό αἰώνα......................................................204
2.4. Ἡ ἀπολογητική τοῦ μοναχισμοῦ.............................................213
2.5. Ἡ νέα ἑρμηνεία τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος.........................................215
3.Μαρτύριο....................................219
3.1. Ἡ προέλευση καί τό περιεχόμενο τοῦ χειρογράφου...........................................221
3.2. Μαρτύρια ἤ «ἑβδομάδα τῶν παθῶν» (Passiones).............................................223
3.3. Τό Στρατοδικεῖο ἤ Πράξεις
(Acta)......................................................228
3.4. Τό ποιμαντικό ἔργο στίς
φυλακές..................................................229
Ἡ ἑρμηνευτική προσέγγιση τῆς Πατερικῆς παράδοσης ἀπό τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο
(Βασικά θεολογικά θέματα καί ἡ θεμελίωσή τους στήν πατερική παράδοση)
1. Ἡ ἱερωσύνη...............................149
1.1. Ἡ διδασκαλία περί σύνθεσης τῆς Ἐκκλησίας ὡς ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης..............................................150
1.2. Ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης, μέ τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὡς θεμέλιο...................................................151
1.2.α. Ὁ ἱερέας διδάσκαλος..................157
1.2.β. Ὁ ἱερέας ἱερουργός.....................164
1.2.γ. Ὁ ἱερέας ὡς πνευματικός γιατρός...................................................168
1.3. Πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ ἀποστόλου Παύλου «εὐσχημόνως
καί κατά τάξιν γινέσθω» (Α΄ Κορ. 14:40).....................................................174
1.3.α. Ἡ καθαριότητα, ἡ τάξη καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ ἱ. ναοῦ............................176
1.3.β. Ἡ καθαριότητα καί ἡ εὐπρέπεια
τοῦ λειτουργοῦ......................................183
1.4. Ἡ ἐφαρμογή τῆς διδασκαλίας τοῦ
ἀποστόλου Παύλου γιά τόν πιστό οἰκονόμο................................................185
1.5. Ἀρχιερωσύνη..................................187
1.6. Ἡ διδασκαλία περί ἀγάπης ὡς κατακλείδα τῆς διδασκαλίας περί ἱερωσύνης..............................................193
2. Μοναχισμός...............................195
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......195
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς ἄσκησης.................................................199
2.3. Προσέγγιση τῆς κρίσης τοῦ μοναχισμοῦ στόν 20ό αἰώνα......................................................204
2.4. Ἡ ἀπολογητική τοῦ μοναχισμοῦ.............................................213
2.5. Ἡ νέα ἑρμηνεία τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος.........................................215
3.Μαρτύριο....................................219
3.1. Ἡ προέλευση καί τό περιεχόμενο τοῦ χειρογράφου...........................................221
3.2. Μαρτύρια ἤ «ἑβδομάδα τῶν παθῶν» (Passiones).............................................223
3.3. Τό Στρατοδικεῖο ἤ Πράξεις
(Acta)......................................................228
3.4. Τό ποιμαντικό ἔργο στίς
φυλακές..................................................229
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ....................9ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ...............13
ΕΙΣΑΓΩΓΗ..............................................17
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄
Βίος καί δράση τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου
1. Ὁ ξεριζωμός ἀπό τή Μικρά Ἀσία.......352. Ἄσκηση στό Ἅγιον Ὄρος.....................36
3. Θεολογικές σπουδές στή Χάλκη........38
4. Ἱεροκήρυκας καί ἡγούμενος στή
Μητρόπολη Μηθύμνης...........................39
5. Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα
τῆς Γερμανίας..........................................42
6. Ἡ δράση του στήν Κύπρο...................43
7. Ἡ δράση του στή Λῆμνο.....................49
8. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης
καί Σταγῶν...............................................54
9. Τό ἔργο του ὡς μέλους τῆς Ἱερᾶς
Συνόδου...................................................61
10. Ἡ ἐκδημία του...................................69
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄
Τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου
1. Τά χρονικά πλαίσια τῆς συγγραφικῆς τουπαραγωγῆς..............................................73
1.1. Προπολεμική περίοδος....................74
1.2. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική
περίοδος..................................................75
1.3. Ἡ Λημνιακή περίοδος......................76
1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς
Τρίκκης καί Σταγῶν.................................77
1.5. Κατάλογος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου κατά
χρονολογική σειρά.................................79
2. Διαίρεση τῶν συγγραμμάτων του μέ βάση τό περιεχόμενό τους........80
2.1. Ἐκκλησιαστικές διατάξεις...............81 2.1.α. Πατρικαί Νουθεσίαι......................81
2.1.β. Εἰσηγήσεις στή Σύνοδο................83
2.2. Ποιμαντικές πραγματεῖες................87
2.2.α. Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον..........................................87
2.2.β. Ὁ πιστός οἰκονόμος......................91
2.2.γ. Προσκλητήριον.............................98
2.3. Ἁγιολογικά κείμενα.......................103
2.3.α. Μάρτυρες....................................106
2.3.β. Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο ...............................................................111
2.3.γ. Πιστοί ἄχρι θανάτου..................115
2.3.δ. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον.......120 2.3.ε. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα..................................................130
2.3.στ. Προσκυνητάρια........................136
2.3.ζ. Ἁγιολογικές ὁμιλίες....................139
2.4. Ἀρθρογραφία.................................141
2.5. Διδακτικές πραγματεῖες................144
12. Μέ τήν ἔναρξη τῆς ἐπανάστασης κατέλαβε τήν Ἑλλάδα καί τό νέο πνεῦμα (Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, σελ. 765), τό ὁποῖο θεωρητικά εἶχε διαμορφωθεῖ ἀκόμα στόν 18ο αἰώνα, μέ κύριο ἐκπρόσωπο τόν Ἀδ. Κοραή (Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τόμος Β΄, σελ. 178) καί πού προσέβλεπε στήν κοσμική Δύση τῆς ἀμερικανικῆς καί γαλλικῆς ἐπανάστασης. Οἱ ὀπαδοί τοῦ Διαφωτισμοῦ «με τη λογική και την επιστήμη έκριναν το κατεστημένο, την κοινωνία, την πολιτεία, την εκκλησία και κάθε θεσμό με σκοπό να τα αναπλάσουν». Ἔτσι, «το κίνημα του Διαφωτισμού κλόνισε την πίστη στην υπερφυσική αυθεντία, αρνήθηκε την αποκάλυψη, ειρωνεύτηκε τα θαύματα και αρνήθηκε τα κυριότερα δόγματα του χριστιανισμού» καί τέλος «θέλησε να διαμορφώσει κοινωνία άσχετη από την εκκλησία» (Ἀναστασίου Ἰ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, σελ. 458, 461). Καί ἐνῶ ἡ Ὀρθοδοξία καί ἡ ἑλληνική ἐθνικότητα ἀκόμη ταυτίζονταν, ἡ Ἐκκλησία βαθμιαῖα, χρόνο μέ τό χρόνο, ἔχανε τήν κυρίαρχή της θέση στή ζωή τοῦ ἀτόμου καί τοῦ Ἔθνους (Frazee Charles, Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Ἑλληνική Ἀνεξαρτησία (1821-1852), σελ. 70).
13. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 32.
13. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 32.
ἑρμηνεία τῆς Πατερικῆς Παράδοσης στό ἔργο τοῦ Διονυσίου πρέπει νά διερευνηθεῖ σέ συνάφεια μέ τό ἱστορικό πλαίσιο τῆς ἐποχῆς του. Ἑπομένως εἶναι ἀπαραίτητη μιά σύντομη ἀνασκόπηση ἱστορικῶν γεγονότων, πού ἀφοροῦν στήν ἔρευνα τῆς παρούσας ἐργασίας.
Ἡ..ἐκκλησιαστική κατάσταση τοῦ 20οῦ αἰώνα εἶναι βαθιά ριζωμένη στήν ἐποχή τῶν ἀπελευθερωτικῶν ἀγώνων τοῦ 1821, πού εἶχαν θρησκευτικό χαρακτήρα γιά τούς Ἕλληνες καί στούς ὁποίους ἡ Ἐκκλησία εἶχε πρωταγωνιστικό ρόλο12. Ἀπό τήν ἀρχή τῆς δημιουργίας τοῦ νεότερου ἑλληνικοῦ Κράτους ξεκίνησε «ἡ στενή διαπλοκή των σχέσεων Ἐκκλησίας και Πολιτείας, η οποία άλλωστε μετέφερε στο χώρο της Εκκλησίας και τις έριδες από πολιτειακές εκτροπές, τις δικτατορίες και τα κινήματα», ἀλλά προπάντων ὁδήγησε «σε συχνές νομοθετικές επεμβάσεις»13. Ἡ δολοφονία τοῦ Καποδίστρια διέκοψε τίς διαπραγματεύσεις του μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο γιά τήν ἀποκατάσταση τῶν σχέσεων, πού εἶχαν διακοπεῖ μέ τήν ἔναρξη τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821. Ἡ ἔλευση τοῦ Ὄθωνα καί τῆς Ἀντιβασιλείας τῶν Βαυαρῶν πραγματοποίησε τήν «οριστική και αμετάκλητη διάρρηξη των δεσμών της Ελλαδικής Εκκλησίας με
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
17
Ἡ
18
14.. Ὅ.π., σελ. 40.
15.. Ὅ.π., σελ. 42.
16.. Ὅ.π., σελ. 51.
17.. Ὅ.π., σελ. 53.
18. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 27.
19..Ἀπό τή μία πλευρά τῆς βασίλισσας Ὄλγας καί ἀπό τήν ἄλλη τοῦ δημοτικιστῆ Ἀλέξανδρου Πάλλη.
20. Νανάκη Ἀ., Ἡ Ἐκκλησία καί ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, σελ. 55.
21. Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική ἱστορία, σελ. 694.
15.. Ὅ.π., σελ. 42.
16.. Ὅ.π., σελ. 51.
17.. Ὅ.π., σελ. 53.
18. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 27.
19..Ἀπό τή μία πλευρά τῆς βασίλισσας Ὄλγας καί ἀπό τήν ἄλλη τοῦ δημοτικιστῆ Ἀλέξανδρου Πάλλη.
20. Νανάκη Ἀ., Ἡ Ἐκκλησία καί ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, σελ. 55.
21. Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική ἱστορία, σελ. 694.
το Οικουμενικό Πατριαρχείο»14. Τό 1833 συγκλήθηκε ἡ Σύνοδος Ἀρχιερέων, μέ ἀποτέλεσμα νά ἐκδοθεῖ τό Διάταγμα, τό ὁποῖο «κατέστησε την Εκκλησία κυριολεκτικώς υποτελή και δηλητηρίασε τις σχέσεις της με το Κράτος˙ τα ίχνη του δηλητηρίου αυτού δεν μπόρεσαν μέχρι σήμερα να αποβληθούν πλήρως ούτε από τον οργανισμό της Πολιτείας ούτε από εκείνον της Εκκλησίας»15. Μέ τό Σύνταγμα τοῦ 1844 ἡ διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας περιήλθε σέ «Σύνοδο Ἀρχιερέων». Τό 1850 λύθηκε τό πρόβλημα τῆς πραξικοπηματικῆς ἀνακήρυξης τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, πού ἔγινε τό 1834, μέ τήν ἔκδοση ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο Συνοδικοῦ Τόμου, ὁ ὁποῖος συνδύασε τήν ἀνακήρυξη τῆς αὐτοκεφαλίας μέ τήν παγίωση τῆς κανονικῆς τάξης στή νεοΐδρυτη Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, «επιτάσσοντας την αυτοδιοίκησή της με βάση τους ιερούς κανόνες»16. Ἡ Βουλή ὅμως ἀπέρριψε τόν Τόμο καί ἐξέδωσε τό 1852 τόν Καταστατικό Νόμο, ὁ ὁποῖος «παγίωσε ένα πολιτειοκρατικό σύστημα σχέσεων με την Εκκλησία»17.
Στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα ἡ Ἑλλάδα βρισκόταν σέ μία βαθιά κρίση, πολιτική, οἰκονομική, κοινωνική καί ἠθική18. Τό 1901 μία νέα ἔκρηξη στήν κοινωνία, ἐξ αἰτίας τῆς δημοσίευσης μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου19, βαθαίνει τόν διχασμό. Μόνον ἡ παραίτηση τοῦ Ἀθηνῶν Προκοπίου σταμάτησε τά δραματικά γεγονότα καί τήν αἱματοχυσία. Ὁ Θεόκλητος Μηνόπουλος, πού ἀνέβηκε στό μητροπολιτικό θρόνο Ἀθηνῶν τό 1902, θά ἐπηρεάσει τήν ἐκκλησιαστική καί τήν πολιτική ζωή τῆς χώρας μέχρι τό 1922. Ἐνῶ μέχρι τότε δέν εἶχε περάσει οὔτε ἕνα νομοσχέδιο, οὔτε εἶχε ἀντιμετωπισθεῖ κανένα ἀπό τά σοβαρά ἐκκλησιαστικά ζητήματα, ὁ Θεόκλητος κατάφερε τήν πλήρωση τῶν ἐπισκοπικῶν ἑδρῶν, πού χήρευαν γιά πολλά χρόνια20. Τό 1907 ὁ Εὐσέβιος Ματθόπουλος ἵδρυσε τήν Ἀδελφότητα Θεολόγων «Ζωή», μέ στόχο τήν ἀνανέωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς καί τήν κοινωνική ἀναμόρφωση μέσῳ τῆς θρησκείας. Τό 1908 Τοῦρκοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁνομαζόμενοι «Νεότουρκοι», «φιλελεύθεροι πατριῶται»21, ἐπαναστάτησαν στή Θεσσαλονίκη. Κινούμενοι ἀπό τόν
Στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα ἡ Ἑλλάδα βρισκόταν σέ μία βαθιά κρίση, πολιτική, οἰκονομική, κοινωνική καί ἠθική18. Τό 1901 μία νέα ἔκρηξη στήν κοινωνία, ἐξ αἰτίας τῆς δημοσίευσης μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου19, βαθαίνει τόν διχασμό. Μόνον ἡ παραίτηση τοῦ Ἀθηνῶν Προκοπίου σταμάτησε τά δραματικά γεγονότα καί τήν αἱματοχυσία. Ὁ Θεόκλητος Μηνόπουλος, πού ἀνέβηκε στό μητροπολιτικό θρόνο Ἀθηνῶν τό 1902, θά ἐπηρεάσει τήν ἐκκλησιαστική καί τήν πολιτική ζωή τῆς χώρας μέχρι τό 1922. Ἐνῶ μέχρι τότε δέν εἶχε περάσει οὔτε ἕνα νομοσχέδιο, οὔτε εἶχε ἀντιμετωπισθεῖ κανένα ἀπό τά σοβαρά ἐκκλησιαστικά ζητήματα, ὁ Θεόκλητος κατάφερε τήν πλήρωση τῶν ἐπισκοπικῶν ἑδρῶν, πού χήρευαν γιά πολλά χρόνια20. Τό 1907 ὁ Εὐσέβιος Ματθόπουλος ἵδρυσε τήν Ἀδελφότητα Θεολόγων «Ζωή», μέ στόχο τήν ἀνανέωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς καί τήν κοινωνική ἀναμόρφωση μέσῳ τῆς θρησκείας. Τό 1908 Τοῦρκοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁνομαζόμενοι «Νεότουρκοι», «φιλελεύθεροι πατριῶται»21, ἐπαναστάτησαν στή Θεσσαλονίκη. Κινούμενοι ἀπό τόν
19
22. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 31.
23. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 679.
24. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
25...Ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
26. Βοβολίνη Κ., Ἡ Ἐκκλησία εἰς τόν ἀγῶνα τῆς ἐλευθερίας 1453-1953, σελ. 204: «Οἱ Μακεδονικοί ἀγῶνες ὑπῆρξαν μακροχρόνιοι, σκληροί καί αἱματηρότατοι. Διότι οἱ ἀγῶνες διά τήν Ἑλληνικήν Μακεδονίαν δέν διεξήχθησαν μόνον κατά τοῦ παλαιοτέρου κατακτητοῦ, κατά τῶν Τούρκων, ἀλλά καί κατά ἑνός ἐχθροῦ, ἀπ᾿ αἰώνων ἤδη ὑπούλου καί ἐπικινδύνου: κατά τοῦ βουλγαρικοῦ στοιχείου…».
27. Παπάγου Ἀ., Δύο χρόνια στά στρατόπεδα συγκεντρώσεως τῆς Γερμανίας, σελ. 19: γιά τούς ὁποίους «εἰς τήν συνείδησιν τῶν συμμάχων Ἐθνῶν ἡ μικρή μας χώρα εἶχε καί πάλιν ἐπιβληθῆ ὡς πρωτοπόρος τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας».
23. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 679.
24. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
25...Ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
26. Βοβολίνη Κ., Ἡ Ἐκκλησία εἰς τόν ἀγῶνα τῆς ἐλευθερίας 1453-1953, σελ. 204: «Οἱ Μακεδονικοί ἀγῶνες ὑπῆρξαν μακροχρόνιοι, σκληροί καί αἱματηρότατοι. Διότι οἱ ἀγῶνες διά τήν Ἑλληνικήν Μακεδονίαν δέν διεξήχθησαν μόνον κατά τοῦ παλαιοτέρου κατακτητοῦ, κατά τῶν Τούρκων, ἀλλά καί κατά ἑνός ἐχθροῦ, ἀπ᾿ αἰώνων ἤδη ὑπούλου καί ἐπικινδύνου: κατά τοῦ βουλγαρικοῦ στοιχείου…».
27. Παπάγου Ἀ., Δύο χρόνια στά στρατόπεδα συγκεντρώσεως τῆς Γερμανίας, σελ. 19: γιά τούς ὁποίους «εἰς τήν συνείδησιν τῶν συμμάχων Ἐθνῶν ἡ μικρή μας χώρα εἶχε καί πάλιν ἐπιβληθῆ ὡς πρωτοπόρος τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας».
ὁραματισμό μετατροπῆς τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας σέ ἐθνικό κράτος, ἄρχισαν νά καταπιέζουν πρωτίστως τούς χριστιανούς, μέ ἀποτέλεσμα νά ἑνωθοῦν τά ὀρθόδοξα κράτη ἐναντίον τῆς Τουρκίας. Τό 1909 ὡρίμασε καί ξέσπασε μιά νέα Ἐπανάσταση ἀπό κατώτερους ἀξιωματικούς τοῦ ἑλληνικοῦ στρατεύματος πού συγκρότησαν τόν «Στρατιωτικό Σύνδεσμο», γνωστή ὡς τό Κίνημα στό Γουδί, μέ πνευματικούς ἡγέτες της κληρικούς, ὅπως ὁ Χρυσόστομος Χρυσοστομίδης ἤ Παπαδράκος22. Ἡ Ἐπανάσταση ἔφερε νέο ἀναγεννητικό πνεῦμα στή χώρα˙ μεταξύ ἄλλων ζητήθηκε καί ἡ ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας23. Τήν ἴδια χρονιά ἡ κυβέρνηση Μαυρομιχάλη ἐπέτρεψε νά περάσει ὁ ἐκκλησιαστικός νόμος Περί γενικοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ταμείου καί διοικήσεως μοναστηριῶν. Τό ἑπόμενο ἔτος ἐκδόθηκε νόμος Περί ἐνοριακῶν ναῶν καί τῆς περιουσίας αὐτῶν, περί προσόντων ἐφημερίων καί μισθοδοσίας αὐτῶν. Ὁ «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» ζήτησε καί ἔφερε τελικά στήν Ἑλλάδα ἕναν φέρελπι νέο πολιτικό ἀπό τήν Κρήτη, τόν Ἐλευθέριο Βενιζέλο, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε νά ἀντιμετωπίσει τήν ἔκρυθμη κατάσταση στήν ὁποία εἶχε περιέλθει ἡ χώρα. Ὡς ἀποτέλεσμα τῆς Ἐπανάστασης στό Γουδί, τό Σύνταγμα τοῦ 1911, πού σέ λίγα μόνο πράγματα ξεχώριζε ἀπό τά προηγούμενα, ἔφερε καί μία σημαντική προσθήκη, ἡ ὁποία ἀπαγόρευε τή μετάφραση τῆς Ἁγίας Γραφῆς χωρίς τήν προηγούμενη ἔγκριση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Τό 1912-1913 εἶναι ἡ περίοδος τῶν νικηφόρων γιά τήν Ἑλλάδα Βαλκανικῶν πολέμων. Τό 1912 κηρύχθηκε ὁ πρῶτος Βαλκανικός πόλεμος, ὁ ὁποῖος ἔλαβε τόν «χαρακτήρα τῆς σταυροφορίας»24. Τά βαλκανικά κράτη-σύμμαχοι Ἑλλάδα, Σερβία, Βουλγαρία καί Μαυροβούνιο «κυρίευσαν ὁλόκληρη σχεδόν τήν Εὐρωπαϊκή Τουρκία»25. Τό 1913 ξέσπασε Ἑλληνοβουλγαρικός πόλεμος ἀνάμεσα στούς πρώην συμμάχους26. Τό 1914 ἄρχισαν οἱ Βορειοηπειρωτικοί ἀγώνες27, γιατί ἐνῶ ὁ ἑλληνικός Στρατός εἶχε ἀπελευθερώσει τή Βόρειο Ἤπειρο, «ὁ ἐν τῷ μεταξύ
20
28. Βοβολίνη Κ., ὅ.π., σελ. 215.
29.. Ὅ.π., σελ. 225.
30. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 67: «Ἡ εὐθύνη τοῦ Θεοκλήτου, ὡς προέδρου τῆς αὐτοκέφαλης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἔγκειται στό ὅτι προσωπικά τοὐλάχιστον δέν θέλησε νά διαφοροποιηθεῖ ἀπό τά γενόμενα, διαφυλάττοντας κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο τήν Ἐκκλησία ἀπό τήν ἐπίσημη ταύτισή της μέ συγκεκριμένη πολιτική παράταξη, ἀλλά συμμετεῖχε στό ἀνάθεμα».
31. Ἀγγελοπούλου Ἀ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, Ἱστορία τῶν δομῶν διοικήσεως καί ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 39.
32. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ........................ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 19: «Ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος εἶναι μιά μορφή Συνόδου πού χρησιμοποίησε πολλές φορές ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία. Λέγεται Ἀριστίνδην, γιατί αὐτός πού τή συγκροτεῖ ὁρίζει ὡς μέλη της τούς κατά τή γνώμη του ἀρίστους, ἤ ἀρίστους εἰδικά γιά τό σκοπό πού αὐτή συνέρχεται. (Γι᾿ αὐτό μπορεῖ, πολλές φορές, νά εἶναι Ἀριστίνδην καί νά προτιμοῦνται ὄχι οἱ ἄριστοι ἀλλά οἱ ἀρεστοί). Εἶναι ὅμως ἔκτακτη Σύνοδος καί, ἐπειδή οἱ ἄριστοι εἶναι πάντα λίγοι, εἶναι συνήθως ὀλιγομελής».
29.. Ὅ.π., σελ. 225.
30. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 67: «Ἡ εὐθύνη τοῦ Θεοκλήτου, ὡς προέδρου τῆς αὐτοκέφαλης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἔγκειται στό ὅτι προσωπικά τοὐλάχιστον δέν θέλησε νά διαφοροποιηθεῖ ἀπό τά γενόμενα, διαφυλάττοντας κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο τήν Ἐκκλησία ἀπό τήν ἐπίσημη ταύτισή της μέ συγκεκριμένη πολιτική παράταξη, ἀλλά συμμετεῖχε στό ἀνάθεμα».
31. Ἀγγελοπούλου Ἀ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, Ἱστορία τῶν δομῶν διοικήσεως καί ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 39.
32. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ........................ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 19: «Ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος εἶναι μιά μορφή Συνόδου πού χρησιμοποίησε πολλές φορές ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία. Λέγεται Ἀριστίνδην, γιατί αὐτός πού τή συγκροτεῖ ὁρίζει ὡς μέλη της τούς κατά τή γνώμη του ἀρίστους, ἤ ἀρίστους εἰδικά γιά τό σκοπό πού αὐτή συνέρχεται. (Γι᾿ αὐτό μπορεῖ, πολλές φορές, νά εἶναι Ἀριστίνδην καί νά προτιμοῦνται ὄχι οἱ ἄριστοι ἀλλά οἱ ἀρεστοί). Εἶναι ὅμως ἔκτακτη Σύνοδος καί, ἐπειδή οἱ ἄριστοι εἶναι πάντα λίγοι, εἶναι συνήθως ὀλιγομελής».
ἐκραγείς πρῶτος παγκόσμιος πόλεμος, ἀνέτρεψε τά συμπεφωνημένα καί τά ἀνεγνωρισμένα ἑλληνικά δικαιώματα, καί ἡ Βόρειος.. Ἤπειρος, ἐν μέσῳ περιπετειῶν, παρέμεινεν εἰσέτι ὑπό δουλείαν»28. Τήν ἴδια χρονιά οἱ Τοῦρκοι ἄρχισαν νά διώχνουν τούς χριστιανούς ἀπό τό κράτος τους. «Μόνον κατά τό πρῶτον ἑξάμηνον τοῦ 1914 ἀπηλάθησαν παρά τῶν Νεοτούρκων ἤ ἠναγκάσθησαν νά ἐκπατρισθῶσι 250.000 Ἑλλήνων ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας»29. Ὅσον ἀφορᾶ στή διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας ἴσχυε ὁ νόμος τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτη τοῦ 1852, πού καθιστοῦσε ὡς ἀνώτατη ἐκκλησιαστική ἀρχή ὄχι συνολικά τό σῶμα τῆς Ἱεραρχίας, ἀλλά μιά πενταμελή Σύνοδο, ἡ ὁποία ἤλεγχε τή διαρκή Σύνοδο, ἔχοντας τή δυνατότητα νά παρέμβει στή σύνθεσή της. Σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στίς ἀποφάσεις τῆς Συνόδου, αὐτές μποροῦσαν νά ληφθοῦν μόνον παρουσίᾳ τοῦ βασιλικοῦ ἐπιτρόπου. Ὁ πολιτικός διχασμός μεταξύ βενιζελικῶν καί βασιλικῶν μεταφέρεται καί στούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας, μέ ἀποκορύφωμα τόν ἀναθεματισμό ἀπό τή Σύνοδο τό 1916 τοῦ Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἐπαναστάτησε κατά τῆς κυβέρνησης τῶν Ἀθηνῶν καί σχημάτισε στή Θεσσαλονίκη ἄλλη προσωρινή ἐθνική κυβέρνηση. Ὁ Ἀθηνῶν Θεόκλητος δέν συμφωνοῦσε, ἀλλά δέν ἔκανε καί καμμία προσπάθεια νά ἐκφράσει δημόσια τή γνώμη του30. Ἡ «μεγάλη πνευματική πτώση καί ἡ ἐντροπή τοῦ ἐθνικοῦ διχασμοῦ»31 χαρακτηρίζουν τήν περίοδο 1917-1922. Τό 1917 οἱ σύμμαχοι βοηθοῦν τόν Βενιζέλο νά ἐπιστρέψει στήν Ἀθήνα, ἐνῶ ὁ βασιλιάς Κωνσταντῖνος ἀναγκάζεται νά ἐγκαταλείψει τή χώρα, ἀφήνοντας τόν θρόνο στόν δευτερότοκο υἱό του Ἀλέξανδρο. Μέσα σέ ἕνα μῆνα συγκροτεῖται ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος32, ἡ ὁποία ἀπομακρύνει τούς Ἀρχιερεῖς πού ἦταν στό πλευρό τοῦ βασιλιᾶ καί τούς φυλακίζει σέ μοναστήρια, μέ ἀπόφαση τοῦ Ἀνώτατου Ἐκκλησιαστικοῦ Δικαστηρίου.
21
33. Εἶναι ἡ τέταρτη Ἀριστίνδην Σύνοδος πού συγκροτήθηκε μετά ἀπό τήν ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδος (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., Ὑπάρχει κρίσις εἰς τήν Ἑλλαδικήν Ἐκκλησίαν; σελ. 13).
34. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 77.
35. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., σελ. 42.
36.. Ἡ πέμπτη αὐτή Ἀριστίνδην Σύνοδος............ συγκροτήθηκε «διά Βασιλ. Διατάγματος τήν 19ην Νοεμβρίου 1920…» (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
37. Ἀναστασίου Ἰ, ὅ.π., τ. 2, σελ. 594.
38. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14.
34. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 77.
35. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., σελ. 42.
36.. Ἡ πέμπτη αὐτή Ἀριστίνδην Σύνοδος............ συγκροτήθηκε «διά Βασιλ. Διατάγματος τήν 19ην Νοεμβρίου 1920…» (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
37. Ἀναστασίου Ἰ, ὅ.π., τ. 2, σελ. 594.
38. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14.
Ὁ Ἀθηνῶν Θεόκλητος καθαιρεῖται. Τό 1918 ἡ ἐν λόγῳ Ἀριστίνδην Σύνοδος33 ἐκλέγει τόν Μελέτιο Μεταξάκη, εὐνοούμενο τῆς κυβέρνησης τοῦ Βενιζέλου, ὡς Μητροπολίτη Ἀθηνῶν. Ὁ Μελέτιος ἀναλαμβάνει τό πηδάλιο τῆς Ἐκκλησίας τήν ἐποχή, «ὅπου ὁλοκληρώνεται ἡ πραγματικότητα ἑνός νέου κόσμου, πού σηματοδοτεῖται μέ τό τέλος τῶν αὐτοκρατοριῶν, τή συνακόλουθη διάλυση καί τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἀλλά καί τόν ἀναπόφευκτο ἐπαναπροσδιορισμό τῶν συνόρων τῶν Βαλκανικῶν κρατῶν»34. Ὁ Μελέτιος ἦταν δεδηλωμένος βενιζελικός, ὅμως ἡ στάση του στό θέμα τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τίς πολιτειοκρατικές ἀρχές, ἔδινε μία ἐλπίδα, ὅτι ἡ πορεία τῆς Ἐκκλησίας μπαίνει σέ σωστό δρόμο. Ἐπίσης ὡς Μητροπολίτης Ἀθηνῶν ὁ Μελέτιος Μεταξάκης σέ μικρό χρονικό διάστημα ἀνέπτυξε ἀξιόλογη δράση ἐνισχύοντας τό κήρυγμα καί τήν ἐκκλησιαστική ἐκπαίδευση35. Ὅμως τό 1920 ὁ Βενιζέλος χάνει τίς ἐκλογές καί ψηφίζεται ὁ βασιλικός Δ. Ράλλης. Ἀκολούθησε καί ἡ ἀλλαγή στό σῶμα τῆς Ἐκλησίας, καθώς στό θρόνο τῶν Ἀθηνῶν, ἀντί τοῦ Μελετίου, ἐπιστρέφει ὁ Θεόκλητος Μηνόπουλος36. Τό 1920 διαλύθηκε τό καθεστώς τῶν Νεοτούρκων καί ἐμφανίστηκε ὁ Μουσταφά Κεμάλ, ὁ ὁποῖος ὀργάνωσε τόν τούρκικο στρατό στή Μικρά Ἀσία. Τό 1922 συντελέστηκε ἡ Μικρασιατική καταστροφή. Πέρα ἀπό τή φρικτή σφαγή, ἔγινε καί τό τελικό ξερίζωμα τῶν Ἑλλήνων ἀπό τήν Μ. Ἀσία καί τόν Πόντο μέ τήν ἀνταλλαγή τῶν πληθυσμῶν37. Τά δραματικά γεγονότα τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς προκαλοῦν τήν ἐπανάσταση τοῦ Ν. Πλαστήρα τό 1922 καί φέρνουν τήν κυριαρχία τῶν στρατιωτικῶν στά πολιτικά πράγματα, μέ ἐπακόλουθη τήν παραίτηση καί ἐκ νέου ἀποχώρηση τοῦ βασιλιᾶ Κωνσταντίνου. Ἐπανέρχονται οἱ μεταρρυθμιστές, ψηφίζονται μία σειρά μεταρρυθμιστικῶν νομοσχεδίων. Συγκροτεῖται ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος (ἡ ἕκτη κατά σειρά38), πού ἀκυρώνει ὅλα τά προηγούμενα διατάγματα, μέ Μητροπολίτη Ἀθηνῶν αὐτή τή φορά τόν Χρυσόστομο Παπαδόπουλο (χειροτονεῖται στίς 25.02.1923). Ὅμως ὁ Καταστατικός Χάρτης τοῦ 1923 δέν ἀνταποκρινόταν στούς κανόνες τοῦ Κανονικοῦ
22
39. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 53.
40. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
41. Τό 1923 συγκροτήθηκε ἡ ἕβδομη Ἀριστίνδην Σύνοδος «διά Δικτατορικοῦ Διατάγματος ἐπί Κυβερνήσεως Ν. Πλαστήρα», μέ σκοπό «ἐφαρμογῆς καί ἐκτελέσεως … Ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως περί ἐκθρονισμοῦ ὑπερηλίκων Ἀρχιερέων καί μεταθέσεως ἄλλων, μή ἀνηκόντων εἰς τήν Ἀντιβασιλικήν Παράταξιν» (Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
42. Κολιοπούλου Ἰ., Ἱστορία τῆς Ἑλλάδος ἀπό τό 1800, σελ. 285.
43. Μέ τό Νομοθετικό Διάταγμα τοῦ Θ.............. Παγκάλου εἶχε συγκροτηθεῖ τό 1925 ἡ ὄγδοη Ἀριστίνδην Σύνοδος (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
44. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
45.. Ὅ.π., σελ. 681.
40. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
41. Τό 1923 συγκροτήθηκε ἡ ἕβδομη Ἀριστίνδην Σύνοδος «διά Δικτατορικοῦ Διατάγματος ἐπί Κυβερνήσεως Ν. Πλαστήρα», μέ σκοπό «ἐφαρμογῆς καί ἐκτελέσεως … Ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως περί ἐκθρονισμοῦ ὑπερηλίκων Ἀρχιερέων καί μεταθέσεως ἄλλων, μή ἀνηκόντων εἰς τήν Ἀντιβασιλικήν Παράταξιν» (Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
42. Κολιοπούλου Ἰ., Ἱστορία τῆς Ἑλλάδος ἀπό τό 1800, σελ. 285.
43. Μέ τό Νομοθετικό Διάταγμα τοῦ Θ.............. Παγκάλου εἶχε συγκροτηθεῖ τό 1925 ἡ ὄγδοη Ἀριστίνδην Σύνοδος (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
44. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
45.. Ὅ.π., σελ. 681.
ἐκκλησιαστικοῦ δικαίου39. Σύμφωνα μέ αὐτόν τήν Ἐκκλησία θά διοικοῦσε ἡ πενταμελής Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας, πού ὅμως θά συνεδρίαζε μόνο μία φορά τό χρόνο, ἐνῶ τό ὑπόλοιπο χρονικό διάστημα τήν Ἐκκλησία θά διοικοῦσε ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, ἐκτελῶντας τίς ἀποφάσεις τῆς Συνόδου40. Ἑπομένως ἦταν ἀδύνατον νά συνέλθει τό σύνολο τοῦ σώματος τῆς Ἱεραρχίας, γιά νά συζητηθοῦν τά μεγαλύτερα ἐκκλησιαστικά θέματα καί νά ληφθοῦν ἀποφάσεις γιά τά σημαντικότερα ζητήματα. Τή χρονιά αὐτή41 τοῦ 1923 ἡ Ἑλλάδα «ἦταν μία χώρα ἡττημένη στρατιωτικά, διχασμένη πολιτικά, διεθνῶς ἀπομονωμένη καί ἀπειλούμενη ἀπό τίς γειτονικές χῶρες, οἰκονομικά κλονισμένη καί ὑποχρεωμένη νά περιθάλψει πλέον τοῦ ἑνός ἑκατομμυρίου ἐνδεῶν καί ἄστεγων προσφύγων»42. Εἶναι τά χρόνια τῆς πρώτης Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας (1924-1936). Τό 1925 ὁ δικτάτορας Πάγκαλος43 διέπραξε ἀκόμα μία ἀπαλλοτρίωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς περιουσίας44. Τό 1928 οἱ Μητροπόλεις τῶν Νέων Χωρῶν ὑπήχθησαν «ἐπιτροπικῶς» στή δικαιοδοσία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἀλλά τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο διατήρησε τά πνευματικά του δικαιώματα σχετικά μέ αὐτές. Τό 1931 καί 1932 ψηφίστηκαν οἱ Νόμοι 5187 καί 5438, οἱ ὁποῖοι καθιέρωσαν μικτό σύστημα στή διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας: μία φορά τόν χρόνο θά συνεδρίαζε ἡ Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας, ἐνῶ στή διάρκεια ὅλου τοῦ ἔτους θά λειτουργοῦσε ἡ Διαρκής Σύνοδος45. Στό θέμα τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Περιουσίας ἐπέφερε μεγάλη ἀλλαγή ἡ κατάργηση τό 1930 τοῦ Γενικοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου καί ἡ ἵδρυση ἀντί αὐτοῦ τοῦ Ὀργανισμοῦ Διοικήσεως τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Περιουσίας (ΟΔΕΠ). Ἀπό τά ἐσωτερικά προβλήματα τῆς χώρας τό μεγαλύτερο ἦταν ἡ ἀνταλλαγή πληθυσμῶν μέ τήν Τουρκία καί στό ἐξωτερικό πεδίο τά προβλήματα στίς σχέσεις μέ Σερβία, Βουλγαρία καί Τουρκία, μαζί καί τό Κυπριακό. Ἐνῶ στήν Ἐκκλησία τό μεγαλύτερο ἀπό τά ἐσωτερικά της προβλήματα ἦταν τό ζήτημα τοῦ νέου ἡμερολογίου, πού ἡ
23
46. Γαζή ..Ἔ., Πατρίς, θρησκεία, οἰκογένεια, σελ. 203.
47. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14-15: «Ἡ Σύνοδος αὕτη ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ 1945 μέ τινας ἐλαχίστας παραλλαγάς προσώπων…».
48. Σβορώνου Ν., Ἐπισκόπηση τῆς.....νεοελληνικῆς ἱστορίας, σελ. 145: «Οἱ ἀνθρώπινες ἀπώλειες ἀνῆλθαν στό 7-8% τοῦ πληθυσμοῦ, ἡ ἀγροτική παραγωγή μειώθηκε περισσότερο ἀπό 70%, ἡ ναυτιλία ἔχασε πάνω ἀπό 73% τῆς χωρητικότητάς της, ἡ ὑποδομή τῆς χώρας καταστράφηκε σχεδόν ὁλοκληρωτικά. Περισσότερο ἀπό χίλια χωριά καταστράφηκαν, τό νόμισμα ἐκμηδενίστηκε».
49. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 66.
50. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 15.
47. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14-15: «Ἡ Σύνοδος αὕτη ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ 1945 μέ τινας ἐλαχίστας παραλλαγάς προσώπων…».
48. Σβορώνου Ν., Ἐπισκόπηση τῆς.....νεοελληνικῆς ἱστορίας, σελ. 145: «Οἱ ἀνθρώπινες ἀπώλειες ἀνῆλθαν στό 7-8% τοῦ πληθυσμοῦ, ἡ ἀγροτική παραγωγή μειώθηκε περισσότερο ἀπό 70%, ἡ ναυτιλία ἔχασε πάνω ἀπό 73% τῆς χωρητικότητάς της, ἡ ὑποδομή τῆς χώρας καταστράφηκε σχεδόν ὁλοκληρωτικά. Περισσότερο ἀπό χίλια χωριά καταστράφηκαν, τό νόμισμα ἐκμηδενίστηκε».
49. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 66.
50. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 15.
Ἐκκλησία ἀποδέχθηκε ἀπό τό κράτος τό 1924 καί κορυφώθηκε τό ζήτημα τό 1935. Στίς δεκαετίες τοῦ ΄20 καί τοῦ ΄30 ἀρχίζει να ἀναδύεται στήν Ἑλλάδα τό ἐργατικό καί κομμουνιστικό κίνημα. Ἡ Ἐκκλησία ἀντιδρᾶ ἀναθέτοντας στόν θεολόγο Π. Τρεμπέλα τή συγγραφή μελέτης πάνω στό θέμα τοῦ κομμουνισμοῦ, ἡ ὁποία ἐκδόθηκε τό 1925. Τήν περίοδο 1924–1925 δημιουργοῦνται καί τά ἀντικομμουνιστικά σχήματα καί ὀργανώσεις γιά νά τόν ἀντιμετωπίσουν. Παράλληλα προχωροῦσε με γοργό ρυθμό καί ὁ ἑλληνικός φεμινισμός, πού ὁ μετασχηματισμός του γινόταν «ἀπό τό πρώιμο στάδιο τῆς ἐμφάνισης σέ ζητήματα οἰκογένειας καί ἐκπαίδευσης καί στό πρότυπο τῆς "πατριωτικῆς μητρότητας" πρός τό πεδίο διεκδίκησης πολιτικῶν καί κοινωνικῶν δικαιωμάτων»46. Ὁ θάνατος τοῦ Ἀθηνῶν Χρυσοστόμου τό 1938 προβλημάτισε τόν δικτάτορα Μεταξά γιά τήν ἐπιλογή τοῦ διαδόχου του. Τελικά ἐκλέχθηκε ὁ Τραπεζοῦντος Χρύσανθος, ἀλλά ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος (ἔνατη στή σειρά47) τοῦ 1941 θά παύσει τόν Χρύσανθο καί στή θέση του θά φέρει τόν Δαμασκηνό. Ὁ Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ἡ κατοχή τῆς χώρας ἀπό τούς Γερμανούς, τούς Ἰταλούς καί τούς Βούλγαρους, οἱ ἐσωτερικές ταραχές πού κατέληξαν στόν ἐμφύλιο πόλεμο κατά τήν περίοδο 1946–1949, εἶχαν κατερειπώσει τή χώρα48. Καί οἱ δύο μητροπολῖτες, ἀντίπαλοι γιά τόν θρόνο τῶν Ἀθηνῶν, ἐργάζονται ἐντατικά στά χρόνια τῆς κατοχῆς. Ὁ Δαμασκηνός κατορθώνει νά μισθοδοτεῖται ὁ κλῆρος ἀπό τό Δημόσιο Ταμεῖο. Ἐπίσης δικό του ἔργο εἶναι καί ὁ Καταστατικός Χάρτης (νόμος 671/1943), ὁ ὁποῖος, σχεδόν ἐξ ὁλοκλήρου, ἴσχυσε μέχρι καί τήν Ἀπριλιανή δικτατορία (1967). Ὁ Χρύσανθος ἔγινε ὁ ἐκπρόσωπος τοῦ βασιλιᾶ στήν Ἑλλάδα καί ἐνέκρινε τή μορφή, τόν τρόπο καί τήν ἔκταση τοῦ ἀντιστασιακοῦ ἀγώνα στήν Ἑλλάδα49. Στίς 12 Ὀκτωβρίου 1944 οἱ Γερμανοί ἐγκατέλειψαν τήν Ἀθήνα, ἀλλά τότε ξέσπασε ὁ ἐμφύλιος πόλεμος. Οἱ σύμμαχοι Ἄγγλοι ἀπό τήν πλευρά τους ἀπαίτησαν ἀπό τόν βασιλιά Γεώργιο νά ὁριστεῖ ἀντιβασιλεύς ὁ Μητροπολίτης Δαμασκηνός ἀντί τοῦ Χρυσάνθου. Τό 1945 συγκροτήθηκε ἡ δέκατη Ἀριστίνδην Σύνοδος «ὑπό τοῦ Ἀντιβασιλέως – Ἀρχιεπισκόπου Δαμασκηνοῦ»50,
24
51. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 92.
52. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 58.
53. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 101: «Ἄτολμη, ἄβουλη καί διστακτική εἶναι καί ἡ στάση της Ἱεραρχίας στό μεγάλο ἐθνικό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος, παρ᾿ ὅτι ἦταν πρόεδρος τῆς Πανελλήνιας Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου (ΠΕΕΚ), δέν ξέφυγε οὔτε στιγμή ἀπό τήν ἐπίσημη γραμμή τῶν μετεμφυλιακῶν κυβερνήσεων, ἀκόμη καί ὅταν αὐτή ὁδηγοῦσε σέ ἀπαράδεκτους συμβιβασμούς, πού προκαλοῦσαν τήν ὀργή τοῦ λαοῦ καί τῆς ἡγεσίας τοῦ κυπριακοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπικεφαλῆς τῆς ὁποίας ἦταν ὁ ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος».
52. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 58.
53. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 101: «Ἄτολμη, ἄβουλη καί διστακτική εἶναι καί ἡ στάση της Ἱεραρχίας στό μεγάλο ἐθνικό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος, παρ᾿ ὅτι ἦταν πρόεδρος τῆς Πανελλήνιας Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου (ΠΕΕΚ), δέν ξέφυγε οὔτε στιγμή ἀπό τήν ἐπίσημη γραμμή τῶν μετεμφυλιακῶν κυβερνήσεων, ἀκόμη καί ὅταν αὐτή ὁδηγοῦσε σέ ἀπαράδεκτους συμβιβασμούς, πού προκαλοῦσαν τήν ὀργή τοῦ λαοῦ καί τῆς ἡγεσίας τοῦ κυπριακοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπικεφαλῆς τῆς ὁποίας ἦταν ὁ ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος».
μέ σκοπό νά χειροτονηθοῦν νέοι Ἀρχιερεῖς. Στίς 27 Σεπτεμβρίου 1946 ὁ Γεώργιος ἐπιστρέφει στήν Ἑλλάδα καί ἐνῶ διεξαγόταν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, ταυτόχρονα συνεχιζόταν τό ἀρχιεπισκοπικό ζήτημα. Βουλευτές καί Μητροπολίτες πίεζαν γιά τήν ἀπομάκρυνση τοῦ Δαμασκηνοῦ. Ὁ Γεώργιος καί πάλι ἔλαβε ἀρνητική ἀπάντηση ἀπό τή Βρετανική Κυβέρνηση καί ὁ Δαμασκηνός παρέμεινε στή θέση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν μέχρι τόν θάνατό του στίς 20 Μαΐου 1949. Ὁ Γεώργιος δέν ὑπέγραψε ποτέ τήν παραίτηση τοῦ Χρυσάνθου, πού θά σήμαινε τήν ἀναγνώρισή του ὡς Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν ἀπό τό 1938 ἕως τό 1941 καί τελικά τό αἴτημα αὐτό τοῦ Χρυσάνθου θά ἱκανοποιηθεῖ, ἀλλά καί πάλι ἐν μέρει, μετά ἀπό τήν ἐκλογή τοῦ διαδόχου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Μητροπολίτη Ἰωαννίνων Σπυρίδωνα, 50 περίπου μέρες πρίν ἀπό τόν θάνατο τοῦ Χρυσάνθου. Στά χρόνια τοῦ ἐμφύλιου πολέμου ἡ Ἐκκλησία τίθεται ὁλοκληρωτικά στό πλευρό τῆς βασιλικῆς κυβέρνησης τῶν Ἀθηνῶν, ἀπομακρύνει ὅλους τούς κληρικούς πού εἶχαν ἐνταχθεῖ στό Ἐθνικό Ἀπελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ἤ συνεργάστηκαν μαζί του καί, πέρα ἀπό τίς ἐγκυκλίους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου πού καταδίκαζαν τήν Ἀριστερά, ὑπῆρξε πλέον πολύ δυναμική παρουσία κληρικῶν στίς στρατιωτικές ὁμάδες, θεμελιώνοντας ἔτσι μία στενή σχέση μέ τίς Ἔνοπλες Δυνάμεις. Καθοριστική δράση εἶχε στόν ἰδεολογικό καί πολιτικό ἀγώνα κατά τῆς Ἀριστερᾶς ἡ ὀργάνωση Θεολόγων «Ζωή»51. Τήν περίοδο 1940-1950 «ἡ ἀδελφότητα αὐτή πρόσφερε θετικό ἔργο σέ δύσκολες στιγμές … κύρια στούς τομεῖς τῆς πνευματικῆς ἀνασυγκροτήσεως τῆς χώρας, μέ τήν κατηχητική καί τήν κηρυκτική δράση καί τήν ἔμπρακτη φιλανθρωπία»52. Στό Σύνταγμα τοῦ 1952 ἡ Ἐκκλησία καί πάλι παρουσιάζει κρατική ὑπόσταση, ἐξαρτώμενη ἀπό τήν πορεία τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας, ὅπως φάνηκε καί στό θέμα τοῦ Κυπριακοῦ53. Ὁ Σπυρίδων πέθανε στίς 21 Μαρτίου 1956. Νέος Μητροπολίτης Ἀθηνῶν ἐκλέχτηκε ὁ Λαρίσης Δωρόθεος (ὁ ὁποῖος ὅμως σέ 17 μῆνες πέθανε). Ἡ περίοδος τῆς ἀρχιερατίας τοῦ Δωροθέου σημαδεύεται ἀπό τή δημοσίευση στόν Τύπο τῆς ἔρευνας τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων, τά ὁποῖα μᾶλλον μεγαλοποιήθηκαν. Ὅμως ἡ Ἐκκλησία δέν ἔλαβε καμία θέση καί ἐνῶ οἱ ἀποκαλύψεις τοῦ
25
54. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ.................. ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 9.
55.. Ὅ.π., σελ. 10.
56. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ............. ὑποστήριξη στόν Θεόκλητο ἐπιτυγχάνεται σέ συσκέψεις πού γίνονται σέ σπίτια μητροπολιτῶν. Καί ὁ μητροπολίτης Πατρῶν, ὅταν ἀνεβαίνει στόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο, ἀνταποδίδει τή βοήθεια, ἐξασφαλίζοντας διά τοῦ "μεταθετοῦ" μεγαλύτερες μητροπόλεις γιά δέκα ἀπό τούς ὑποστηρικτές του…».
57.. Ὅ.π., σελ. 118.
58. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ πρώην Κυθήρων Μελετίου, Ὁ ἐνάρετος Ἱεράρχης, σελ. 56: «Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν. Ἐκράτουν αὐτόν σκεπτικόν. Τί ἔπραξε! … Πιεσθείς ὑπό φίλων του καί εὑρεθείς εἰς τοιαύτην ψυχολογικήν θέσιν, πού τοῦ ἦτο ἀδύνατον νά ἀρνηθῇ μή ἔχων βαθέως μελετήσει τά τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἐπισκόπων, ἐδέχθη τήν μετάθεσιν. Ἀλλ᾿ ὡμίλει μοι λίαν μετανοημένος διά τοῦτο».
59. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν
55.. Ὅ.π., σελ. 10.
56. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ............. ὑποστήριξη στόν Θεόκλητο ἐπιτυγχάνεται σέ συσκέψεις πού γίνονται σέ σπίτια μητροπολιτῶν. Καί ὁ μητροπολίτης Πατρῶν, ὅταν ἀνεβαίνει στόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο, ἀνταποδίδει τή βοήθεια, ἐξασφαλίζοντας διά τοῦ "μεταθετοῦ" μεγαλύτερες μητροπόλεις γιά δέκα ἀπό τούς ὑποστηρικτές του…».
57.. Ὅ.π., σελ. 118.
58. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ πρώην Κυθήρων Μελετίου, Ὁ ἐνάρετος Ἱεράρχης, σελ. 56: «Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν. Ἐκράτουν αὐτόν σκεπτικόν. Τί ἔπραξε! … Πιεσθείς ὑπό φίλων του καί εὑρεθείς εἰς τοιαύτην ψυχολογικήν θέσιν, πού τοῦ ἦτο ἀδύνατον νά ἀρνηθῇ μή ἔχων βαθέως μελετήσει τά τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἐπισκόπων, ἐδέχθη τήν μετάθεσιν. Ἀλλ᾿ ὡμίλει μοι λίαν μετανοημένος διά τοῦτο».
59. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν
Τύπου ἀφοροῦσαν σέ σοβαρά παραπτώματα τῶν ἐκπροσώπων τῆς Ἐκκλησίας –σέ θέματα ἠθικῆς καί φιλοχρηματίας– δέν προέβη σέ ἀνάλογες ἐνέργειες, ὥστε ἤ νά διαμαρτυρηθεῖ γιά τή συκοφάντηση τοῦ κλήρου ἤ νά τιμωρήσει παραδειγματικά τούς παρεκτραπέντας54. Αὐτό ἦταν τό ἕνα ἀπό τά δύο δεσπόζοντα –στήν ἐποχή μετά ἀπό τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο– ἐκκλησιαστικά προβλήματα, πού προκαλοῦσαν τήν ἀγανάκτηση τοῦ λαοῦ. Τό δεύτερο ἦταν τό μεταθετό τῶν Ἀρχιερέων. Τό θέμα τοῦ μεταθετοῦ παρουσιάστηκε ὡς πρόβλημα, διότι «θεωρήθηκε μέσον συναλλαγῆς τῶν διοικούντων τήν Ἐκκλησία καί πλουτισμοῦ ἐκείνων πού μετατίθενται»55. Στίς 11 Μαΐου 1957 τόν Δωρόθεο διαδέχθηκε ὁ Μητροπολίτης Πατρῶν Θεόκλητος, στόν τρόπο ἐκλογῆς τοῦ ὁποίου ξαναπαρουσιάστηκε τό πρόβλημα τοῦ μεταθετοῦ καί πάλιν ὡς σκανδάλου56. Τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1958 ὁ Θεόκλητος, ὡς πρόεδρος τῆς ΠΕΕΚ, «αἰφνιδιάζει τήν κυβέρνηση Καραμανλῆ»57, καταδικάζοντας σέ διάγγελμα τίς ὠμότητες τῶν Ἄγγλων στήν Κύπρο. Τό 1959 σημαδεύτηκε ἀπό τή μεγάλη κρίση, πού προκάλεσε καί πάλι τό λεγόμενο «μεταθετό» καί ἔφερε διχασμό στήν Ἱεραρχία, διότι ἕνα μέρος τῶν μητροπολιτῶν ὑποστήριζε τήν κατάργηση τοῦ «μεταθετοῦ» (ὅπως ἐξάλλου καί ἡ κυβέρνηση τοῦ Κ. Καραμανλῆ), ἐνῶ οἱ ὑπόλοιποι ἦταν ὑπέρ αὐτοῦ. Χαρακτηριστικό εἶναι, ὅτι ἐπί τοῦ Θεοκλήτου, τό 1959, καί ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος ἔγινε ἀπό Λήμνου Τρίκκης καί Σταγῶν διά μεταθέσεως. Στή συνέχεια ὅμως ὁ Διονύσιος πολέμησε τό σύστημα τοῦ μεταθετοῦ58. Στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης, σύμφωνα μέ τόν πρ. Κυθήρων Μελέτιο, ἡ μετάθεση δέν ἔγινε κερδοσκοπικά59. Οἱ ἐφημερίδες τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἔγραφαν, ὅτι ἡ ἐν λόγῳ
26
Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου πρώην Κυθήρων Μελετίου, Ὁ ἐνάρετος Ἱεράρχης, σελ. 56: «Δέν ἐπεδίωξε μετάθεσιν διότι ἤθελε νά φύγῃ ἀπό τήν μικράν Μητρόπολιν Λήμνου, νά ὑπάγῃ εἰς ἄλλην μεγαλυτέραν. … Ὑπῆρξεν ἀκτήμων, ἀνώτερος χρημάτων: ἀπέθανε πένης!»
60.. Ἐφημερίδα «Λῆμνος» στίς 8.02.1959, κύριο ἄρθρο: «Ἕως χθές εἴμεθα ἥσυχοι ἀπό τῆς ἀπόψεως αὐτῆς. Δοξάζαμε τόν καλό Θεό, διότι μᾶς ἔστειλε σέ μιά δύσκολη περίοδο τόν ἄξιον Ἱεράρχη, τόν ἐργώδη καί ζηλωτή πνευματικό Ποιμένα, τόν προοδευτικό καί ἀκούραστο Ποιμενάρχη, τόν χρηστό καί ἀφιλοχρήματο Δεσπότη, τόν εὐθύ καί εἰλικρινῆ Ἡγέτη, τόν μεγαλόψυχο καί ἐλεήμονα Ταγό... Τώρα εἴμεθα πλέον ὀρφανοί... Ἡ Λῆμνος θά νοιώσῃ βαθειά τήν ἀπουσία του, ὅπως ἐξ ἀρχῆς εἶχεν αἰσθανθῇ καί τήν παρουσία του... Εἴχαμε εὐχαριστήσει τόν Ὕψιστο, διότι μετά μακράν σειράν ἐτῶν στειρότητος ἠξιώθημεν νά ἀποκτήσωμε Μητροπολίτην ἄξιον τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του, τοῦ θεαρέστου ἔργου του... Εἶναι ἡ στιγμή δύσκολος...».
61.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Μέ ἐνθουσιασμόν θά ὑποδεχθῆ ὁ λαός τῆς πόλεώς μας τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης κ. κ. Διονύσιον: «Ἀπό σήμερον ἡ Ἱερά Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν ἔχει τόν ὑπεράξιον Μητροπολίτην της. Τόν σκληρῶς δοκιμασθέντα εἰς τήν Φυλακήν, τά στρατόπεδα καί τά βασανιστήρια. Τόν μή πτοηθέντα καί ἀπό αὐτόν τόν θάνατον, πού τόν ἠπείλει ἀνά πᾶσαν στιγμήν. Ὁ Διονύσιος ἐπέζησε ὅλων αὐτῶν, διότι ὁ Θεός τόν ἠγάπησε καί διότι καί ἡμᾶς, τό χριστεπώνυμον πλήρωμα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν, ἠγάπησε, ὥστε νά τοποθετηθῇ ὡς ἐκλεκτός Ἱεράρχης μας, καί νά τόν γνωρίσωμεν εἰς ἔργα φυλαλληλίας καί ἀνυψώσεως τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τοῦ τόπου μας καί βελτιώσεως τῆς θέσεως τοῦ ἱεροῦ μας κλήρου».
Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 21–22: «Μέ ἀπερίγραπτο ἐξ ἄλλου ἐνθουσιασμό οἱ Τρικαλινοί ἐδέχθησαν τήν ἀπόφασι τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, διότι ἐγνώριζαν, ὅτι ὁ Διονύσιος (Χαραλάμπους), ἦταν ἕνας ἐκ τῶν ἀρίστων καί ἁγίων Ἱεραρχῶν τῆς Ἑλλαδικῆς Ἐκκλησίας, ἀκαταπόνητος ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου καί ζηλωτής τῶν πατρικῶν του παραδόσεων. Ἡ λαμπρά ἑνδεκαετία πού ἐπηκολούθησε ἐδικαίωσε τούς Χριστιανούς τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν».
62.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἔρευνα» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἐκεῖνο ὅμως πού ἐπιστεγάζει τήν προσωπικότητα τοῦ νέου Ἱεράρχου εἶναι ἡ πανθομολογουμένη εὐσέβεια καί ἁγιότης του».
Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Διον. Μαγκλιβέρα, σελ. 58: «… ἡ ἀκτινοβολία τῆς προσωπικότητος καί τῆς δραστηριότητός του εἶχεν ἐξέλθει τῶν στενῶν ὁρίων τῆς Μητροπόλεώς του καί εἶχε, χωρίς ὑπερβολήν, κατακτήσει τό Πανελλήνιον. Καί τοῦτο ὀφείλεται εἰς τό ὅτι ὁ Διονύσιος εἶχεν ἐπιβληθῆ εἰς τήν κοινήν συνείδησιν ὡς ποιμήν, ὡς συγγραφεύς, ὡς ἐκκλησιαστικός ἡγέτης, ὡς Ἄνθρωπος».
63.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 4.02.1959: «… ἡ Ἱ. Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν
60.. Ἐφημερίδα «Λῆμνος» στίς 8.02.1959, κύριο ἄρθρο: «Ἕως χθές εἴμεθα ἥσυχοι ἀπό τῆς ἀπόψεως αὐτῆς. Δοξάζαμε τόν καλό Θεό, διότι μᾶς ἔστειλε σέ μιά δύσκολη περίοδο τόν ἄξιον Ἱεράρχη, τόν ἐργώδη καί ζηλωτή πνευματικό Ποιμένα, τόν προοδευτικό καί ἀκούραστο Ποιμενάρχη, τόν χρηστό καί ἀφιλοχρήματο Δεσπότη, τόν εὐθύ καί εἰλικρινῆ Ἡγέτη, τόν μεγαλόψυχο καί ἐλεήμονα Ταγό... Τώρα εἴμεθα πλέον ὀρφανοί... Ἡ Λῆμνος θά νοιώσῃ βαθειά τήν ἀπουσία του, ὅπως ἐξ ἀρχῆς εἶχεν αἰσθανθῇ καί τήν παρουσία του... Εἴχαμε εὐχαριστήσει τόν Ὕψιστο, διότι μετά μακράν σειράν ἐτῶν στειρότητος ἠξιώθημεν νά ἀποκτήσωμε Μητροπολίτην ἄξιον τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του, τοῦ θεαρέστου ἔργου του... Εἶναι ἡ στιγμή δύσκολος...».
61.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Μέ ἐνθουσιασμόν θά ὑποδεχθῆ ὁ λαός τῆς πόλεώς μας τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης κ. κ. Διονύσιον: «Ἀπό σήμερον ἡ Ἱερά Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν ἔχει τόν ὑπεράξιον Μητροπολίτην της. Τόν σκληρῶς δοκιμασθέντα εἰς τήν Φυλακήν, τά στρατόπεδα καί τά βασανιστήρια. Τόν μή πτοηθέντα καί ἀπό αὐτόν τόν θάνατον, πού τόν ἠπείλει ἀνά πᾶσαν στιγμήν. Ὁ Διονύσιος ἐπέζησε ὅλων αὐτῶν, διότι ὁ Θεός τόν ἠγάπησε καί διότι καί ἡμᾶς, τό χριστεπώνυμον πλήρωμα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν, ἠγάπησε, ὥστε νά τοποθετηθῇ ὡς ἐκλεκτός Ἱεράρχης μας, καί νά τόν γνωρίσωμεν εἰς ἔργα φυλαλληλίας καί ἀνυψώσεως τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τοῦ τόπου μας καί βελτιώσεως τῆς θέσεως τοῦ ἱεροῦ μας κλήρου».
Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 21–22: «Μέ ἀπερίγραπτο ἐξ ἄλλου ἐνθουσιασμό οἱ Τρικαλινοί ἐδέχθησαν τήν ἀπόφασι τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, διότι ἐγνώριζαν, ὅτι ὁ Διονύσιος (Χαραλάμπους), ἦταν ἕνας ἐκ τῶν ἀρίστων καί ἁγίων Ἱεραρχῶν τῆς Ἑλλαδικῆς Ἐκκλησίας, ἀκαταπόνητος ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου καί ζηλωτής τῶν πατρικῶν του παραδόσεων. Ἡ λαμπρά ἑνδεκαετία πού ἐπηκολούθησε ἐδικαίωσε τούς Χριστιανούς τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν».
62.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἔρευνα» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἐκεῖνο ὅμως πού ἐπιστεγάζει τήν προσωπικότητα τοῦ νέου Ἱεράρχου εἶναι ἡ πανθομολογουμένη εὐσέβεια καί ἁγιότης του».
Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Διον. Μαγκλιβέρα, σελ. 58: «… ἡ ἀκτινοβολία τῆς προσωπικότητος καί τῆς δραστηριότητός του εἶχεν ἐξέλθει τῶν στενῶν ὁρίων τῆς Μητροπόλεώς του καί εἶχε, χωρίς ὑπερβολήν, κατακτήσει τό Πανελλήνιον. Καί τοῦτο ὀφείλεται εἰς τό ὅτι ὁ Διονύσιος εἶχεν ἐπιβληθῆ εἰς τήν κοινήν συνείδησιν ὡς ποιμήν, ὡς συγγραφεύς, ὡς ἐκκλησιαστικός ἡγέτης, ὡς Ἄνθρωπος».
63.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 4.02.1959: «… ἡ Ἱ. Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν
μετάθεση στούς Λημνίους μέν προκάλεσε βαθιά λύπη60, ἐνῶ στούς Τρικαλινούς μεγάλο ἐνθουσιασμό61. Σύμφωνα καί πάλι μέ τίς ἐφημερίδες ἡ προσωπικότητα τοῦ Διονυσίου Χαραλάμπους ἦταν εὐρύτερα γνωστή στόν ἑλληνικό λαό62 καί δέν συνδεόταν στή συνείδησή του μέ κανένα σκάνδαλο, ἀντιθέτως τό ἠθικό του ἀνάστημα ἦταν σεβαστό στήν κοινή γνώμη63. Τόν γνώριζαν ὡς
27
θεωρεῖται ὡς μεγάλη καί παλαιά Μητρόπολις, ἥτις εἴθισται νά πληροῦται διά μεταθέσεως. … ὁ Μητροπολίτης Λήμνου κ. κ. Διονύσιος εἶναι εἷς ἐκ τῶν ἀρίστων Ἱεραρχῶν, πραγματικός Λευΐτης, διακρίνεται δέ διά τήν αὐστηράν προσήλωσίν του εἰς τά θρησκευτικά καθήκοντα καί διά τήν μεγάλην ἐθνικήν καί κοινωνικήν δρᾶσιν του. Γενικῶς ὁ νέος Ποιμενάρχης μας εἶναι κεκοσμημένος μέ ὅλα τά σπάνια προσόντα τά προσήκοντα εἰς ἕνα πραγματικόν Ἱεράρχην, ἄξιον τῆς ἀποστολῆς του. … εἶναι ἡλικίας 54 ἐτῶν … κατά τήν διάρκειαν τῆς κατοχῆς ἐφυλακίσθη ὑπό τῶν κατακτητῶν ... διά τήν ἐθνικήν δρᾶσιν ἥν ἀνέπτυξε διά τήν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος». Ἡ ἐφημερίδα «Ἔρευνα» στίς 8.03.1959: «… ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ νέου Ἱεράρχου διαλάμπει μία ὄντως πατερική μορφή συγκεντροῦσα πλεονεκτήματα, σπανίως ἀπαντώμενα εἰς ἕν καί τό αὐτό πρόσωπον. … ἄνθρωπος μορφωμένος καί μάλιστα συγγραφεύς πολυγραφώτατος. Εἶναι ὁ ταπεινός λευΐτης, ὁ γνωρίζων νά ὑπηρετῇ τούς πάντας ἀόκνως καί ἀνιδιοτελῶς. Ἡ ταπείνωσίς του ὅμως συνδυάζεται μέ ἀκαταπόνητον δραστηριότητα, ὅπως ὁ μειλίχιος χαρακτήρ του μέ νευρώδη ἀγωνιστικότητα. Ἡ ἀφιλοκέρδειά του εἰς τήν Λῆμνον εἶχε καταστῆ παροιμιώδης..» Ἡ ἐφημερίδα «Δημοκρατική ἐλπίς» στίς 8.02.1959, ἄρθρο Αἱ ἀνταλλαγεῖσαι ἐπιστολαί μεταξύ κ. Βαμβέτσου καί Ἀρχιεπισκόπου: «Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος εὐθύς ἅμα τῆ τοποθετήσει τοῦ Μητροπολίτου Λήμνου κ.κ. Διονυσίου εἰς Τρίκκαλα δι᾿ ἰδιοχείρου ἐπιστολῆς του πρός τόν κ. Βαμβέτσον ἀνήγγειλεν τήν ἐκλογήν του, χαρακτηρίσας αὐτόν ὡς "ἄνδρα ὑπηρετήσαντα τήν ἐκκλησίαν καί τό Ἔθνος διελθόντα τήν Κατοχήν ἐν φυλακαῖς καί ἐξορίᾳ". Ἐκφράζει δέ τήν πεποίθησιν ὅτι "συγκεντροῖ πάντα τά προσόντα τοῦ καλοῦ ποιμένος τοῦ θύοντος τήν ψυχήν αὐτοῦ ὑπέρ τῶν προβάτων, ὡς ἔκαμνε καί διά τούς συναιχμαλώτους Του καί θά ἀνταποκριθῆ εἰς τάς προσδοκίας τῶν χριστιανῶν καί.. Ὑμῶν"».
64. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 383.
65. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 111: «Τό κῦρος του ἦταν μεγάλο. Ἡ προσωπικότης του δεσπόζουσα».
66.. Ὅ.π., σελ. 104-105.
67. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 132.
68. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 105: «Ἐκλογή ὑμῶν ὡς Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος προεκάλεσε τρομερόν σάλον καί ἔρριψεν ἁγιωτάτην Ἐκκλησίαν ἡμῶν εἰς μίαν ἄνευ προηγουμένου περιπέτειαν. Θέατρον κατέστημεν καί ἀνθρώποις καί ἀγγέλοις. Καταχλευαζόμεθα, προπηλακιζόμεθα, περιφρονούμεθα. Εὐσεβής Ἑλληνικός κλῆρος καί Λαός θρηνεῖ καί ὀδυνᾶται. Ἐχθροί μόνον Πατρίδος καί Ἐκκλησίας χαίρουν καί πανηγυρίζουν. Ἱκετεύομεν καί παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, ὅπως βοηθήσητε, διά τῆς παραιτήσεως ὑμῶν, Ἐκκλησίαν ἐξέλθῃ
64. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 383.
65. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 111: «Τό κῦρος του ἦταν μεγάλο. Ἡ προσωπικότης του δεσπόζουσα».
66.. Ὅ.π., σελ. 104-105.
67. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 132.
68. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 105: «Ἐκλογή ὑμῶν ὡς Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος προεκάλεσε τρομερόν σάλον καί ἔρριψεν ἁγιωτάτην Ἐκκλησίαν ἡμῶν εἰς μίαν ἄνευ προηγουμένου περιπέτειαν. Θέατρον κατέστημεν καί ἀνθρώποις καί ἀγγέλοις. Καταχλευαζόμεθα, προπηλακιζόμεθα, περιφρονούμεθα. Εὐσεβής Ἑλληνικός κλῆρος καί Λαός θρηνεῖ καί ὀδυνᾶται. Ἐχθροί μόνον Πατρίδος καί Ἐκκλησίας χαίρουν καί πανηγυρίζουν. Ἱκετεύομεν καί παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, ὅπως βοηθήσητε, διά τῆς παραιτήσεως ὑμῶν, Ἐκκλησίαν ἐξέλθῃ
«ἄριστο πατριώτη»64 καί ἄξιο Ἱεράρχη65. Στίς 8 Ἰανουαρίου 1962 πεθαίνει ὁ Θεόκλητος καί Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν ἐκλέγεται ὁ Ἀττικῆς Ἰάκωβος, ἡ ἐκλογή τοῦ ὁποίου γίνεται αἰτία νά ξεσπάσει «μεγάλη κρίσι στήν ζωή τῆς Διοικούσης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»66. Ἡ περιπέτεια αὐτή ἀφορᾶ στίς κατηγορίες πού διακινήθηκαν ἀπό παρεκκλησιαστικά περιβάλλοντα σχετικά μέ τήν ἠθική ὑπόσταση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἰακώβου. Οἱ Μητροπολίτες ἐνῶ φανερά κρατοῦσαν ἀπόσταση ἀπό τόν νεοεκλεγέντα, κρυφά τοῦ ἔστελναν συγχαρητήρια τηλεγραφήματα67. Σύμφωνα μέ τή μαρτυρία τοῦ πρωτοπρεσβύτερου Πολυκάρπου Τύμπα ὁ Διονύσιος ἀπέστειλε τηλεγράφημα68 στόν Ἰάκωβο μέ τήν παράκληση νά παραιτηθεῖ. Τό τηλεγράφημα δημοσιεύθηκε στόν «Ἐθνικό Κήρυκα»
28
πρωτοφανοῦς κρίσεως. Παραίτησις ὑμῶν, χάριν εἰρηνεύσεως Ἐκκλησίας συγκινήσῃ κλῆρον καί λαόν καί περισώσῃ κῦρος ὑμῶν. Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος».
69. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303, Εἰσήγησις Πρός τήν Ἱεραρχίαν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (4.10.63).
70. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὑπάρχει ἕνα γράμμα πρός τόν πατέρα Σταῦρο, πού ἀποκαλύπτει τήν ἀγωνία του γιά τήν κατάσταση μέσα στήν Ἐκκλησία ἐκείνης τῆς περιόδου: «6 Ὀκτωβρίου 1964. Ἀγαπητέ μοι π. Σταῦρο, … Τά Ἐκκλησιαστικά μας πράγματα δέν εἶναι καλά καί ὁλοέν καί περισσότερον γίνονται χειρότερα. Δέν ἠδυνήθημεν δυστυχῶς ὡς Ἱεραρχία νά ξεπεράσωμεν τάς μικρότητας καί τάς ἀδυναμίας μας διά νά ἀναδείξωμεν Προκαθήμενον μέ ἀρχάς καί γραμμήν καί δύναμιν θελήσεως. Ἔτσι, ἔχουν ἀποτελματωθῆ τά πάντα καί μία σύγχυσις ἄνευ προηγουμένου ἐπικρατεῖ καί ἀπειθαρχίαι καί ἀταξίαι σημειοῦνται καθ᾽ ἑκάστην. Διά νά καταβιβάζεται, ὅμως, ὁλοέν καί περισσότερον τό κῦρος τῆς Ἐκκλησίας καί νά τραυματίζεται ἀνεπανορθώτως τό γόητρον τοῦ Ἀρχιερατικοῦ ἀξιώματος. Κλαίω, ἀγαπητέ, καί θρηνῶ, βλέπων τήν θλιβεράν αὐτήν κατάστασιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας πραγμάτων. Ἡ ἀπογοήτευσις, ἡ ὁποία μέ καταλαμβάνει, μέ ὠθεῖ νά ἐγκαταλείψω τόν Μητροπολιτικόν θρόνον καί νά ἀποσυρθῶ εἰς μίαν γωνίαν ἤρεμον, θρηνῶν τό κατάντημά μας καί προσευχόμενος ὑπέρ τῆς ἀναγεννήσεως καί ἀνορθώσεως τῆς Ἐκκλησίας μας».
69. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303, Εἰσήγησις Πρός τήν Ἱεραρχίαν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (4.10.63).
70. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὑπάρχει ἕνα γράμμα πρός τόν πατέρα Σταῦρο, πού ἀποκαλύπτει τήν ἀγωνία του γιά τήν κατάσταση μέσα στήν Ἐκκλησία ἐκείνης τῆς περιόδου: «6 Ὀκτωβρίου 1964. Ἀγαπητέ μοι π. Σταῦρο, … Τά Ἐκκλησιαστικά μας πράγματα δέν εἶναι καλά καί ὁλοέν καί περισσότερον γίνονται χειρότερα. Δέν ἠδυνήθημεν δυστυχῶς ὡς Ἱεραρχία νά ξεπεράσωμεν τάς μικρότητας καί τάς ἀδυναμίας μας διά νά ἀναδείξωμεν Προκαθήμενον μέ ἀρχάς καί γραμμήν καί δύναμιν θελήσεως. Ἔτσι, ἔχουν ἀποτελματωθῆ τά πάντα καί μία σύγχυσις ἄνευ προηγουμένου ἐπικρατεῖ καί ἀπειθαρχίαι καί ἀταξίαι σημειοῦνται καθ᾽ ἑκάστην. Διά νά καταβιβάζεται, ὅμως, ὁλοέν καί περισσότερον τό κῦρος τῆς Ἐκκλησίας καί νά τραυματίζεται ἀνεπανορθώτως τό γόητρον τοῦ Ἀρχιερατικοῦ ἀξιώματος. Κλαίω, ἀγαπητέ, καί θρηνῶ, βλέπων τήν θλιβεράν αὐτήν κατάστασιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας πραγμάτων. Ἡ ἀπογοήτευσις, ἡ ὁποία μέ καταλαμβάνει, μέ ὠθεῖ νά ἐγκαταλείψω τόν Μητροπολιτικόν θρόνον καί νά ἀποσυρθῶ εἰς μίαν γωνίαν ἤρεμον, θρηνῶν τό κατάντημά μας καί προσευχόμενος ὑπέρ τῆς ἀναγεννήσεως καί ἀνορθώσεως τῆς Ἐκκλησίας μας».
(φ. 17 Ἰανουαρίου 1962) ὡς κύριο ἄρθρο. Τελικά ὁ Ἰάκωβος ἀναγκάζεται νά παραιτηθεῖ καί στή θέση του ἐκλέγεται ὁ Χρυσόστομος Β΄, ὁ ἀπό Φιλίππων (Καβάλας), ὁ ὁποῖος ἀναλαμβάνει τό πηδάλιο τῆς Ἐκκλησίας σέ μία ἐποχή γενικῆς ἀστάθειας, κληρονομῶντας δύο βασικές ἐκκρεμότητες: τή σύνταξη τοῦ νέου Καταστατικοῦ Χάρτη τῆς Ἐκκλησίας ἀντί τοῦ κατοχικοῦ νόμου τοῦ 1943 καί τό ζήτημα τοῦ «μεταθετοῦ». Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου διασώθηκε ἡ εἰσήγησή του στήν Ἱερά Σύνοδο στίς 4.10.1963, μέ τήν ὁποία συνιστᾶ στήν Ἱεραρχία νά μελετηθεῖ ἐμπεριστατωμένα τό ζήτημα τοῦ μεταθετοῦ, ὥστε νά ὠφεληθεῖ τό πλήρωμα τοῦ λαοῦ μέ ὁτιδήποτε ἀποφασίσει νά πράττει69. Ἀπό τόν Φεβρουάριο τοῦ 1964 ἀναλαμβάνει ἡ κυβέρνηση τοῦ Γεωργίου Παπανδρέου, ἡ ὁποία προσπαθεῖ καί πάλι νά ἐπιβάλει τό «μεταθετόν»70. Τό 1965 μετά τά «Ἰουλιανά» γεγονότα ἀντί τοῦ Γ. Παπανδρέου θά βρεθεῖ ἐπικεφαλῆς τῆς κυβέρνησης ὁ Γεώργιος Ἀθανασιάδης – Νόβας, ἡ κυβέρνηση τοῦ ὁποίου θά βάλει τή χώρα σέ περίοδο κρίσης, πού θά καταλήξει στή δικτατορία τῆς 21ης Ἀπριλίου τοῦ 1967. Ὡς κρίσιμη θεωρήθηκε ἡ περίοδος τοῦ 1965 καί γιά τήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. Μέ τήν ἐπιβολή τῆς δικτατορίας τῶν Συνταγματαρχῶν, τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1967, συγκροτήθηκε Ἀριστίνδην Σύνοδος, ἡ ὁποία ἐξέλεξε ὡς Ἀρχιεπίσκοπο τόν Ἀρχιμανδρίτη Ἱερώνυμο Κοτσώνη. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἦταν ἕνας ἀπό τούς ὀκτώ Μητροπολίτες, πού δέχθηκαν νά μετάσχουν ὡς μέλη αὐτῆς τῆς Συνόδου καί ἕνας ἀπό τούς δύο πού συμπλήρωσαν τό τριπρόσωπο γιά τήν ἐκλογή Ἀρχιεπισκόπου.
29
71. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 111: «Ἀναμφιβόλως ἀνεδείχθη ὁ ἀείμνηστος καί "ἐν ὁσιότητι καί δικαιοσύνῃ διαβιῶν" Διονύσιος, ἡ ψυχή τῆς ἀριστίνδην Συνόδου. Θά ἠδύνατο, ἐφ᾿ ὅσον τό ἐπεθύμει, νά ἐκλεγῇ ὁ ἴδιος Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, πράγματι "ψήφῳ κλήρου καί λαοῦ". Ἀλλ᾿ ἦταν βαθύτατα μετριόφρων καί εἰλικρινά ταπεινός ἄνθρωπος. Ὅλων τότε τά βλέμματα ἐστράφησαν πρός αὐτόν …».
72. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Κων. Κούρκουλα, Γεν. Δ/ντοῦ Θρησκευμάτων, σελ. 33: «Ὅταν δέ μετ᾿ ὀλίγον, ἀσθενήσαντος τοῦ γηραιοῦ Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, εἰς τήν συζήτησιν περί τῆς διαδοχῆς αὐτοῦ ἀνεφέρθη ὑπό ἰσχυρῶν παραγόντων τό ὄνομά του, ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἀπήντησεν ἐπί λέξει: "Ζῶντος καί ὑγιαίνοντος τοῦ Ἱερωνύμου, θεωρῶ ὡς ἁμαρτίαν ἀκόμη καί τήν σκέψιν περί ἰδικῆς μου προβολῆς"».
73. Μανιτάκη Ἀ., Οἱ σχέσεις τῆς Ἐκκλησίας μέ τό Κράτος–Ἔθνος, σελ. 25.
74. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τοῦ 1934, σελ. 224.
75. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., Ἀναδίφηση ἐκκλησιαστικῆς ἐκπαίδευσης, σελ. 23.
72. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Κων. Κούρκουλα, Γεν. Δ/ντοῦ Θρησκευμάτων, σελ. 33: «Ὅταν δέ μετ᾿ ὀλίγον, ἀσθενήσαντος τοῦ γηραιοῦ Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, εἰς τήν συζήτησιν περί τῆς διαδοχῆς αὐτοῦ ἀνεφέρθη ὑπό ἰσχυρῶν παραγόντων τό ὄνομά του, ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἀπήντησεν ἐπί λέξει: "Ζῶντος καί ὑγιαίνοντος τοῦ Ἱερωνύμου, θεωρῶ ὡς ἁμαρτίαν ἀκόμη καί τήν σκέψιν περί ἰδικῆς μου προβολῆς"».
73. Μανιτάκη Ἀ., Οἱ σχέσεις τῆς Ἐκκλησίας μέ τό Κράτος–Ἔθνος, σελ. 25.
74. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τοῦ 1934, σελ. 224.
75. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., Ἀναδίφηση ἐκκλησιαστικῆς ἐκπαίδευσης, σελ. 23.
Διασώθηκαν μαρτυρίες ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Διονύσιος προοριζόταν γιά τόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο Ἀθηνῶν71, ὅμως τό ἀρνήθηκε72.
....Ὁ..κλῆρος. Μετά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὁ κλῆρος ἦταν ἐξουθενωμένος ψυχικά καί οἰκονομικά73. Ὁ πρῶτος Κυβερνήτης τῆς ἐλεύθερης Ἑλλάδας, ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας, συμβάλλει ἐνεργά στήν ἵδρυση τό 1830 στόν Πόρο τοῦ πρώτου Ἐκκλησιαστικοῦ Σχολείου, τό ὁποῖο ὅμως διαλύθηκε μέ τή δολοφονία τοῦ ἱδρυτῆ. Ὅσον ἀφορᾶ στή μόρφωση τοῦ ἑλληνικοῦ κλήρου ἐπί τῆς Ἀντιβασιλείας τοῦ Ὄθωνα, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος γράφει χαρακτηριστικά: «… ὁ πρῶτος διοργανωτής τῆς διοικήσεώς της [τῆς Ἐκκλησίας] Γεώργιος Μάουρερ σημείωσε ὅτι ἐπί χιλίων ἱερέων τῆς Ἑλλάδος μόλις οἱ δέκα ἦσαν σέ θέση νά γράψουν τό ὄνομά τους, προσέδωσε ὅμως τέτοια κατεύθυνση στά ἐκκλησιαστικά πράγματα τῆς χώρας, ὥστε ἐπί μία ἑκατονταετία σχεδόν δέν κατέστη δυνατό νά βελτιωθεῖ ἡ κατάσταση τοῦ ἐνοριακοῦ κλήρου, ἀπό τήν ἄποψη τῆς μορφώσεως καί τῆς ἀξιοπρεποῦς οἰκονομικῆς συντηρήσεως»74. Ὅμως τό 1833 κάνει ἀρχή στήν Ἑλλάδα ἡ τυπική Ἐκπαίδευση καί στή διάρκεια 180 ἐτῶν «ἱδρύθηκαν πάνω ἀπό 65 Σχολεῖα καί Σχολές, «μέ προεξάρχουσα τήν πρώτη ἐπίσημη Ἱερατική Σχολή τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους»75, τήν Ριζάρειο Ἐκκλησιαστική Σχολή. Τό 1837 ἱδρύθηκε ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Τό 1856 θεσπίστηκε ὁ πρῶτος θεμελιώδης νόμος (ΤΞΖ΄ «Περί ἱερατικῶν σχολείων») σύστασης τῶν Σχολείων τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἐκπαίδευσης. Ἡ α΄ παράγραφος τοῦ νόμου προέβλεπε τήν ἐτήσια εἰσφορά τῶν Ἱερῶν Μονῶν στή συντήρηση τῶν Ἱερατικῶν Σχολείων. Ἡ συντήρηση αὐτή ἀπό τίς ἐτήσιες εἰσφορές τῶν Μονῶν θά συνεχιστεῖ ἕως τό 1909, πού μέ τό Ν. ΓΥΙΔ΄
....Ὁ..κλῆρος. Μετά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὁ κλῆρος ἦταν ἐξουθενωμένος ψυχικά καί οἰκονομικά73. Ὁ πρῶτος Κυβερνήτης τῆς ἐλεύθερης Ἑλλάδας, ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας, συμβάλλει ἐνεργά στήν ἵδρυση τό 1830 στόν Πόρο τοῦ πρώτου Ἐκκλησιαστικοῦ Σχολείου, τό ὁποῖο ὅμως διαλύθηκε μέ τή δολοφονία τοῦ ἱδρυτῆ. Ὅσον ἀφορᾶ στή μόρφωση τοῦ ἑλληνικοῦ κλήρου ἐπί τῆς Ἀντιβασιλείας τοῦ Ὄθωνα, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος γράφει χαρακτηριστικά: «… ὁ πρῶτος διοργανωτής τῆς διοικήσεώς της [τῆς Ἐκκλησίας] Γεώργιος Μάουρερ σημείωσε ὅτι ἐπί χιλίων ἱερέων τῆς Ἑλλάδος μόλις οἱ δέκα ἦσαν σέ θέση νά γράψουν τό ὄνομά τους, προσέδωσε ὅμως τέτοια κατεύθυνση στά ἐκκλησιαστικά πράγματα τῆς χώρας, ὥστε ἐπί μία ἑκατονταετία σχεδόν δέν κατέστη δυνατό νά βελτιωθεῖ ἡ κατάσταση τοῦ ἐνοριακοῦ κλήρου, ἀπό τήν ἄποψη τῆς μορφώσεως καί τῆς ἀξιοπρεποῦς οἰκονομικῆς συντηρήσεως»74. Ὅμως τό 1833 κάνει ἀρχή στήν Ἑλλάδα ἡ τυπική Ἐκπαίδευση καί στή διάρκεια 180 ἐτῶν «ἱδρύθηκαν πάνω ἀπό 65 Σχολεῖα καί Σχολές, «μέ προεξάρχουσα τήν πρώτη ἐπίσημη Ἱερατική Σχολή τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους»75, τήν Ριζάρειο Ἐκκλησιαστική Σχολή. Τό 1837 ἱδρύθηκε ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Τό 1856 θεσπίστηκε ὁ πρῶτος θεμελιώδης νόμος (ΤΞΖ΄ «Περί ἱερατικῶν σχολείων») σύστασης τῶν Σχολείων τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἐκπαίδευσης. Ἡ α΄ παράγραφος τοῦ νόμου προέβλεπε τήν ἐτήσια εἰσφορά τῶν Ἱερῶν Μονῶν στή συντήρηση τῶν Ἱερατικῶν Σχολείων. Ἡ συντήρηση αὐτή ἀπό τίς ἐτήσιες εἰσφορές τῶν Μονῶν θά συνεχιστεῖ ἕως τό 1909, πού μέ τό Ν. ΓΥΙΔ΄
30
76. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., ὅ.π., σελ. 35.
77. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 227.
78.. Ὅ.π., σελ. 229.
79. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., ὅ.π., σελ. 120.
80.. Ὅ.π., σελ. 121.
81.. Ὅ.π., σελ. 170.
77. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 227.
78.. Ὅ.π., σελ. 229.
79. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., ὅ.π., σελ. 120.
80.. Ὅ.π., σελ. 121.
81.. Ὅ.π., σελ. 170.
(«Περί Γενικοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου καί Διοικήσεως Μοναστηρίων») θά ἱδρυθεῖ τό Γενικό Ἐκκλησιαστικό Ταμείο, πού ἕνας ἀπό τούς σκοπούς του θά εἶναι «ἡ μισθοδοσία τῶν ἱεροκηρύκων, διδασκάλων καί καθηγητῶν τῶν ἱερῶν μαθημάτων»76. Ἡ πρώτη ὀργάνωση τῆς διοίκησης τῆς Ἐκκλησίας, πού καθόρισε τήν ὑποταγή τῆς Ἐκκλησίας στό κράτος, μετέφερε τή διοίκηση τῶν ἐνοριακῶν ναῶν στούς δήμους καί τίς κοινότητες. Ὁ δήμαρχος ἦταν πλέον ὁ ἀπόλυτος ἄρχοντας τοῦ ναοῦ77. Κάποιες ἀλλαγές στόν τομέα αὐτόν ἄρχισαν νά παρουσιάζονται μέ τήν ἐπανάσταση τοῦ 1909, ἀλλά ἡ ριζική ἀλλαγή γίνεται τό 1932, ὅλη ἡ οὐσία τῆς ὁποίας ἀναφαίνεται στή διατύπωση τοῦ νόμου «Περί ἐνοριακῶν ναῶν καί ἐφημερίων καί ταμείου ἀποδοχῶν καί ἀσφαλίσεως τοῦ κλήρου τῆς Ἑλλάδος»78. Μέ τόν νόμο αὐτό ὁρίστηκε ὁ βασικός μισθός τῶν ἱερέων καί ἡ σύνταξή τους. Οἱ Ἱερατικές Σχολές παράλληλα μέ τήν ἑτοιμασία τῶν ἱερέων σπουδαστῶν ὡς διδακτικοῦ προσωπικοῦ εἶχαν καί γεωργικό προσανατολισμό «ὡς ἀδήριτη ἀνάγκη τῆς κοινωνίας»79, μέχρι καί τή μεταπολεμική περίοδο. Ὄντως τήν περίοδο αὐτή, 1910-1920, πού χαρακτηρίζεται ἀπό ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιά τή γεωργία, δημιουργοῦνται πολλά σχολεῖα, ὅπως καί τά ἐκκλησιαστικά, προσανατολισμένα στή γεωργική ἐκπαίδευση. Τό σύστημα ὅμως αὐτό τῆς ἐκπαίδευσης τοῦ κλήρου εἶχε προβληματίσει σοβαρά τίς κρατικές ἀρχές, μέχρι πού τό 1926 ἐπιχειρεῖται ἡ κατάργηση τῶν Ἱερατικῶν Σχολῶν καί ὁ περιορισμός τους σέ 6, καθώς τό μέτρο τῶν Ἱεροδιδασκαλείων εἶναι τελείως ἄστοχο «καί τήν Ἐκκλησία δέν ὠφελεῖ, ἀφοῦ οἱ ἀπόφοιτοί τους θά παρέμειναν σίγουρα δάσκαλοι, καί τήν ἐκπαίδευση ζημιώνει, ἀφοῦ δημιουργεῖ ἡμιμαθεῖς δασκάλους»80. Τό 1943 ἱδρύθηκε ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τό 1945–1950 γίνεται ἡ ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἐκπαίδευσης χάρη στον Ἰωάννη Καρμίρη στή θέση τοῦ Γενικοῦ Διευθυντῆ Θρησκευμάτων τοῦ ΥΠΕΠΘ, μέ τίς ἐνέργειες τοῦ ὁποίου ἀπαγορεύεται «ἡ χειροτονία μή προσοντούχων Ἱερέων, καί ρυθμίζονται θέματα διαβάθμισης, συνταξιοδότησης, νοσοκομειακῆς περίθαλψης καί μισθοδοσίας τῶν Ἱερέων»81.
31
82. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 625.
83. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 759: «Ἑκάστη ἀποτελεῖται ἐξ ἑνιαίου οἰκοδομήματος (ἐπάνοδος εἰς τό κοινοβιακόν σύστημα) ἤ πολλῶν καλυβῶν περί ἕνα ναόν (ἐπάνοδος εἰς τάς ἀρχαίας λαύρας)».
84. Frazee Charles, Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Ἑλληνική Ἀνεξαρτησία (1821-1852), σελ. 67.
85. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 196.
86. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 763.
87. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 134.
88. Κρικώνη Χ., ὅ.π., τόμος Β᾿, σελ. 180-181.
83. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 759: «Ἑκάστη ἀποτελεῖται ἐξ ἑνιαίου οἰκοδομήματος (ἐπάνοδος εἰς τό κοινοβιακόν σύστημα) ἤ πολλῶν καλυβῶν περί ἕνα ναόν (ἐπάνοδος εἰς τάς ἀρχαίας λαύρας)».
84. Frazee Charles, Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Ἑλληνική Ἀνεξαρτησία (1821-1852), σελ. 67.
85. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 196.
86. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 763.
87. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 134.
88. Κρικώνη Χ., ὅ.π., τόμος Β᾿, σελ. 180-181.
.....Ὁ..μοναχισμός. Μετά τήν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως τά μοναστήρια «ἦταν τά ταμεῖα τῶν προγονικῶν θησαυρῶν καί τά σχολεῖα τοῦ λαοῦ»82, ὅμως παράλληλα πλήθαιναν τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια πού συνετέλεσαν στήν κατάπτωση τοῦ μοναχισμοῦ. Ἡ ἄνθηση τοῦ ἰδιόρρυθμου συστήματος, ἄρα καί ἡ μεγαλύτερη παρακμή τοῦ μοναχικοῦ βίου, ἐπικράτησε τόν 16ο αἰώνα. Ὅμως ἡ κρίσιμη αὐτή περίοδος παρουσίασε καί τίς ἔντονες ἀντιδράσεις γιά τήν ἐπικρατούσα κατάσταση. Πρῶτον, πολλοί μοναχοί ἐγκατέλειψαν τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια καί ἵδρυσαν νέες σκῆτες, στίς ὁποίες ἐπιδόθηκαν σέ αὐστηρότερο μοναχικό βίο83. Δεύτερον, πολέμησαν τό ἰδιόρρυθμο σύστημα καί οἱ πατριάρχες, ὅπως ὁ Κωνσταντινουπόλεως Ἱερεμίας ὁ Β΄, ὁ Ἀλεξανδρείας Σίλβεστρος καί ὁ Ἱεροσολύμων Σωφρόνιος. Οἱ ἀντιδράσεις αὐτές εἶχαν ὡς ἀποτέλεσμα τήν ἐπαναφορά καί πάλι τοῦ κοινοβιακοῦ συστήματος, ἀλλά ἡ καλυτέρευση αὐτή δέν κράτησε γιά πολύ. Τό 1821 τά μοναστήρια εἶχαν ὑποστηρίξει ἐνεργά τήν Ἐπανάσταση: οἱ μοναχοί λάμβαναν μέρος στίς μάχες, ὁ χαλκός τῶν μοναστηριῶν, μέχρι καί τά πόμολα τῶν θυρῶν, ἔλιωσαν γιά νά γίνουν πυρομαχικά καί τά ἴδια τά μοναστήρια χρησίμευαν ὡς καταφύγια προσφύγων84. Ἐξάλλου καί ἡ σημαία τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγώνα ὑψώθηκε ἀπό τόν Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανό στήν ἱστορική μονή τῆς Ἁγίας Λαύρας85. Ἀλλά ἀμέσως μετά ἀπό τούς ἀπελευθερωτικούς ἀγῶνες τοῦ 1821 ὁ Ἀδαμάντιος Κοραής, ο ὁποῖος ἔγραφε γιά τήν αὐτονομία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδας ἀπό τό Πατριαρχεῖο καί γιά τή μεταρρύθμιση μέσα στήν Ἐκκλησία86, θά ἀσκήσει τή μεγαλύτερη κριτική στό μοναχισμό: «Κατά τόν Κοραή, τό μεγαλύτερο κακό πού βασάνιζε τήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἦταν τό γεγονός ὅτι "ζοῦσε ὑπό τόν ζυγό τιτλοφόρων μοναχῶν"»87. Ὁ Κοραής θεωροῦσε τούς μοναχούς ὡς αἱρετικούς, προερχόμενους ἀπό τούς ἐγκρατητικούς, τούς θεωροῦσε ἐκμεταλλευτές τοῦ Γένους, θορυβοποιούς τῆς κοινωνίας, ὅτι ἐπέφεραν τήν ἀλλοτρίωση τῆς θρησκείας, κάνοντάς την μακρά καί κουραστική καί κατάντησαν νά τήν κάνουν «καλογηροθρησκείαν»88. Ἡ ἀρχή τῆς καταστροφῆς τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ ξεκινάει τό 1833, ὅταν ἡ Ἀντιβασιλεία (ἕνα μέλος τῆς ὁποίας,
32
89. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 15.
90. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 156.
91. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 17.
92.. Ὅ.π., σελ. 23.
93. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 632.
90. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 156.
91. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 17.
92.. Ὅ.π., σελ. 23.
93. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 632.
ὁ Θεόκλητος Φαρμακίδης, ἦταν βαθιά ἐπηρεασμένος ἀπό τίς ἰδέες τοῦ Κοραῆ), ἀφαίρεσε τά μοναστήρια ἀπό τή δικαιοδοσία τῆς Ἐκκλησίας, ὑποτάσσοντάς τα στό κράτος, ὅριζε νά κλείσουν ὅλα τά μοναστήρια τῆς χώρας πού εἶχαν λιγότερους ἀπό τρεῖς μοναχούς, ἀλλά καί τά κατεστραμμένα μοναστήρια, χωρίς νά ὑπολογιστεῖ ὁ ἀριθμός τῶν μοναχῶν σ᾿ αὐτά, καί ἀπό τήν δήμευση τῆς περιουσίας αὐτῶν τῶν μοναστηριῶν νά δημιουργηθεῖ Ἐκκλησιαστικό Ταμεῖο, πού θά φρόντιζε γιά τή μισθοδοσία τοῦ κλήρου89. Μετά ἀπό ἕνα μήνα μέ βασιλικό διάταγμα διαλύονται 412 ἀπό τά 545 ἀνδρικά μοναστήρια καί 15 ἀπό τά 18 γυναικεῖα, ἡ μοναστηριακή περιουσία δημεύεται, ληστεύεται, καταστρέφεται και οἱ μοναχοί μέ βίαιο τρόπο ἐκδιώκονται ἀπό τά μοναστήρια τους. Ἔπρεπε 2000 μοναχοί ἀπό τά μοναστήρια πού κατάργησε ἡ Ἀντιβασιλεία νά ἐγκατασταθοῦν στά διασωθέντα 148, τά ὁποῖα φορολογοῦνταν καί ἀπό τήν τοπική αὐτοδιοίκηση καί ἀπό τήν κεντρική κυβέρνηση90. Στά «Ἀπομνημονεύματά» του ὁ Μακρυγιάννης ἀναφέρει ὅτι οἱ διωγμένοι ἀπό τά μοναστήρια τους καλόγεροι πέθαιναν στούς δρόμους ἀπό τήν πείνα καί ὀνομάζει ξεκάθαρα τούς ἐνόχους: «ἀναθεματισμένοι τῆς πατρίδας πολιτικοί μας καί οἱ διαφταρμένοι ἀρχιερεῖς»91. Οἱ μοναχοί παίρνουν μέρος στίς ἐξεγέρσεις τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος δυσανασχετεῖ μέ τό βαυαρικό καθεστώς. Ἤ οἱ ἴδιοι ξεσηκώνουν τόν λαό, ὄπως στήν περίπτωση τοῦ Παπουλάκου (μοναχοῦ Χριστοφόρου Παναγιωτόπουλου), ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ συνελήφθη βρέθηκε στίς φυλακές, ὅπου κρατοῦσαν δέσμιους ἄλλους 150 μοναχούς92. Ἡ μεγάλη αὐτή καταστροφή τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ θά τόν ἀφήσει στή βαθιά κρίση καί ἡ προσπάθεια τῆς ἀνόρθωσής του θά γίνει μόνο μετά ἀπό τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
.....Θεολογική καί πνευματική κίνηση. Τόν 18ο αἰώνα ἄρχισε ἡ ἐπίδραση τῆς δυτικῆς φιλοσοφίας καί τῆς νεότερης ἐπιστήμης στούς θεολόγους, οἱ ὁποῖοι τόν 19ο αἰώνα ἔγιναν πιό συστηματικοί καί χρησιμοποίησαν ἐπιστημονικές μεθόδους, ἀκολουθῶντας τά πρότυπα τῆς γερμανικῆς θεολογίας93. Σύμφωνα μέ τόν καθηγητή Ἀ. Ἀγγελόπουλο ἡ θεολογική κίνηση στήν Ἑλλάδα ἀπό τήν ἑλληνική ἐπανάσταση μέχρι τίς πρῶτες τρεῖς δεκαετίες τοῦ 20οῦ αἰώνα συστηματικά, καί ὕστερα περιπτωσιακά, παρουσιάζει δύο βασικότερα χαρακτηριστικά: «Πρῶτον εἶναι ἡ στροφή πρός τήν βαθύτερη μελέτη τῶν συγγραμμάτων τῶν ἐκκλησιαστικῶν πατέρων. … Τό ἄλλο χαρακτηριστικό εἶναι
.....Θεολογική καί πνευματική κίνηση. Τόν 18ο αἰώνα ἄρχισε ἡ ἐπίδραση τῆς δυτικῆς φιλοσοφίας καί τῆς νεότερης ἐπιστήμης στούς θεολόγους, οἱ ὁποῖοι τόν 19ο αἰώνα ἔγιναν πιό συστηματικοί καί χρησιμοποίησαν ἐπιστημονικές μεθόδους, ἀκολουθῶντας τά πρότυπα τῆς γερμανικῆς θεολογίας93. Σύμφωνα μέ τόν καθηγητή Ἀ. Ἀγγελόπουλο ἡ θεολογική κίνηση στήν Ἑλλάδα ἀπό τήν ἑλληνική ἐπανάσταση μέχρι τίς πρῶτες τρεῖς δεκαετίες τοῦ 20οῦ αἰώνα συστηματικά, καί ὕστερα περιπτωσιακά, παρουσιάζει δύο βασικότερα χαρακτηριστικά: «Πρῶτον εἶναι ἡ στροφή πρός τήν βαθύτερη μελέτη τῶν συγγραμμάτων τῶν ἐκκλησιαστικῶν πατέρων. … Τό ἄλλο χαρακτηριστικό εἶναι
33
94. Ἀγγελοπούλου Ἀ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, Ἱστορία τῶν δομῶν διοικήσεως καί ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 134.
95. Φιλόπτωχος Ἀδελφότης Ἀνδρῶν Θεσσαλονίκης, Νικόλαος Λούβαρης: ὁ φιλόσοφος, παιδαγωγός καί θεολόγος, ἀπό τό ἄρθρο Χ. Ἀραμπατζῆ, Ἡ παράδοση τῆς ἐκκλησίας στό ἔργο τοῦ Νικολάου Λούβαρη, σελ. 91.
95. Φιλόπτωχος Ἀδελφότης Ἀνδρῶν Θεσσαλονίκης, Νικόλαος Λούβαρης: ὁ φιλόσοφος, παιδαγωγός καί θεολόγος, ἀπό τό ἄρθρο Χ. Ἀραμπατζῆ, Ἡ παράδοση τῆς ἐκκλησίας στό ἔργο τοῦ Νικολάου Λούβαρη, σελ. 91.
ὅτι μερικοί διακεκριμένοι θεολόγοι, παρ᾿ ὅλη τή συντηρητικότητά των, δέν ἀπέρριπταν τό εὐρωπαϊκό πνεῦμα καί γι᾿ αὐτό μετέφεραν στήν Ἑλλάδα ὑπό τήν ἐπίδραση τοῦ διαφωτισμοῦ τίς βασικές ἰδέες τοῦ δυτικοῦ θρησκευτικοῦ προβληματισμοῦ καί κυρίως τήν ἀρχή περί τῆς προτεραιότητας τῆς ἠθικῆς ἀπέναντι στό δόγμα (pietismus). Αὐτή ἡ ἰδέα εἶναι ξένη πρός τήν οὐσία τῆς Ὀρθοδοξίας, στήν ὁποία ἡ βίωση τῆς σωτηρίας ἐπιδιώκεται ἀποκλειστικά μέσα στήν ἐμπειρία καί στήν εὐσέβεια τῆς Ἐκκλησίας καί ὄχι μέσα ἀπό τήν ἀτομική πίστη, τήν ἀτομική ἀρετή καί τήν ἀτομική εὐσέβεια»94. Ἡ μεταπολεμική θεολογία πορευόταν μέσα στά πλαίσια τῆς «αντιματεριαλιστικής και αντικομμουνιστικής ρητορικής»95, ἀφοῦ εἶχε πάρει καί τήν κατεύθυνση τῆς ἐπιστροφῆς στούς Πατέρες
34
35
96. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 11.
97.. Ἡ Λέσβος στόν Α΄ Βαλκανικό πόλεμο ἦρθε καί πάλι στά χέρια τῶν.. Ἑλλήνων.
98. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 13.
99. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 11.
97.. Ἡ Λέσβος στόν Α΄ Βαλκανικό πόλεμο ἦρθε καί πάλι στά χέρια τῶν.. Ἑλλήνων.
98. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 13.
99. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 11.
Ὁ
Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (κατά κόσμον Κωνσταντίνος Γιαβαστσάς) γεννήθηκε τό 1907 στό Ἀβτζιλάρ Ἀδραμυττίου τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Οἱ εὐσεβεῖς καί στοργικοί του γονεῖς96, Χαράλαμπος καί Κλεοπάτρα Γιαβαστσᾶ, εἶχαν ἀποκτήσει ἑπτά παιδιά: τόν Εὐστράτιο, τή Χρυσάνθη, τήν Αἰκατερίνη, τή Μαριάνθη, τήν Ἀριάδνη, τόν Κωνσταντίνο καί τήν Ἀνδρονίκη. Ὁ πατέρας του ἦταν ἔμπορος ἐλαιολάδου. Ἡ μητέρα του Κλεοπάτρα φρόντιζε γιά τή χριστιανική ἀνατροφή τῶν παιδιῶν. Ἐκείνη ἔμαθε στό μικρό Κωνσταντίνο νά μελετᾶ τήν Ἁγία Γραφή καί νά προσεύχεται. Στά τέλη τοῦ 1913 εἶχαν ἀρχίσει οἱ διωγμοί τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης καί τόν Μάιο τοῦ 1914 ἐπεκτάθηκαν στή δυτική Μικρά Ἀσία. Ἡ οἰκογένεια τοῦ Διονυσίου ἀναγκάστηκε νά ἐγκατασταθεῖ στή Στύψη Λέσβου97, ἀπ᾿ ὅπου κατάγονταν οἱ γονεῖς τοῦ. Ἐκεῖ ὁ μικρός Κωνσταντίνος θά διδαχθεῖ τά πρῶτα του γράμματα στό Δημοτικό Σχολεῖο98. Τό 1919, μετά τήν ὀθωμανική ἧττα, χιλιάδες Ἑλλήνων προσφύγων ἐπέστρεψαν ἀπό τό ἐσωτερικό τῆς Ἀνατολίας, ἀπό τή Μακεδονία καί τή Θράκη, γιά νά ἐπανεγκατασταθοῦν κατά μῆκος τῶν ἀκτῶν καί εἰδικά στά παράλια τοῦ Αἰγαίου πού βρίσκονταν ὑπό ἑλληνική στρατιωτική κατοχή. Μεταξύ αὐτῶν πού ἐπέστρεψαν ἐνδεχομένως θά ἦταν καί ἡ οἰκογένεια τοῦ Διονυσίου, ἤ ἕνα μέρος της, διότι ἀλλιῶς δέν ἐξηγεῖται ἡ σφαγή ἀπό τούς Τούρκους τῶν γονέων του καί τῶν δύο ἀδελφῶν99, πού δέν θά γινόταν ἄν εἶχαν παραμείνει στή Λέσβο. Ἀπ᾿ τήν ἐννεαμελή οἰκογένεια, μετά ἀπό τά τραγικά γεγονότα τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, διασώθηκαν μόνον τρία ἀδέλφια: ἡ Μαριάνθη, ἡ Ἀριάδνη καί ὁ Κωνσταντίνος, ὁ ὁποῖος ὡς Μικρασιάτης
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄
Βίος καί δράση τοῦ Μητροπολίτου Διονυσίου
1. Ὁ ξεριζωμός ἀπό τή Μικρά Ἀσία
36
100 Ὅ.π.
101. Βλ. Παράρτημα σελ. 303-305, Προσευχή: «Δέν βαστοῦσαν τά πατρικά σπλάγχνα Σου νά μέ βλέπουν νά πλανιέμαι πάντα αὐτοῦ˙ νά πέφτω˙ νά χτυπῶ˙ νά ματώνωμαι˙ νά πληγώνωμαι˙ νά διατρέχω τέλος τόν κίνδυνο νά κατασπαραχθῶ ἀπ᾽ τόν σατανᾶ, ὅπως κατασπαράσσεται ἀπ᾽ τόν λύκο τό πρόβατο, πού ἀποκοπεῖ ἀπ᾽ τό κοπάδι καί γυρίζει μονάχο του στό βουνό. Καί καλός Ποιμένας πού εἶσαι βγῆκες σ᾽ ἀναζήτησί μου. Μέ βρῆκες ὅπου καί ὅπως δέν ἔπρεπε. Καί μέ ἐπιδεξιότητα, πού μονάχα τό θεῖο Σου χέρι ἔχει μέ ᾽συρες κοντά Σου. Μέ ὁδήγησες στό περιβόλι τῆς Πάναγνής Σου Μητέρας».
102. Μιχαηλίδη Κ.Μ., Ὁ Μητροπολίτης Μηθύμνης Διονύσιος (1879-1951), σελ. 17: «Μεσολαβεῖ τότες ἡ διάλυση τοῦ μετώπου καί ὁ διωγμός καί τό ξερίζωμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Μ. Ἀσίας. Οἱ ἐκπατρισμένοι φεύγουν, οἱ περισσότεροι στά νησιά, κι ἀποφασίστηκε ἀπό τά Δύο Σώματα τῶν Πατριαρχείων νά σταλθεῖ ἐκεῖ πατριαρχικός ἔξαρχος γιά παρηγοριά καί φροντίδα, γιά στέγαση καί συντήρηση. Κατάλληλος θεωρήθηκε ὁ Διονύσιος. Φεύγει στό τέλος Αὐγούστου τοῦ 1922 γιά τή Λέσβο».
101. Βλ. Παράρτημα σελ. 303-305, Προσευχή: «Δέν βαστοῦσαν τά πατρικά σπλάγχνα Σου νά μέ βλέπουν νά πλανιέμαι πάντα αὐτοῦ˙ νά πέφτω˙ νά χτυπῶ˙ νά ματώνωμαι˙ νά πληγώνωμαι˙ νά διατρέχω τέλος τόν κίνδυνο νά κατασπαραχθῶ ἀπ᾽ τόν σατανᾶ, ὅπως κατασπαράσσεται ἀπ᾽ τόν λύκο τό πρόβατο, πού ἀποκοπεῖ ἀπ᾽ τό κοπάδι καί γυρίζει μονάχο του στό βουνό. Καί καλός Ποιμένας πού εἶσαι βγῆκες σ᾽ ἀναζήτησί μου. Μέ βρῆκες ὅπου καί ὅπως δέν ἔπρεπε. Καί μέ ἐπιδεξιότητα, πού μονάχα τό θεῖο Σου χέρι ἔχει μέ ᾽συρες κοντά Σου. Μέ ὁδήγησες στό περιβόλι τῆς Πάναγνής Σου Μητέρας».
102. Μιχαηλίδη Κ.Μ., Ὁ Μητροπολίτης Μηθύμνης Διονύσιος (1879-1951), σελ. 17: «Μεσολαβεῖ τότες ἡ διάλυση τοῦ μετώπου καί ὁ διωγμός καί τό ξερίζωμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Μ. Ἀσίας. Οἱ ἐκπατρισμένοι φεύγουν, οἱ περισσότεροι στά νησιά, κι ἀποφασίστηκε ἀπό τά Δύο Σώματα τῶν Πατριαρχείων νά σταλθεῖ ἐκεῖ πατριαρχικός ἔξαρχος γιά παρηγοριά καί φροντίδα, γιά στέγαση καί συντήρηση. Κατάλληλος θεωρήθηκε ὁ Διονύσιος. Φεύγει στό τέλος Αὐγούστου τοῦ 1922 γιά τή Λέσβο».
πρόσφυγας στήν Ἑλλάδα, ἀλλάζει τό ἐπώνυμό του ἀπό Γιαβαστσάς σέ Χαραλάμπους, υἱοθετώντας γιά ἐπώνυμο τό μικρό ὄνομα τοῦ πατέρα του. Ἀγνοοῦμε τά γεγονότα τῆς ζωῆς του μεταξύ 1922-1924. Ὁ ἴδιος χαρακτήρισε ἐκεῖνο τό διάστημα ὡς "κρίσιμη στιγμή"100. Κάποιοι ἀπό τούς κοντινούς συνεργάτες τοῦ Διονυσίου διηγήθηκαν ὅτι περιπλανώμενος τότε ὁ ὀρφανός Κωνσταντίνος ἀναζήτησε μία θεία του, ἡ ὁποία ὅμως τοῦ φέρθηκε τόσο ἄσπλαγχνα, πού ἐκεῖνος ἔχασε τίς ἐλπίδες στήν ἀνθρώπινη προστασία καί στό ἑξῆς στράφηκε ἀποκλειστικά στόν Θεό γιά κάθε βοήθεια, στήριγμα καί παρηγοριά101. Ὑπάρχει ὅμως καί μία ἄλλη ἐκδοχή: ὁ μελλοντικός Γέροντας τοῦ Διονυσίου καί ἐγγυητής του στή Σχολή τῆς Χάλκης, ὁ Μητροπολίτης (τότε Βρυούλων) Διονύσιος Μηνάς (1879-1951), τήν ἴδια περίοδο φτάνει στή Λέσβο, ἀπεσταλμένος ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, γιά νά συμπαρασταθεῖ στόν πάσχοντα λαό τῆς Μικρᾶς Ἀσίας102. Σύντομα τοῦ γνωστοποιεῖται μέ τηλεγράφημα ἀπό τό Πατριαρχεῖο ἡ ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Μηθύμνης καί στίς 17 Νοεμβρίου τοῦ 1922 ἀναλαμβάνει τά καθήκοντά του. Ἐνδέχεται, ἑπομένως, νά τόν γνώρισε ὁ Διονύσιος τότε, νά ἔμεινε κοντά του μέχρι τό 1924 καί μέ τή βοήθειά του νά εἶχε καθοριστεῖ ἡ ἀπόφασή του νά γίνει μοναχός στό Ἅγιον Ὄρος. Δέν ἀποκλείουμε αὐτήν τήν πιθανότητα, ὅμως ἐκτός ἀπό τό γεγονός ὅτι καί οἱ δύο βρίσκονταν τό 1922 στή Λέσβο, δέν ἔχουμε καμία ἄλλη σχετική πληροφορία.
37
103. Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν, Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 23-24.
104. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 22.
105.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πολλάκις, ἐντρυφῶν εἰς τά θεόπνευστα τοῦ μεγάλου Πατριάρχου Χρυσοστόμου ἔργα, ὑπό τοιούτου ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ καί συγκινήσεως κατελαμβανόμην, ὥστε ἐνηγκαλιζόμην τόν τόμον καί τόν κατεφίλουν εὐλαβῶς».
106.. Ὅ.π., σελ. 19-20: «Ὁ ἀείμνηστος Γέροντάς μου εἰς οὐδεμίαν ποτέ Ἀνωτέραν Σχολήν ἐφοίτησεν. Ὅμως, τόσον πολλά κατεῖχε! Πολλοί κατά κόσμον μορφωμένοι θά τόν ἐζήλευον ἀσφαλῶς. Δέν ἐμελέτα δέ ἐκεῖνος μόνον διαρκῶς, ἀλλά προέτρεπε θερμῶς καί ἐμέ νά μελετῶ».
107.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πόσην ἐπιμονήν ἐπεδείκνυεν εἰς τό νά μέ φέρῃ εἰς ἐπαφήν μέ τό βιβλίον, νά μέ κάμῃ νά τό ἀγαπήσω, ὥστε "νά μή πέφτῃ ποτέ ἀπό τά χέρια μου", ὡς ὁ ἴδιος ἔλεγεν! Καί ἦτο ἀπό τάς βαθυτέρας χαράς καί ἱκανοποιήσεις μου ἡ μελέτη. Ἐδιδασκόμην. Ὠφελούμην. Ὠκοδομούμην. Ἔχαιρον χαράν ἀνεκλάλητον».
108.. Ὅ.π., σελ. 20: «Καί δέν ἐπέμενεν ὁ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει σεβάσμιος Γέρων Ζωσιμᾶς μόνον εἰς τό νά μέ συνδέσῃ ἀρρήκτως μέ τό βιβλίον, ἀλλά καί εἰς τήν αὐτοσυγκέντρωσιν καί περισυλλογήν μέ ἤσκει».
109. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 19: «Ἦτο, πρό παντός, μέγας προσευχητής, ἄνθρωπος περισυλλογῆς καί αὐτοσυγκεντρώσεως».
110.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 37-38: «Ἄν ὅμως τόν πλησίαζες αὐτόν τόν μεσόκοπο κοντό καλόγερο, ἔβλεπες τότε ὅτι ἔφερνε πάντα μαζί του ἕνα τετραπλό πόνο: Τόν ξεριζωμό ἀπό τή Μικρά Ἀσία, τήν ἄσκησι ἀπ᾿ τό Ἅγιον Ὄρος, τά μαρτύρια ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τήν ἀγωνία τῆς Κύπρου».
104. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 22.
105.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πολλάκις, ἐντρυφῶν εἰς τά θεόπνευστα τοῦ μεγάλου Πατριάρχου Χρυσοστόμου ἔργα, ὑπό τοιούτου ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ καί συγκινήσεως κατελαμβανόμην, ὥστε ἐνηγκαλιζόμην τόν τόμον καί τόν κατεφίλουν εὐλαβῶς».
106.. Ὅ.π., σελ. 19-20: «Ὁ ἀείμνηστος Γέροντάς μου εἰς οὐδεμίαν ποτέ Ἀνωτέραν Σχολήν ἐφοίτησεν. Ὅμως, τόσον πολλά κατεῖχε! Πολλοί κατά κόσμον μορφωμένοι θά τόν ἐζήλευον ἀσφαλῶς. Δέν ἐμελέτα δέ ἐκεῖνος μόνον διαρκῶς, ἀλλά προέτρεπε θερμῶς καί ἐμέ νά μελετῶ».
107.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πόσην ἐπιμονήν ἐπεδείκνυεν εἰς τό νά μέ φέρῃ εἰς ἐπαφήν μέ τό βιβλίον, νά μέ κάμῃ νά τό ἀγαπήσω, ὥστε "νά μή πέφτῃ ποτέ ἀπό τά χέρια μου", ὡς ὁ ἴδιος ἔλεγεν! Καί ἦτο ἀπό τάς βαθυτέρας χαράς καί ἱκανοποιήσεις μου ἡ μελέτη. Ἐδιδασκόμην. Ὠφελούμην. Ὠκοδομούμην. Ἔχαιρον χαράν ἀνεκλάλητον».
108.. Ὅ.π., σελ. 20: «Καί δέν ἐπέμενεν ὁ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει σεβάσμιος Γέρων Ζωσιμᾶς μόνον εἰς τό νά μέ συνδέσῃ ἀρρήκτως μέ τό βιβλίον, ἀλλά καί εἰς τήν αὐτοσυγκέντρωσιν καί περισυλλογήν μέ ἤσκει».
109. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 19: «Ἦτο, πρό παντός, μέγας προσευχητής, ἄνθρωπος περισυλλογῆς καί αὐτοσυγκεντρώσεως».
110.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 37-38: «Ἄν ὅμως τόν πλησίαζες αὐτόν τόν μεσόκοπο κοντό καλόγερο, ἔβλεπες τότε ὅτι ἔφερνε πάντα μαζί του ἕνα τετραπλό πόνο: Τόν ξεριζωμό ἀπό τή Μικρά Ἀσία, τήν ἄσκησι ἀπ᾿ τό Ἅγιον Ὄρος, τά μαρτύρια ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τήν ἀγωνία τῆς Κύπρου».
Ἀπό τό 1924 ὁ Διονύσιος ἦταν δόκιμος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Μεγίστης Λαύρας τοῦ Ἁγίου Ὄρους103, ὑπακούοντας στόν Γέροντα Ζωσιμᾶ, κοντά στόν ὁποῖο μαθήτευε, καί γιά πνευματικό καί ἐξομολόγο του ἔχοντας τόν Γέροντα Κοδράτο104. Τήν 10η Αὐγούστου 1925 ἐκάρη μοναχός μέ τό ὄνομα Ἀγάπιος. Ἤδη ἀπό τότε ἀρχίζει νά μελετᾶ τά ἔργα τῶν Πατέρων καί ἰδιαίτερα τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου105, ὁ ὁποῖος, ὅπως θά δείξει ἡ ἔρευνα, τοῦ ἔγινε γιά πάντα σημεῖο ἀναφορᾶς. Στή Μεγίστη Λαύρα μόνασε δέκα χρόνια, ἐνῶ παράλληλα σπούδαζε στήν Ἀθωνιάδα Σχολή. Πέρα ἀπό τή συνεχή μελέτη πνευματικῶν βιβλίων106, ἡ ὁποία τοῦ ἔδινε χαρά καί ἱκανοποίηση107, ἐξασκοῦσε τόν ἑαυτό του στήν αὐτοσυγκέντρωση καί τήν περισυλλογή108. Τά δύο τελευταῖα ἔγιναν σπουδαιότατα ἐφόδια στήν πνευματική του ἐξέλιξη109. Ὁ Ἀρχιμ. Ἠλίας Μαστρογιαννόπουλος, πού δείχνει νά γνώριζε ἀπό κοντά τή ζωή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου, τόν ἀποκαλοῦσε καλόγερο110. Στό ἄρθρο του Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά, ἀφιερωμένο στόν ἑορτασμό τῆς χιλιετηρίδας τοῦ Ἁγίου Ὄρους, στήν ὑποενότητα "ἐκδηλώσεις ἀγάπης", μεταξύ ἄλλων ὁ Διονύσιος περιγράφει περιστατικό,
2. Ἄσκηση στό Ἅγιον Ὄρος
38
111. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 23.
112. Γιά νά εἴμαστε σίγουροι, ὅτι δέν ὑπῆρχε ἄλλος μοναχός Ἀγάπιος ἐκεῖνον τόν καιρό στή Μεγίστη Λαύρα, ἐπικοινωνήσαμε μέ τόν γραμματέα τῆς Λαύρας, τόν π. Ἀθανάσιο, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐπιβεβαίωσε, ὅτι στά μοναχολόγια ὡς Ἀγάπιος εἶναι γραμμένος μόνον ἕνας μοναχός καί, μέ βάση τό ἐπώνυμο, εἶναι ὁ μετέπειτα Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος.
113. Οἱ σπουδές τοῦ Διονυσίου στή Χάλκη συμπίπτουν μέ τήν Τρίτη περίοδο λειτουργίας τῆς Σχολῆς (1923-1951), μέ ἑπταετή κύκλο σπουδῶν (τετραετές Γυμνάσιο καί τριετή Θεολογική Σχολή). Ὁ Διονύσιος ξεκινᾶ τή φοίτησή του στή Σχολή τό 1933, ὅταν στό θρόνο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη ἦταν ὁ Φώτιος Β΄ (1929-1935).
112. Γιά νά εἴμαστε σίγουροι, ὅτι δέν ὑπῆρχε ἄλλος μοναχός Ἀγάπιος ἐκεῖνον τόν καιρό στή Μεγίστη Λαύρα, ἐπικοινωνήσαμε μέ τόν γραμματέα τῆς Λαύρας, τόν π. Ἀθανάσιο, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐπιβεβαίωσε, ὅτι στά μοναχολόγια ὡς Ἀγάπιος εἶναι γραμμένος μόνον ἕνας μοναχός καί, μέ βάση τό ἐπώνυμο, εἶναι ὁ μετέπειτα Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος.
113. Οἱ σπουδές τοῦ Διονυσίου στή Χάλκη συμπίπτουν μέ τήν Τρίτη περίοδο λειτουργίας τῆς Σχολῆς (1923-1951), μέ ἑπταετή κύκλο σπουδῶν (τετραετές Γυμνάσιο καί τριετή Θεολογική Σχολή). Ὁ Διονύσιος ξεκινᾶ τή φοίτησή του στή Σχολή τό 1933, ὅταν στό θρόνο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη ἦταν ὁ Φώτιος Β΄ (1929-1935).
τό ὁποῖο καταγράφουμε ἐδῶ ὁλόκληρο, διότι προσφέρει πληροφορίες γιά τά χρόνια τῆς ἄσκησής του στό Ἅγιον Ὄρος:
«Ὁ μοναχός Ἀγάπιος περιέθαλψεν βαρύτατα πάσχοντα ὑπό μεταδοτικῆς νόσου. Ἐν συνεννοήσει μετά τοῦ ἰατροῦ τῆς Μονῆς μοναχοῦ Παύλου, ὅστις, ὡς ἄλλος καλός Σαμαρείτης, περιέρχεται τό Ἅγιον Ὄρος ἐπισκεπτόμενος τούς ἀσθενεῖς καί παρέχων δωρεάν τάς ἰατρικάς του ὑπηρεσίας, ἐκράτησε τόν ἀσθενῆ πλησίον του, μή ὑπολογίσας τόν ἐκ τῆς μεταδοτικῆς νόσου κίνδυνον. Ὁ ἀσθενής ἐνόσει καί εἰς τήν ψυχήν. Ἦτο ἄπιστος καί ἐβλασφήμει τόν Θεόν καί τήν Ἐκκλησίαν. Ὁ π. Ἀγάπιος ὅμως, καί τοῦτο ὑπερενίκησε. Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς. Τόν ἐφρόντισεν ἐπιμελῶς καί ὁ Θεός, ἀμείβων τήν πρᾶξιν του ταύτην τῆς ἀγάπης καί τῆς αὐτοθυσίας, ἐχάρισε τήν κατ᾿ ἄμφω ὑγείαν εἰς τόν ἀσθενῆ. Ἔγινεν εἷς καλός μοναχός»111.
Τό ἐν λόγῳ ἄρθρο χρονολογεῖται ἀπό τό 1963, ὅταν ὁ Διονύσιος ἦταν πλέον Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν, δηλαδή εἶχαν περάσει περίπου 35 χρόνια καί εἶναι ζήτημα ἐάν ἀπό τούς γύρω τοῦ Μητροπολίτη θά ὑπῆρχε κάποιος πού θά ἤξερε, ὅτι τό πρῶτο μοναχικό ὄνομα τοῦ Διονυσίου ἦταν Ἀγάπιος112. Περιγράφοντας τό παραπάνω περιστατικό, ὁ Διονύσιος ἔντεχνα ἀποφεύγει νά προβάλει τόν ἑαυτό του, φροντίζοντας μόνο γιά τό πνευματικό κέρδος τοῦ ἀναγνώστη, τόν ὁποῖο διδάσκει περί ἀγάπης καί αὐτοθυσίας. Ἀξιοσημείωτο εἶναι ὅτι ὁ μοναχός Ἀγάπιος φερόταν στόν ἄρρωστο ὡς πατέρας: "Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς", πού σημαίνει ὅτι ἤδη ἀπό αὐτή τήν ἡλικία (θά ἦταν τότε 20-27 ἐτῶν) εἶχε συνειδητοποιήσει μέσα του τό χάρισμα τῆς πνευματικῆς πατρότητας.
3. Θεολογικές σπουδές στή Χάλκη
Μετά τήν Ἀθωνιάδα ὁ Διονύσιος συνέχισε τίς σπουδές του στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, ὅπου φοίτησε ἑπτά χρόνια113. Στή διάρκεια τῆς φοίτησής του, τόν Αὔγουστο τοῦ 1934, χειροτονήθηκε διάκονος. Τήν 18η Ἰουνίου 1935
«Ὁ μοναχός Ἀγάπιος περιέθαλψεν βαρύτατα πάσχοντα ὑπό μεταδοτικῆς νόσου. Ἐν συνεννοήσει μετά τοῦ ἰατροῦ τῆς Μονῆς μοναχοῦ Παύλου, ὅστις, ὡς ἄλλος καλός Σαμαρείτης, περιέρχεται τό Ἅγιον Ὄρος ἐπισκεπτόμενος τούς ἀσθενεῖς καί παρέχων δωρεάν τάς ἰατρικάς του ὑπηρεσίας, ἐκράτησε τόν ἀσθενῆ πλησίον του, μή ὑπολογίσας τόν ἐκ τῆς μεταδοτικῆς νόσου κίνδυνον. Ὁ ἀσθενής ἐνόσει καί εἰς τήν ψυχήν. Ἦτο ἄπιστος καί ἐβλασφήμει τόν Θεόν καί τήν Ἐκκλησίαν. Ὁ π. Ἀγάπιος ὅμως, καί τοῦτο ὑπερενίκησε. Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς. Τόν ἐφρόντισεν ἐπιμελῶς καί ὁ Θεός, ἀμείβων τήν πρᾶξιν του ταύτην τῆς ἀγάπης καί τῆς αὐτοθυσίας, ἐχάρισε τήν κατ᾿ ἄμφω ὑγείαν εἰς τόν ἀσθενῆ. Ἔγινεν εἷς καλός μοναχός»111.
Τό ἐν λόγῳ ἄρθρο χρονολογεῖται ἀπό τό 1963, ὅταν ὁ Διονύσιος ἦταν πλέον Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν, δηλαδή εἶχαν περάσει περίπου 35 χρόνια καί εἶναι ζήτημα ἐάν ἀπό τούς γύρω τοῦ Μητροπολίτη θά ὑπῆρχε κάποιος πού θά ἤξερε, ὅτι τό πρῶτο μοναχικό ὄνομα τοῦ Διονυσίου ἦταν Ἀγάπιος112. Περιγράφοντας τό παραπάνω περιστατικό, ὁ Διονύσιος ἔντεχνα ἀποφεύγει νά προβάλει τόν ἑαυτό του, φροντίζοντας μόνο γιά τό πνευματικό κέρδος τοῦ ἀναγνώστη, τόν ὁποῖο διδάσκει περί ἀγάπης καί αὐτοθυσίας. Ἀξιοσημείωτο εἶναι ὅτι ὁ μοναχός Ἀγάπιος φερόταν στόν ἄρρωστο ὡς πατέρας: "Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς", πού σημαίνει ὅτι ἤδη ἀπό αὐτή τήν ἡλικία (θά ἦταν τότε 20-27 ἐτῶν) εἶχε συνειδητοποιήσει μέσα του τό χάρισμα τῆς πνευματικῆς πατρότητας.
3. Θεολογικές σπουδές στή Χάλκη
Μετά τήν Ἀθωνιάδα ὁ Διονύσιος συνέχισε τίς σπουδές του στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, ὅπου φοίτησε ἑπτά χρόνια113. Στή διάρκεια τῆς φοίτησής του, τόν Αὔγουστο τοῦ 1934, χειροτονήθηκε διάκονος. Τήν 18η Ἰουνίου 1935
39
114. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 24.
115. Τό ὄνομα εἶχε λάβει πρός τιμήν τοῦ Μηθύμνης Διονυσίου (Μηνᾶ).
116. Τό 1908 ὁ Ἅγιος Ἱλαρίων, ὁ κορυφαῖος θεολόγος τῆς Ρωσίας στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα, μαζί μέ τούς συναδέλφους του καθηγητές τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας τῆς Μόσχας καί τούς σπουδαστές της, ταξίδεψαν ἀπό τήν Μόσχα στά σπουδαιότερα μέρη τῆς Χριστιανικῆς Ἀνατολῆς, κάνοντας στάση καί στή Χάλκη. 117. Священномуч. Иларион (Троицкий), Ἀπό τήν Ἀκαδημία μέχρι τόν Ἄθωνα, творения, т. 3, стр. 121.
118. Священномуч. Иларион (Троицкий), творения, т. 3, стр. 121-122.
119. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 10.
120.. Ὅ.π., σελ. 9.
121. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 25.
115. Τό ὄνομα εἶχε λάβει πρός τιμήν τοῦ Μηθύμνης Διονυσίου (Μηνᾶ).
116. Τό 1908 ὁ Ἅγιος Ἱλαρίων, ὁ κορυφαῖος θεολόγος τῆς Ρωσίας στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα, μαζί μέ τούς συναδέλφους του καθηγητές τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας τῆς Μόσχας καί τούς σπουδαστές της, ταξίδεψαν ἀπό τήν Μόσχα στά σπουδαιότερα μέρη τῆς Χριστιανικῆς Ἀνατολῆς, κάνοντας στάση καί στή Χάλκη. 117. Священномуч. Иларион (Троицкий), Ἀπό τήν Ἀκαδημία μέχρι τόν Ἄθωνα, творения, т. 3, стр. 121.
118. Священномуч. Иларион (Троицкий), творения, т. 3, стр. 121-122.
119. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 10.
120.. Ὅ.π., σελ. 9.
121. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 25.
πῆρε ἀπολυτήριο ἀπό τή μονή τῆς μετανοίας του114 καί τήν 21η Ἰουλίου τοῦ 1935 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος ἀπό τόν Σχολάρχη Ἐπίσκοπο Μιλήτου Αἰμιλιανό. Τότε ἔλαβε τό ὄνομα Διονύσιος115. Τό 1940 ἔλαβε τό ὀφίκιο τοῦ Ἀρχιμανδρίτη. Τά ἐφόδια πού ἀπέκτησε ὁ Διονύσιος στή Χάλκη ὄχι μόνο θά τοῦ γίνουν χρήσιμα, ὅταν θά ἀναλάβει πρῶτος Σχολάρχης τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» στήν Κύπρο, ἀλλά θά εἶναι πλέον οἱ ἀπαρασάλευτες ἀρχές γιά ὅλη του τή ζωή. Ὁ Ρῶσος θεολόγος καί καθηγητής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Μόσχας, ὁ Ἅγιος Ἱλαρίων116, ἔβρισκε ἀξιοθαύμαστο τό σύστημα καί τήν τάξη τῆς Σχολῆς, ἡ ὁποία ἦταν καθαρά μοναστηριακή, «πιό συγκεκριμένα τῆς σκήτης»117. Ἔγραφε χαρακτηριστικά: «Ὅταν φαντάζεσαι ὅλο τό σύστημα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς στή Χάλκη, χωρίς νά τό θέλεις, ἀλλά ζηλεύεις. Πόσο ξεκάθαρος εἶναι ὁ στόχος καί πόσο εὐθύς ὁ δρόμος πρός τήν ἐκπλήρωσή του!»118. Σ᾿ ἕνα δημοσιευμένο τό 1938 ἄρθρο τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου στό Λεύκωμα τῆς νήσου Ἴμβρου ἀναφέρεται ἡ τριετής διαμονή του στήν Ἴμβρο «ὑπό τήν ἰδιότητα τοῦ οἰκονόμου»119 στό μετόχιο τῶν Ἀθωνιτῶν πατέρων, ἀφιερωμένο στόν Ἅγιο Γεώργιο120. Αὐτό δείχνει ὅτι οἱ σπουδές του δέν εἶχαν τή μορφή μελέτης στήν ἡσυχία τῆς σχολικῆς βιβλιοθήκης, ἀλλά ὑπῆρχε ὁ συγκερασμός μέ τήν ποιμαντική δράση του ὡς ἱερομονάχου.
4. Ἱεροκήρυκας καί ἡγούμενος στή Μητρόπολη Μηθύμνης
Ἀπό τή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης ὁ Διονύσιος ἀποφοιτᾶ τό 1940 καί γιά ἕνα χρόνο χάνονται τά ἴχνη του. Ἐπανεμφανίζεται στίς 10 Σεπτεμβρίου τοῦ 1941 ὅταν διορίζεται ἱεροκήρυκας τῆς Μητροπόλεως Μηθύμνης121.
4. Ἱεροκήρυκας καί ἡγούμενος στή Μητρόπολη Μηθύμνης
Ἀπό τή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης ὁ Διονύσιος ἀποφοιτᾶ τό 1940 καί γιά ἕνα χρόνο χάνονται τά ἴχνη του. Ἐπανεμφανίζεται στίς 10 Σεπτεμβρίου τοῦ 1941 ὅταν διορίζεται ἱεροκήρυκας τῆς Μητροπόλεως Μηθύμνης121.
40
122.. Ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή 19 Ἰανουαρίου 1941, σελ. 147: «Πρός τάς ἁγίας ἀδελφάς τῆς Ἱ. Γυναικείας ἡμῶν Μονῆς. Καθηκόντως γνωρίζω ὑμῖν ὅτι, κατόπιν θερμῆς παρακλήσεως τοῦ Ἐπόπτου τῶν Ἱερῶν ἡμῶν Μονῶν, Σεβ. Μητροπολίτου Μηθύμνης κ.κ. Διονυσίου … ἀνέλαβον προσωρινῶς τήν ἡγουμενίαν τῆς Ἱ. ἡμῶν Μονῆς. …».
123.. Ἵδρυσε τό μοναστήρι τοῦ Λειμῶνος στά κτήματα πού κληρονόμησε ἀπό τόν πατέρα του, ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος ὁ Ἀγαλιανός (1492-1566). Τό 1531 τόν ἐξέλεξαν Μητροπολίτη Μηθύμνης. Εἶναι ἕνας ἀπό τούς πιό ἀγαπητούς ἁγίους στή Λέσβο.
124. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 151.
125. Γιά τίς σχετικές διατάξεις τῶν διαθηκῶν τοῦ Ἁγίου Ἰγνατίου καί τοῦ υἱοῦ του Μεθοδίου μαθαίνουμε ἀπό τό πατριαρχικό γράμμα τοῦ 1700 (ὑπ᾿ ἀριθμ. 36 στό ἀρχεῖο τῆς ἀνδρώας Μονῆς), στό ὁποῖο ὁ πατριάρχης Σωφρόνιος διατάζει νά μήν βγαίνουν οἱ καλόγριες ἔξω ἀπό τό μοναστήρι οὔτε γιά νά μαζέψουν βότανα ἥ ἐλιές οὔτε γιά νά τρυγήσουν τό ἀμπέλι τους, οὔτε γιά νά ἀγοράσουν μαλλιά γιά τό ἐργόχειρό τους, οὔτε νά πηγαίνουν στά συγγενικά τους σπίτια ἤ ἄλλων λαϊκῶν, οὔτε νά βαπτίζουν παιδιά, ἀφοῦ γιά ὅλα αὐτά φροντίζει ὁ Ἡγούμενος.
126. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 31: «Ὁ Ἅγιος εὐλόγησε τούς κόπους καί τούς μόχθους μας. Τό Μοναστήρι εἶναι στό δρόμο τῆς ἀνορθώσεως καί τῆς τάξεως».
127. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν 3 Ἰουνίου 1942 ἐπιστολή τοῦ Ἡγουμένου Διονυσίου πρός τόν Νομάρχη Λέσβου, σελ. 163-164: «… Ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Ἱ. Μονή Λειμῶνος, συνεχίζουσα τήν πατροπαράδοτον αὐτήν φιλανθρωπικήν δρᾶσιν ἐντατικῶς … μή παραλείψασα συγχρόνως καί τήν φιλοξενίαν πρός τούς πολυπληθεῖς λιμώττοντας καί προσφεύγοντας αὐτῇ διαφόρους ξένους. Ἐπιθυμοῦσα ὅμως, ὅπως συστηματοποιήσῃ τήν πρός τούς πάσχοντας ἀδελφούς φιλανθρωπίαν, ἡ ἀδελφότης τῆς Ἱερᾶς ἡμῶν Μονῆς… ἀπεφάσισε τήν μετατροπήν τοῦ παρακειμένου τῆς μονῆς Ξενῶνος της, εἰς ὀρφανοτροφεῖον ἀρρένων…».
123.. Ἵδρυσε τό μοναστήρι τοῦ Λειμῶνος στά κτήματα πού κληρονόμησε ἀπό τόν πατέρα του, ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος ὁ Ἀγαλιανός (1492-1566). Τό 1531 τόν ἐξέλεξαν Μητροπολίτη Μηθύμνης. Εἶναι ἕνας ἀπό τούς πιό ἀγαπητούς ἁγίους στή Λέσβο.
124. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 151.
125. Γιά τίς σχετικές διατάξεις τῶν διαθηκῶν τοῦ Ἁγίου Ἰγνατίου καί τοῦ υἱοῦ του Μεθοδίου μαθαίνουμε ἀπό τό πατριαρχικό γράμμα τοῦ 1700 (ὑπ᾿ ἀριθμ. 36 στό ἀρχεῖο τῆς ἀνδρώας Μονῆς), στό ὁποῖο ὁ πατριάρχης Σωφρόνιος διατάζει νά μήν βγαίνουν οἱ καλόγριες ἔξω ἀπό τό μοναστήρι οὔτε γιά νά μαζέψουν βότανα ἥ ἐλιές οὔτε γιά νά τρυγήσουν τό ἀμπέλι τους, οὔτε γιά νά ἀγοράσουν μαλλιά γιά τό ἐργόχειρό τους, οὔτε νά πηγαίνουν στά συγγενικά τους σπίτια ἤ ἄλλων λαϊκῶν, οὔτε νά βαπτίζουν παιδιά, ἀφοῦ γιά ὅλα αὐτά φροντίζει ὁ Ἡγούμενος.
126. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 31: «Ὁ Ἅγιος εὐλόγησε τούς κόπους καί τούς μόχθους μας. Τό Μοναστήρι εἶναι στό δρόμο τῆς ἀνορθώσεως καί τῆς τάξεως».
127. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν 3 Ἰουνίου 1942 ἐπιστολή τοῦ Ἡγουμένου Διονυσίου πρός τόν Νομάρχη Λέσβου, σελ. 163-164: «… Ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Ἱ. Μονή Λειμῶνος, συνεχίζουσα τήν πατροπαράδοτον αὐτήν φιλανθρωπικήν δρᾶσιν ἐντατικῶς … μή παραλείψασα συγχρόνως καί τήν φιλοξενίαν πρός τούς πολυπληθεῖς λιμώττοντας καί προσφεύγοντας αὐτῇ διαφόρους ξένους. Ἐπιθυμοῦσα ὅμως, ὅπως συστηματοποιήσῃ τήν πρός τούς πάσχοντας ἀδελφούς φιλανθρωπίαν, ἡ ἀδελφότης τῆς Ἱερᾶς ἡμῶν Μονῆς… ἀπεφάσισε τήν μετατροπήν τοῦ παρακειμένου τῆς μονῆς Ξενῶνος της, εἰς ὀρφανοτροφεῖον ἀρρένων…».
Μέσα σέ 12 μόνο μήνες (10 Σεπτεμβρίου 1941 – 22 Αὐγούστου 1942) παρουσίασε, ὅπως ἀναδεικνύουν οἱ πηγές, μία ἀρκετά πλούσια καί πολύπλευρη πνευματική δράση ὡς ἱεροκήρυκας καί γενικός ἀρχιερατικός ἐπίτροπος τῆς Μητροπόλεως, ἐνῶ παράλληλα ἀσκοῦσε προσωρινά122 καί τά καθήκοντα ἡγουμένου τῆς ἀρχαίας Μονῆς Λειμῶνος, ἀφιερωμένης στόν Ταξιάρχη Μιχαήλ123. Ἡ ἐν λόγῳ μονή ἀριθμοῦσε δεκαέξι μοναχούς, οἱ περισσότεροι ἀπό τούς ὁποίους ἦταν ὑπερήλικοι γέροντες124. Ὡς ἡγούμενος τῆς Μονῆς Λειμῶνος ὁ Διονύσιος ἦταν ὑπεύθυνος καί γιά τήν πνευματική καί ὑλική φροντίδα125 τῆς γυναικείας μονῆς τῆς Παναγίας Μυρσινιώτισσας. Ὁ ἀγώνας του γιά τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ στή Λέσβο φαίνεται νά ἦταν πολύ σκληρός, ὅμως μέσα σέ ἕνα χρόνο κατάφερε νά ἐπιβάλει τήν πρέπουσα τάξη126. Παράλληλα μέ τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Διονύσιος τέθηκε ἐπικεφαλῆς μιᾶς θρησκευτικῆς κίνησης μέ φιλανθρωπική δράση (πρωτίστως παροχή τροφίμων καί φιλοξενίας στούς φτωχούς καί ξένους)127 στή Λέσβο. Δέν ἔμεινε ἀδιάφορος καί μπροστά στή μεγάλη δοκιμασία τῆς Πατρίδος κατά τόν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στή φτώχεια βρίσκει τρόπους νά ἀνακουφίσει ὅσους πολεμοῦν γιά τήν
41
128.. Ὅ.π., σελ. 171: «Ἐν Ἱ.Μ. Λειμῶνος 2 Ἰανουαρίου 1941, Π.Υ.Α.Μ., Μυτιλήνην: Ἡ Ἱερά ἡμῶν Μονή κατορθώσασα νά ἐξοικονομήσῃ ἐκ τῶν στρωμάτων καί προσκεφαλαίων αὐτῆς 33 ὀκάδας ἀκατέργαστον μαλλί ἀποστέλει τοῦτο, μέσω τῆς ἐν Καλλονῇ Ὑποδιοικήσεως Χωροφυλακῆς, πρός ὑμᾶς μέ τήν θερμήν παράκλησιν, ὅπως Αὕτη ἐνεργήσῃ δεόντως, ἵνα κατασκευασθῶσιν ἐξ αὐτοῦ εἴδη μάλλινα, διά νά θερμάνωσι τούς γενναίους μας στρατιώτας, πού πολεμοῦν μέ ἄφθαστον ἡρωϊσμόν ἐπάνω εἰς τά παγωμένα βουνά τῆς Ἀλβανίας ἐναντίον τοῦ βαρβάρου καί δολοφόνου ἐχθροῦ τῆς φιλτάτης μας Πατρίδος. Μέ θερμάς εὐχάς ὑπέρ τῆς τελικῆς μας νίκης. ὁ Ἡγούμενος, Ἀρχιμ. Διονύσιος Χαραλάμπους».
129.. Ὅ.π., σελ. 171.
130.. Ὅ.π., σελ. 155-156, ἐπιστολή ἀπό 3 Φεβρουαρίου 1941: «Κάθε βράδυ, λοιπόν, μετά ἀπό τόν ἑσπερινό νά ψάλλετε μέ πολλήν εὐλάβειαν καί κατάνυξη τήν παράκληση τοῦ πολέμου, – ὑπάρχει μέσα στό Μ. Εὐχολόγιο – καί στό τέλος νά γονατίζετε ὅλες καί ἡ ἁγία Ἡγουμένη νά διαβάζῃ αὐτή τήν ὄμορφη εὐχούλα: "Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν, Θεός ἐλέους καί οἰκτιρμῶν καί πάσης παρακλήσεως, εἰσάκουσον ἡμῶν ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ δεομένων σου: ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ καί ἔκτεινον τήν χεῖρά σου τήν πανσθενῆ καί περίβαλον καί ἐνίσχυσον τῷ βραχίονί Σου τῷ ὑψηλῷ τό εὐσεβές Ἔθνος ἡμῶν. Σύντριψον καί φυγάδευσον πρό προσώπου αὐτοῦ τούς ἐχθρούς αὐτοῦ, τούς ἐπιζητοῦντας τήν κάκωσιν καί συντριβήν αὐτοῦ. Κλῖνον Κύριε τό οὖς Σου καί εἰσάκουσον τῇ κραυγῇ νηπίων καί θηλαζόντων, μητέρων, συζύγων, συγγενῶν, τῆς νεότητος καί τοῦ γήρατος καί σπλαγχνίσθητι ἐπ᾿ αὐτοῖς. Δίκαιος ἐπί πᾶσι φανέρωσόν Σου τήν δικαιοσύνην τήν ἀδέκαστον ἐν τῷ ἐξαπολυθέντι ἀδίκῳ κατά τοῦ Ἔθνος ἡμῶν πολέμῳ. Φώτισον καί καθοδήγησον τόν Βασιλέα καί τήν Κυβέρνησιν ἡμῶν. Κράτυνον καί στήριξον τόν κατά ξηράν καί θάλασσαν καί ἀέρα στρατόν ἡμῶν. Χάρισον αὐτῷ νίκας κατά τῶν πολεμίων, ἵνα θριαμβευτής καί νικηφόρος δυνάμει τοῦ Σταυροῦ Σου καί τῇ βοηθείᾳ τοῦ ἁγίου πατρός ἡμῶν Ἰγνατίου ἐπανέλθῃ εἰς τάς οἰκογενείας αὐτοῦ". Θά εὐχαριστηθῶ βαθιά ὅταν ἐκπληρωθῇ ἡ ἐπιθυμία μου αὐτή ποὔναι καί ἐπιθυμία ὅλης τῆς ἀγωνιζομένης φιλτάτης μας πατρίδος…».
129.. Ὅ.π., σελ. 171.
130.. Ὅ.π., σελ. 155-156, ἐπιστολή ἀπό 3 Φεβρουαρίου 1941: «Κάθε βράδυ, λοιπόν, μετά ἀπό τόν ἑσπερινό νά ψάλλετε μέ πολλήν εὐλάβειαν καί κατάνυξη τήν παράκληση τοῦ πολέμου, – ὑπάρχει μέσα στό Μ. Εὐχολόγιο – καί στό τέλος νά γονατίζετε ὅλες καί ἡ ἁγία Ἡγουμένη νά διαβάζῃ αὐτή τήν ὄμορφη εὐχούλα: "Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν, Θεός ἐλέους καί οἰκτιρμῶν καί πάσης παρακλήσεως, εἰσάκουσον ἡμῶν ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ δεομένων σου: ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ καί ἔκτεινον τήν χεῖρά σου τήν πανσθενῆ καί περίβαλον καί ἐνίσχυσον τῷ βραχίονί Σου τῷ ὑψηλῷ τό εὐσεβές Ἔθνος ἡμῶν. Σύντριψον καί φυγάδευσον πρό προσώπου αὐτοῦ τούς ἐχθρούς αὐτοῦ, τούς ἐπιζητοῦντας τήν κάκωσιν καί συντριβήν αὐτοῦ. Κλῖνον Κύριε τό οὖς Σου καί εἰσάκουσον τῇ κραυγῇ νηπίων καί θηλαζόντων, μητέρων, συζύγων, συγγενῶν, τῆς νεότητος καί τοῦ γήρατος καί σπλαγχνίσθητι ἐπ᾿ αὐτοῖς. Δίκαιος ἐπί πᾶσι φανέρωσόν Σου τήν δικαιοσύνην τήν ἀδέκαστον ἐν τῷ ἐξαπολυθέντι ἀδίκῳ κατά τοῦ Ἔθνος ἡμῶν πολέμῳ. Φώτισον καί καθοδήγησον τόν Βασιλέα καί τήν Κυβέρνησιν ἡμῶν. Κράτυνον καί στήριξον τόν κατά ξηράν καί θάλασσαν καί ἀέρα στρατόν ἡμῶν. Χάρισον αὐτῷ νίκας κατά τῶν πολεμίων, ἵνα θριαμβευτής καί νικηφόρος δυνάμει τοῦ Σταυροῦ Σου καί τῇ βοηθείᾳ τοῦ ἁγίου πατρός ἡμῶν Ἰγνατίου ἐπανέλθῃ εἰς τάς οἰκογενείας αὐτοῦ". Θά εὐχαριστηθῶ βαθιά ὅταν ἐκπληρωθῇ ἡ ἐπιθυμία μου αὐτή ποὔναι καί ἐπιθυμία ὅλης τῆς ἀγωνιζομένης φιλτάτης μας πατρίδος…».
ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδος ὑλικά καί πνευματικά. Ἕνα χαρακτηριστικό παράδειγμα: μόλις ἄρχισε τό κρύο, μή βρίσκοντας ἄλλους πόρους, ὁ Διονύσιος στέλνει στό Π.Υ.Α.Μ. Μυτιλήνης ἀκατέργαστο μαλλί ἀπό τά στρώματα καί τά μαξιλάρια τῆς μονῆς, ὅπου ἦταν ἡγούμενος καί παρακαλεῖ νά φτιάξουν ζεστά ρούχα γιά τούς στρατιῶτες, πού πολεμοῦσαν στά παγωμένα βουνά τῆς Ἀλβανίας128. Ἀπό τήν ἀλληλογραφία129 μέ τούς στρατιῶτες ἐνημερωνόταν γιά τίς ἀνάγκες τους καί τούς φρόντιζε. Καθιερώνει στά μοναστήρια πού εἶχε ὑπό τήν ἐποπτεία του καθημερινές παρακλήσεις τοῦ πολέμου, ἐπισυνάπτοντας καί μία προσευχή, γραμμένη ἀπό τόν ἴδιο130. Ὀργάνωσε ἕνα ἀπό τά κτίρια τῆς μονῆς γιά ὀρφανοτροφεῖο, τό ὁποῖο δέν πρόλαβε νά τεθεῖ σέ λειτουργία διότι προηγήθηκε ἡ σύλληψή του ἀπό τούς Ναζί.
42
131. Βλ. Παράρτημα, σεκ. 394: «This certificate is awarded to Dionysios Haralambous as a token of gratitude for and appreciation of the help given to the Sailors, Soldiers and Airmen of the British Common wealth of Nations, which enabled them to escape from, or evade capture by the enemy».
132.. Ἱερατική Σχολή «Ἀπόστολος Βαρνάβας», Ὑψίστου κλῆσις (ἀναμνηστικός τόμος), σελ. 21, ὑποσημείωση 43: «Στά χρόνια τῆς Γερμανικῆς κατοχῆς, ὁ Χαραλάμπους ἀνέπτυξε ποικίλη ἀντιστασιακή δράση μέ ἀποτέλεσμα, τόν Αὔγουστο τοῦ 1942, νά συλληφθεῖ ἀπό τούς κατακτητές, νά κλειστεῖ στίς φυλακές καί νά ὑποστεῖ φρικτά βασανιστήρια».
133. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 44: «Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλῃ νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;»
134. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «Εἶχε συλληφθῆ ἀπό τούς Γερμανούς. Ἠρνήθη μάλιστα νά κατονομάσῃ τούς συνεργάτας του, ἀναλαβών μόνος αὐτός ὅλον τό βάρος τῆς εὐθύνης. Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν».
135.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 52: «Μοῦ ἔκαμε κατάπληξιν, γράφει στίς ἀναμνήσεις του γιά τόν Διονύσιο ὁ συγκρατούμενός του, ἄν ἐκακοποιήθη ὁ Διονύσιος τόσον πολύ, ἦτο διότι προσεπάθουν νά τοῦ ἀποσπάσουν τήν ὁμολογίαν, ὅτι ὁ τότε Μητροπολίτης Μηθύμνης, τοῦ ὁποίου τό ὄνομα ἔφερε, ἦτο ὁ ἀρχηγός τῆς Ὀργανώσεως, γιά νά τόν φέρουν κι ἐκεῖνον εἰς τάς φυλακάς. Φυσικά δέν κατώρθωναν τίποτε, γιατί ὁ Διονύσιος στάθηκε, ὅπως πάντα, στό ὕψος του – γενναῖος στό σῶμα καί στήν ψυχή».
136.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 53: «Μέ τίς προσευχές καί συμβουλές του "νά εἶστε πάντοτε ἕτοιμοι" -γι᾿ αὐτό, καί μέ μιά προετοιμασία ἐκ τῶν ἑνόντων, πολύ συχνά κοινωνούσαμε- "μήν ἀπομακρύνεστε ἀπό κοντά Του, ἐλπίζετε, προσεύχεσθε, πιστεύετε", στηριζόμαστε».
132.. Ἱερατική Σχολή «Ἀπόστολος Βαρνάβας», Ὑψίστου κλῆσις (ἀναμνηστικός τόμος), σελ. 21, ὑποσημείωση 43: «Στά χρόνια τῆς Γερμανικῆς κατοχῆς, ὁ Χαραλάμπους ἀνέπτυξε ποικίλη ἀντιστασιακή δράση μέ ἀποτέλεσμα, τόν Αὔγουστο τοῦ 1942, νά συλληφθεῖ ἀπό τούς κατακτητές, νά κλειστεῖ στίς φυλακές καί νά ὑποστεῖ φρικτά βασανιστήρια».
133. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 44: «Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλῃ νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;»
134. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «Εἶχε συλληφθῆ ἀπό τούς Γερμανούς. Ἠρνήθη μάλιστα νά κατονομάσῃ τούς συνεργάτας του, ἀναλαβών μόνος αὐτός ὅλον τό βάρος τῆς εὐθύνης. Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν».
135.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 52: «Μοῦ ἔκαμε κατάπληξιν, γράφει στίς ἀναμνήσεις του γιά τόν Διονύσιο ὁ συγκρατούμενός του, ἄν ἐκακοποιήθη ὁ Διονύσιος τόσον πολύ, ἦτο διότι προσεπάθουν νά τοῦ ἀποσπάσουν τήν ὁμολογίαν, ὅτι ὁ τότε Μητροπολίτης Μηθύμνης, τοῦ ὁποίου τό ὄνομα ἔφερε, ἦτο ὁ ἀρχηγός τῆς Ὀργανώσεως, γιά νά τόν φέρουν κι ἐκεῖνον εἰς τάς φυλακάς. Φυσικά δέν κατώρθωναν τίποτε, γιατί ὁ Διονύσιος στάθηκε, ὅπως πάντα, στό ὕψος του – γενναῖος στό σῶμα καί στήν ψυχή».
136.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 53: «Μέ τίς προσευχές καί συμβουλές του "νά εἶστε πάντοτε ἕτοιμοι" -γι᾿ αὐτό, καί μέ μιά προετοιμασία ἐκ τῶν ἑνόντων, πολύ συχνά κοινωνούσαμε- "μήν ἀπομακρύνεστε ἀπό κοντά Του, ἐλπίζετε, προσεύχεσθε, πιστεύετε", στηριζόμαστε».
Τό 1942 ὁ Διονύσιος συλλαμβάνεται ἀπό τούς κατακτητές Γερμανούς μέ τήν κατηγορία ὅτι ἀπέκρυπτε καί περιέθαλπε Βρετανούς στρατιῶτες. Τό ἀντίγραφο τοῦ διπλώματος τῆς κυβερνήσεως τῆς Ἀγγλίας, μέ τήν ὑπογραφή τοῦ H.R. Alexander131, στό προσωπικό του ἀρχεῖο, μαρτυρεῖ ὅτι ὄχι ἕναν μόνο Ἄγγλο στρατιώτη ἀνέλαβε νά φυγαδέψει ὁ Διονύσιος, ὅπως τό ἀναφέρει ὁ ἴδιος στό βιβλίο του «Μάρτυρες», ἀλλά ἦταν μία συνεχής ἀντιστασιακή δράση132. Ἔχοντας συνείδηση ἐξομολόγου133, ἀρνήθηκε νά ἀποκαλύψει τούς συνεργάτες του, ὑπέστη φρικτά βασανιστήρια134 καί καταδικάστηκε σέ δεκαετή εἱρκτή135. Ἀρχικά κρατήθηκε στίς ποινικές φυλακές Μυτιλήνης καί κατόπιν μεταφέρθηκε στό στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ στή Θεσσαλονίκη, ὅπου παρέμεινε 18 μῆνες, ἀναπτύσσοντας ἐθνική καί θρησκευτική δράση. Τελοῦσε συχνά τή θεία λειτουργία, κήρυττε τό λόγο τοῦ Θεοῦ καί ἐξομολογοῦσε τούς πολυπληθεῖς κρατουμένους, τονώνοντας καί ἐνισχύοντάς τους136. Χάρη στήν προνοιακή του δραστηριότητα σώθηκαν πολλοί ἀπό τόν θάνατο, τήν πείνα
5. Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας
43
137.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 52: «…ἐκίνησε γῆν καί οὐρανόν. Ἔγραφε συνεχῶς ἐπιστολάς παρακλητικάς, ἀλλά καί σέ ἔντονον ὕφος, ζητῶν καί ἀπαιτῶν κάθε δυνατήν βοήθειαν γιά τούς πεινασμένους κι ἐξηντλημένους κρατουμένους. … Εἰς τούς «Μάρτυρας» ἀναφέρεται τό μέγεθος τῶν βοηθημάτων. Ἀποσιωπᾶται ὅμως τό γεγονός, ὅτι ὅλα εἶχαν προκληθῆ ἀπό αὐτόν. Ἐγίνετο διανομή ὅλου αὐτοῦ τοῦ πλούτου μέ δικαιοσύνη καί προσοχή καί τό βράδυ κατάκοπος, ἀλλά καί γεμᾶτος εὐγνωμοσύνην γιά τούς καλούς Χριστιανούς, εὐχαριστοῦσε τόν Θεό, πού ἔδωσε τήν εὐλογίαν αὐτήν».
138. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 99-100.
139. Στρατόπεδα Στάϊν καί Μπερνάου.
140. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 53.
141. Τήν περιγραφή τοῦ θαύματος αὐτοῦ παραθέσαμε στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας Ἐργασίας «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
142. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 29: «Εἶχεν εἰσακούσει ὁ Κύριος τάς προσευχάς τῶν ἐκλεκτῶν του καί "ἐκολόβωσε" τάς πονηράς ἡμέρας, ἔδωκε τέλος εἰς τήν τρομεράν ἀνθρωποσφαγήν. Καί τότε χιλιάδες, πού ἔζησαν τήν καταθλιπτικήν ἀτμόσφαιραν τῶν γερμανικῶν Στρατοπέδων, ράκη σωματικά, πολύ ἰσχυρότεροι ὅμως εἰς τήν ψυχήν,
138. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 99-100.
139. Στρατόπεδα Στάϊν καί Μπερνάου.
140. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 53.
141. Τήν περιγραφή τοῦ θαύματος αὐτοῦ παραθέσαμε στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας Ἐργασίας «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
142. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 29: «Εἶχεν εἰσακούσει ὁ Κύριος τάς προσευχάς τῶν ἐκλεκτῶν του καί "ἐκολόβωσε" τάς πονηράς ἡμέρας, ἔδωκε τέλος εἰς τήν τρομεράν ἀνθρωποσφαγήν. Καί τότε χιλιάδες, πού ἔζησαν τήν καταθλιπτικήν ἀτμόσφαιραν τῶν γερμανικῶν Στρατοπέδων, ράκη σωματικά, πολύ ἰσχυρότεροι ὅμως εἰς τήν ψυχήν,
καί τίς στερήσεις137. Ὠς πνευματικός πατέρας πλέον τῶν συγκρατουμένων του δέν θέλησε νά τούς ἐγκαταλείψει καί ἀρνήθηκε τή μοναδική εὐκαιρία τῆς ἀπελευθέρωσής του, πού δόθηκε προσωπικά σ᾽ αὐτόν138, ἀλλά τούς συνόδεψε στά γερμανικά στρατόπεδα139, μετέχοντας στήν κοινή μοίρα ἕως τό τέλος. Ἡ σημασία τῆς παρουσίας τοῦ Διονυσίου στή φυλακή ἀναφαίνεται στίς ἀναμνήσεις ἑνός συγκρατουμένου του, τοῦ Δημητρίου Καλλιγέρη: «Κυνηγημένα ἀγρίμια ἐμεῖς οἱ ἄλλοι, ζητούσαμε προστασία ἀπό ἐκεῖνον, προσπαθούσαμε ν᾿ ἁρπαχθοῦμε ἀπό τή δική του πίστι γιά τή δική μας σωτηρία. Μᾶς ἐνέπνεε αὐτήν ταύτην τήν πίστιν τό παράδειγμά του. Εἶχε πλήρη ἀντίληψι τοῦ ψυχικοῦ μας κόσμου καί μᾶς ἐπροστάτευε (ἀληθινά ὅπως ἡ κλώσσα φροντίζει τά μικρά της κάτω ἀπό τά προστατευτικά της φτερά). Ἔτσι ἀκριβῶς ζέστανε καί ἐκεῖνος τήν πίστι, πού ξανάρχιζε καί πάλιν νά ξυπνᾶ μέσα στήν ψυχή μας»140. Τό 1945 ὁ Διονύσιος θά σωθεῖ, σύμφωνα μέ τήν μαρτυρία τοῦ ἴδιου, ἀπό τήν θαυματουργή ἐπέμβαση τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου141. Δέν θά ἀναχωρήσει ὅμως ἀπό τή Γερμανία ἕως ὅτου, ὡς ἐκπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος στή Γερμανία, συγκεντρώσει καί ἀποστείλει ὅλους τους Ἕλληνες στήν Πατρίδα.
6. Ἡ δράση του στήν Κύπρο
Ὁ Διονύσιος ἐπιστρέφει142 στήν Ἑλλάδα ἀπό τά κάτεργα τῆς Γερμανίας τό 1945.
6. Ἡ δράση του στήν Κύπρο
Ὁ Διονύσιος ἐπιστρέφει142 στήν Ἑλλάδα ἀπό τά κάτεργα τῆς Γερμανίας τό 1945.
44
ἐπέστρεφον "ἐν ἀγαλλιάσει" εἰς τήν φιλτάτην πατρίδα. Μεταξύ τούτων, ἐλεηθείς, ηὐτύχησα νά συγκαταλέγωμαι καί ἐγώ».
143. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 30.
144. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 102: «Τήν νύχτα τήν περνῶ γράφοντας εὐχαριστήρια γράμματα. Πρῶτα στούς ἱεροκήρυκες τῆς Ἀδελφότητος τῆς "Ζωῆς". Γιατί πρῶτοι αὐτοί ἀψήφησαν τούς κινδύνους, καί μᾶς ἦρθαν κοντά μας καί δημιούργησαν αὐτή τήν χριστιανική κίνησι, πού τόσο ἀνεκούφισε τούς φτωχούς τοῦ Στρατοπέδου».
145. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 223-224.
146. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Εἶναι δέ χαρακτηριστικόν, ὅτι μετά τήν ἐπιστροφήν του ἐκ τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων, ὅπου ἠνδραγάθησεν, ὄχι μόνον δέν ἐζήτησεν ἀνταμοιβήν τινα, ἀλλά μετέβη προθύμως, ὅπου τόν ἐτοποθέτησεν ἡ Ἐκκλησία».
147. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκαν ἐπιστολές, σχετικές μέ τό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Β΄ (1947-1950) στήν ἐπιστολή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 201) πρός τήν Ἱερά Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος τήν 9ην Σεπτεμβρίου 1949 παρακαλεῖ γιά τήν «ἀπόσπασιν ἐπί διετίαν τοῦ Ἱεροκήρυκος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Φωκίδος Πανοσιολογιωτάτου Ἀρχιμανδρίτου κ. Διονυσίου Χαραλάμπους εἰς ὑπηρεσίαν τῆς καθ᾽ ἡμᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς, ἐν ᾗ μέλλει ἀναλαβεῖν καθήκοντα Ἱεροκήρυκος καί Διευθυντοῦ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου». Καί ὁ Ἀθηνῶν καί Πάσης Ἑλλάδος Ἀρχιεπίσκοπος Σπυρίδων γράφει 8 Ὀκτωβρίου 1949 στήν ἀπάντησή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 2501): «ἐνεκρίθη ἡ ὑφ᾽ Ὑμῶν προταθεῖσα ἀπόφασις, τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ἀξίου κατά πάντα, ἵνα ἀνταποκριθῇ εἰς τάς Ὑμετέρας προσπαθείας».
143. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 30.
144. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 102: «Τήν νύχτα τήν περνῶ γράφοντας εὐχαριστήρια γράμματα. Πρῶτα στούς ἱεροκήρυκες τῆς Ἀδελφότητος τῆς "Ζωῆς". Γιατί πρῶτοι αὐτοί ἀψήφησαν τούς κινδύνους, καί μᾶς ἦρθαν κοντά μας καί δημιούργησαν αὐτή τήν χριστιανική κίνησι, πού τόσο ἀνεκούφισε τούς φτωχούς τοῦ Στρατοπέδου».
145. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 223-224.
146. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Εἶναι δέ χαρακτηριστικόν, ὅτι μετά τήν ἐπιστροφήν του ἐκ τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων, ὅπου ἠνδραγάθησεν, ὄχι μόνον δέν ἐζήτησεν ἀνταμοιβήν τινα, ἀλλά μετέβη προθύμως, ὅπου τόν ἐτοποθέτησεν ἡ Ἐκκλησία».
147. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκαν ἐπιστολές, σχετικές μέ τό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Β΄ (1947-1950) στήν ἐπιστολή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 201) πρός τήν Ἱερά Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος τήν 9ην Σεπτεμβρίου 1949 παρακαλεῖ γιά τήν «ἀπόσπασιν ἐπί διετίαν τοῦ Ἱεροκήρυκος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Φωκίδος Πανοσιολογιωτάτου Ἀρχιμανδρίτου κ. Διονυσίου Χαραλάμπους εἰς ὑπηρεσίαν τῆς καθ᾽ ἡμᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς, ἐν ᾗ μέλλει ἀναλαβεῖν καθήκοντα Ἱεροκήρυκος καί Διευθυντοῦ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου». Καί ὁ Ἀθηνῶν καί Πάσης Ἑλλάδος Ἀρχιεπίσκοπος Σπυρίδων γράφει 8 Ὀκτωβρίου 1949 στήν ἀπάντησή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 2501): «ἐνεκρίθη ἡ ὑφ᾽ Ὑμῶν προταθεῖσα ἀπόφασις, τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ἀξίου κατά πάντα, ἵνα ἀνταποκριθῇ εἰς τάς Ὑμετέρας προσπαθείας».
Φθάνοντας στήν Ἀθήνα φιλοξενήθηκε ἀπό τήν ἀδελφότητα θεολόγων «Ζωή»143, μέ τήν ὁποία δέθηκε ὡς κατάδικος Γερμανῶν στίς φυλακές Παύλου Μελᾶ144. Ἀπό τό ὁμώνυμο μέ τήν ἀδελφότητα θρησκευτικό περιοδικό «Ζωή», «τό ὁποῖο δημοσίευσε (τό 1946) σέ συνέχειες δέκα σύντομα κείμενα μέ γενικό τίτλο "Κληρικός στά Γερμανικά στρατόπεδα"»145, θά πληροφορηθεῖ ἡ Ἑλλάδα γιά τήν προσωπικότητα τοῦ Διονυσίου καί, χωρίς νά τό περιμένει ὁ ἴδιος, θά γίνει γνωστός καί στόν Ἀρχιεπίσκοπο Σπυρίδωνα. Μέχρι τότε ὅμως συνεχίζει τήν πορεία του ὡς ἁπλός ἱεροκήρυκας, ἀναλαμβάνοντας καί πάλι τά καθήκοντα στή Μητρόπολη Μηθύμνης146. Ἀπό 15.09.1948 ἐργάζεται ὡς ἱεροκήρυκας μέ ἀπόσπαση στή Μητρόπολη Ναυπακτίας καί Εὐρυτανίας, ἐνῶ συγχρόνως ὑπηρετεῖ ὡς καθηγητής στό Γυμνάσιο Ναυπάκτου. Τό Νοέμβριο τοῦ 1949 ἀναχωρεῖ γιά τήν Κύπρο. Σύμφωνα μέ τήν ἀλληλογραφία τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κύπρου Μακαρίου Β΄ μέ τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα ἡ ἀπόσπαση τοῦ Διονυσίου ἀπό τήν..Ἐκκλησία τῆς..Ἑλλάδος ἦταν γιά 2 χρόνια, ὥστε νά ἀναλάβει στήν Ἐκκλησία τῆς Κύπρου ὡς ἱεροκήρυκας καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς147. Τή 13η Ἰουνίου 1951 ὁ Μακάριος Γ΄ θά γράψει τήν ἐπιστολή πρός τήν Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, μέ τήν παράκληση νά παραταθεῖ
45
148. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης: «Μετ᾽ ἰδιαιτέρας χαρᾶς πληροφοροῦμεν ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἀπό διετίας ἱδρυθεῖσα Ἱερατική Σχολή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου λειτουργεῖ κατά τρόπον λίαν ἱκανοποιητικόν καί πολλά τά καλά προσδοκῶμεν ἐκ ταύτης διά τήν καθ᾽ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν. Ὁ τῇ ὑμετέρᾳ εὐμενεῖ ἐγκρίσει ἀποσπασθείς δι᾽ ὑπηρεσίαν ἐν Κύπρῳ Διευθυντής τῆς Σχολῆς ταύτης Πανοσ. Ἀρχιμ. κ. Διονύσιος Χαραλάμπους ἀνταπεκρίθη πλήρως εἰς τά καθήκοντα αὐτοῦ καί συνέβαλε μεγάλως εἰς τήν ρύθμισιν τῶν τῆς Σχολῆς κατά τά πρῶτα αὐτῆς βήματα καί τήν εὐδόκιμον αὐτῆς λειτουργίαν. Κρίνοντες δ᾽ ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Ἀρχιμ. Διονυσίου Χαραλάμπους εἶναι ἀπαραίτητοι διά τήν καλήν λειτουργίαν τῆς Ἱερατικῆς ἡμῶν Σχολῆς, παρακαλοῦμεν, ὅπως παραχωρηθῇ αὐτῷ περαιτέρω διετής ἀπόσπασις δι᾽ ὑπηρεσίαν ἐνταῦθα».
149.. Ἡ ἐπιστολή τοῦ Ἀθηνῶν Σπυρίδωνος ἀπό 10 Σεπτεμβρίου 1951, γνωστοποιεῖ στόν Μητρ. Κυρηνείας Κυπριανό, ὅτι «ἐκτιμῶντες τούς οὕς προβάλλετε σπουδαίους λόγους καί ἐπειδή ἤδη εὑρισκόμεθα εἰς τήν ἔναρξιν τοῦ σχολικοῦ ἔτους, ἐγκρίνομεν τήν παράτασιν ἐπί ἕν εἰσέτι ἔτος τῆς παραμονῆς τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ὡς Διευθυντοῦ τῆς Σχολῆς», ὅμως προσθέτει «Εἴμεθα ἐν τούτοις ὑποχρεωμένοι νά γνωρίσωμεν τῇ ὑμετέρᾳ Σεβασμιότητι, ὅτι αἱ ὡσαύτως μεγάλαι ἀνάγκαι τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ὑποχρεοῦσιν ἡμᾶς ὁπωσδήποτε, μετά τήν λῆξιν τῆς ὡς ἄνω παρατάσεως, νά ἀνακαλέσωμεν τοῦτον ἐνταῦθα, διό καί παρακαλοῦμεν ὅπως ἀπό τοῦδε ληφθῇ παρ᾽ ὑμῶν μέριμνα περί τῆς ἐξευρέσεως τοῦ ἀντικαταστάτου αὐτοῦ μεταξύ τῶν κληρικῶν τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
150. Ἀπό τήν κυπριακή ἐφημερίδα «Ἐλευθερία», στό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη, ἀπό … (δέν διασώθηκε ἡ ἡμέρα) Σεπτεμβρίου 1951, μαθαίνουμε γιά τήν ἀπάντηση τοῦ Διονυσίου στό τηλεγράφημα γιά τήν ἐκλογή του: «Μακαριώτατον Ἀρχιεπίσκοπον Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος κ. Σπυρίδωνα, Ἀθήνας: Ὑποτασσόμενος κελεύσματι Ἐκκλησίας, ἀποδέχομαι ἐκλογήν μου, ἐκζητῶν εὐχάς Ὑμετέρας πανσεβάστου μοι Μακαριότητος καί λοιπῶν ἁγίων Συνοδικῶν. Ἀναχωρῶ μέ πρώτην εὐκαιρίαν». Στό συντάκτη τῆς ἐφημερίδας μεταξύ ἄλλων εἶπε: «…Πάντοτε ὑπηρέτησα προθύμως τήν Ἐκκλησίαν, τώρα δέ ἀποδέχομαι τήν ἐκλογήν μου ὡς κλῆσιν Θεοῦ. Διά τοῦτο ὑποτάσσομαι εἰς τάς διαταγάς τῆς Ἐκκλησίας».
151. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «… εὑρίσκομαι εἰς τήν λυπηράν θέσιν νά ὑποβάλω παραίτησιν ἐκ τῆς Διευθύνσεως τῆς Σχολῆς. Ὁ λόγος σᾶς εἶναι γνωστός. Ἡ Ἁγία καί Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἐκλέξασά με Μητροπολίτην Λήμνου παραγγέλλει μοι "ἐπειγόντως νά ἀφιχθῶ εἰς Ἀθήνας". Ὁμολογῶ ὅτι μέ λύπην ἀποχωρίζομαι τῆς Κύπρου. Ἠγάπησα τόν λαόν της καί ἐθεώρουν τόν ἑαυτόν μου εὐτυχῆ, διότι μοῦ ἐδίδετο ἡ εὐκαιρία νά προσφέρω καί ἐγώ τάς μικράς μου ὑπηρεσίας εἰς τόν βασανισμένον αὐτόν τόπον. Ἀλλ᾽ ἄλλως ἔδοξε τῷ Κυρίῳ…».
149.. Ἡ ἐπιστολή τοῦ Ἀθηνῶν Σπυρίδωνος ἀπό 10 Σεπτεμβρίου 1951, γνωστοποιεῖ στόν Μητρ. Κυρηνείας Κυπριανό, ὅτι «ἐκτιμῶντες τούς οὕς προβάλλετε σπουδαίους λόγους καί ἐπειδή ἤδη εὑρισκόμεθα εἰς τήν ἔναρξιν τοῦ σχολικοῦ ἔτους, ἐγκρίνομεν τήν παράτασιν ἐπί ἕν εἰσέτι ἔτος τῆς παραμονῆς τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ὡς Διευθυντοῦ τῆς Σχολῆς», ὅμως προσθέτει «Εἴμεθα ἐν τούτοις ὑποχρεωμένοι νά γνωρίσωμεν τῇ ὑμετέρᾳ Σεβασμιότητι, ὅτι αἱ ὡσαύτως μεγάλαι ἀνάγκαι τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ὑποχρεοῦσιν ἡμᾶς ὁπωσδήποτε, μετά τήν λῆξιν τῆς ὡς ἄνω παρατάσεως, νά ἀνακαλέσωμεν τοῦτον ἐνταῦθα, διό καί παρακαλοῦμεν ὅπως ἀπό τοῦδε ληφθῇ παρ᾽ ὑμῶν μέριμνα περί τῆς ἐξευρέσεως τοῦ ἀντικαταστάτου αὐτοῦ μεταξύ τῶν κληρικῶν τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
150. Ἀπό τήν κυπριακή ἐφημερίδα «Ἐλευθερία», στό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη, ἀπό … (δέν διασώθηκε ἡ ἡμέρα) Σεπτεμβρίου 1951, μαθαίνουμε γιά τήν ἀπάντηση τοῦ Διονυσίου στό τηλεγράφημα γιά τήν ἐκλογή του: «Μακαριώτατον Ἀρχιεπίσκοπον Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος κ. Σπυρίδωνα, Ἀθήνας: Ὑποτασσόμενος κελεύσματι Ἐκκλησίας, ἀποδέχομαι ἐκλογήν μου, ἐκζητῶν εὐχάς Ὑμετέρας πανσεβάστου μοι Μακαριότητος καί λοιπῶν ἁγίων Συνοδικῶν. Ἀναχωρῶ μέ πρώτην εὐκαιρίαν». Στό συντάκτη τῆς ἐφημερίδας μεταξύ ἄλλων εἶπε: «…Πάντοτε ὑπηρέτησα προθύμως τήν Ἐκκλησίαν, τώρα δέ ἀποδέχομαι τήν ἐκλογήν μου ὡς κλῆσιν Θεοῦ. Διά τοῦτο ὑποτάσσομαι εἰς τάς διαταγάς τῆς Ἐκκλησίας».
151. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «… εὑρίσκομαι εἰς τήν λυπηράν θέσιν νά ὑποβάλω παραίτησιν ἐκ τῆς Διευθύνσεως τῆς Σχολῆς. Ὁ λόγος σᾶς εἶναι γνωστός. Ἡ Ἁγία καί Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἐκλέξασά με Μητροπολίτην Λήμνου παραγγέλλει μοι "ἐπειγόντως νά ἀφιχθῶ εἰς Ἀθήνας". Ὁμολογῶ ὅτι μέ λύπην ἀποχωρίζομαι τῆς Κύπρου. Ἠγάπησα τόν λαόν της καί ἐθεώρουν τόν ἑαυτόν μου εὐτυχῆ, διότι μοῦ ἐδίδετο ἡ εὐκαιρία νά προσφέρω καί ἐγώ τάς μικράς μου ὑπηρεσίας εἰς τόν βασανισμένον αὐτόν τόπον. Ἀλλ᾽ ἄλλως ἔδοξε τῷ Κυρίῳ…».
ἡ ἀπόσπαση τοῦ Διονυσίου148, καί θά λάβει θετική ἀπάντηση149. Ὅμως μετά ἀπό 15 μέρες, 25 Σεπτεμβρίου 1951, τά πράγματα ἀλλάζουν ἀπότομα μέ τό τηλεγράφημα τοῦ Ἀθηνῶν Σπυρίδωνος πρός τόν Ἀρχιμ. Διονύσιο, μέ τό ὁποῖο τοῦ γνωστοποιεῖ τήν ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Λήμνου καί τόν παρακαλεῖ νά ἀφιχθῇ "ἐπειγόντως" στήν Ἀθήνα150. Τήν 28 Σεπτεμβρίου 1951 ὁ Διονύσιος θά ὑποβάλλει πρός τήν Ἱερά Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου τήν παραίτησή του151. Τήν ἴδια μέρα θά τοῦ ἀπαντήσει ὁ Μακαριώτατος Κύπρου,
46
152. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «ἐπί τῇ τόσον τιμητικῇ, ὅσον καί δικαίᾳ προαγωγῇ, ἐκφράζομεν ὑμῖν τήν πλήρη εὐαρέσκειαν καί τάς θερμάς εὐχαριστίας τῆς Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας Κύπρου διά τάς πολυτίμους ὑμῶν ὑπηρεσίας ὡς Διευθυντοῦ τῆς Ἱερατικῆς ἡμῶν Σχολῆς, ἥν διηυθύνατε ἐπί διετίαν μετά συνέσεως, ζήλου καί ἐπιτυχίας, ἧς μετά πολλῆς ἀγάπης καί ὑπομονῆς κατηυθύνατε καί ἐστηρίξατε τά πρῶτα βήματα καί ἧς λαμπρά προδιεγράφετο, ὑπό τήν πεφωτισμένην ὑμῶν διεύθυνσιν, ἡ περαιτέρω σταδιοδρομία, ἐπ᾽ ἀγαθῷ τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου. … ἀγαθήν καί ζωηράν μέλλομεν ἔχειν πάντοτε τήν μνήμην ὑμῶν…»
153. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, Ἡ ἀποψινή αὐτή συγκέντρωσις εἶναι ἀποτέλεσμα θερμῆς ἐπιθυμίας τῶν μελῶν τῆς ΟΧΕΝ, ἐπιθυμία ὅλων μας. Θέλαμε νά μᾶς δοθῇ μιά ἐπίσημη εὐκαιρία, γιά νά σᾶς ἀποχαιρετίσουμε καί νά ἐκδηλώσουμε τά αἰσθήματά μας πρός σᾶς. … ἕνας ἱερός δεσμός, ὁ δεσμός τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης, μᾶς ἔχει ἑνώσει ἀδιάσπαστα. Μᾶς ἔχουν ἑνώσει ὅμως ἐπίσης τά κοινά χριστιανικά ἰδανικά, οἱ ἴδιοι παλμοί, οἱ αὐτές ἐπιδιώξεις. Πολλοί ἀπό μᾶς σᾶς γνωρίσαμε ὡς πνευματικό μας πατέρα, στές πολύτιμες συμβουλές καί ὁδηγίες τοῦ ὁποίου βρίσκαμε τήν ὀρθή μας κατεύθυνσι στόν πολυτάραχο δρόμο μας καί τόν δύσκολο χριστιανικό μας ἀγῶνα. Μέ τές ὁμιλίες πού μᾶς ἐκάμετε στήν ΟΧΕΝ, μᾶς μετεδώσατε ἀπό τόν θησαυρό τῆς καρδιᾶς σας πίστι καί ἐλπίδα, καθώς καί ἐπιχειρήματα καί ἀποδείξεις πού μιλούσανε στήν καρδιά παρά στόν νοῦ μας. Ἕνα πολύτιμο στέλεχος, πού τόσα προσέφερε στήν Κυπριακή Ἐκκλησία καί στό χριστιανικό κίνημα τοῦ νησιοῦ μας, ἰδιαίτερα στή Λευκωσία, καί πού δημιούργησε παράδοσι στήν διεύθυνσι τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς. … Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, ὅλοι μας θά διατηροῦμε πάντοτε στήν μνήμη μας τήν καλωσύνη καί τήν εὐγένειά σας, τήν χριστιανική σας ἀγάπη καί τό ἐνδιαφέρον σας γιά τήν χριστιανική μας πρόοδο. Λυπούμεθα, διότι ἡ νέα σας κλῆσις ὡς Μητροπολίτου Λήμνου σᾶς ἀπομακρύνει ἀπό μᾶς. Χαίρουμε ὅμως ἐξαιρετικά καί εἰλικρινά, γιατί ἡ καθ᾽ ὅλα ἐπαξία ἐκλογή σας θά πλουτίσῃ τόν ἀνώτατο ἐκκλησιαστικό ὀργανισμό τῆς ἐλεύθερης Πατρίδας μας μέ πολύτιμο καινούργιο αἷμα, τό ὁποῖον ὑπόσχεται νά ἀποφέρῃ πλούσιους χριστιανικούς καρπούς. … Ὁ Οὐράνιος Δεσπότης, στά κελεύσματα τοῦ ὁποίου πάντοτε ὑπηκούσατε μέχρι τῶν μαρτυρικῶν φυλακῶν τῆς Χιτλερικῆς τυραννίας, εἴθε νά σᾶς ἐνισχύῃ καί κατευθύνῃ εἰς τήν νέαν σας διακονίαν. …».
154. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο Ἀρχιμ. Κωνστ. Λευκωσιάτη, Δ/ντοῦ Ἱ. Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», σελ. 45-46: «Ἡ εὐγένεια, ἡ ταπείνωσις καί ἡ εὐσέβεια αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου μέ ἐγοήτευσαν. … Ὑπό ἄλλας συνθήκας, θά ἐδίσταζα καί ἴσως θά ἠρνούμην. Ἡ σκέψη ὅμως, ὅτι θά ἐβάδιζα τά πρῶτα βήματά μου ὑπό τήν σκιάν καί παραπλεύρως τοῦ π. Διονυσίου, μέ ἔκαμαν νά ἀποδεχθῶ
153. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, Ἡ ἀποψινή αὐτή συγκέντρωσις εἶναι ἀποτέλεσμα θερμῆς ἐπιθυμίας τῶν μελῶν τῆς ΟΧΕΝ, ἐπιθυμία ὅλων μας. Θέλαμε νά μᾶς δοθῇ μιά ἐπίσημη εὐκαιρία, γιά νά σᾶς ἀποχαιρετίσουμε καί νά ἐκδηλώσουμε τά αἰσθήματά μας πρός σᾶς. … ἕνας ἱερός δεσμός, ὁ δεσμός τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης, μᾶς ἔχει ἑνώσει ἀδιάσπαστα. Μᾶς ἔχουν ἑνώσει ὅμως ἐπίσης τά κοινά χριστιανικά ἰδανικά, οἱ ἴδιοι παλμοί, οἱ αὐτές ἐπιδιώξεις. Πολλοί ἀπό μᾶς σᾶς γνωρίσαμε ὡς πνευματικό μας πατέρα, στές πολύτιμες συμβουλές καί ὁδηγίες τοῦ ὁποίου βρίσκαμε τήν ὀρθή μας κατεύθυνσι στόν πολυτάραχο δρόμο μας καί τόν δύσκολο χριστιανικό μας ἀγῶνα. Μέ τές ὁμιλίες πού μᾶς ἐκάμετε στήν ΟΧΕΝ, μᾶς μετεδώσατε ἀπό τόν θησαυρό τῆς καρδιᾶς σας πίστι καί ἐλπίδα, καθώς καί ἐπιχειρήματα καί ἀποδείξεις πού μιλούσανε στήν καρδιά παρά στόν νοῦ μας. Ἕνα πολύτιμο στέλεχος, πού τόσα προσέφερε στήν Κυπριακή Ἐκκλησία καί στό χριστιανικό κίνημα τοῦ νησιοῦ μας, ἰδιαίτερα στή Λευκωσία, καί πού δημιούργησε παράδοσι στήν διεύθυνσι τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς. … Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, ὅλοι μας θά διατηροῦμε πάντοτε στήν μνήμη μας τήν καλωσύνη καί τήν εὐγένειά σας, τήν χριστιανική σας ἀγάπη καί τό ἐνδιαφέρον σας γιά τήν χριστιανική μας πρόοδο. Λυπούμεθα, διότι ἡ νέα σας κλῆσις ὡς Μητροπολίτου Λήμνου σᾶς ἀπομακρύνει ἀπό μᾶς. Χαίρουμε ὅμως ἐξαιρετικά καί εἰλικρινά, γιατί ἡ καθ᾽ ὅλα ἐπαξία ἐκλογή σας θά πλουτίσῃ τόν ἀνώτατο ἐκκλησιαστικό ὀργανισμό τῆς ἐλεύθερης Πατρίδας μας μέ πολύτιμο καινούργιο αἷμα, τό ὁποῖον ὑπόσχεται νά ἀποφέρῃ πλούσιους χριστιανικούς καρπούς. … Ὁ Οὐράνιος Δεσπότης, στά κελεύσματα τοῦ ὁποίου πάντοτε ὑπηκούσατε μέχρι τῶν μαρτυρικῶν φυλακῶν τῆς Χιτλερικῆς τυραννίας, εἴθε νά σᾶς ἐνισχύῃ καί κατευθύνῃ εἰς τήν νέαν σας διακονίαν. …».
154. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο Ἀρχιμ. Κωνστ. Λευκωσιάτη, Δ/ντοῦ Ἱ. Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», σελ. 45-46: «Ἡ εὐγένεια, ἡ ταπείνωσις καί ἡ εὐσέβεια αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου μέ ἐγοήτευσαν. … Ὑπό ἄλλας συνθήκας, θά ἐδίσταζα καί ἴσως θά ἠρνούμην. Ἡ σκέψη ὅμως, ὅτι θά ἐβάδιζα τά πρῶτα βήματά μου ὑπό τήν σκιάν καί παραπλεύρως τοῦ π. Διονυσίου, μέ ἔκαμαν νά ἀποδεχθῶ
ἐκφράζοντας τήν πολλή του λύπη γιά τήν παραίτησή του ἀπό τή θέση τοῦ Διευθυντῆ τῆς. Ἱερατικῆς Σχολῆς, ἀλλά καί συγχαίροντάς τον γιά τήν ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Λήμνου152. Τήν 3.10.1951 ὀργανώθηκε ἡ πρός τιμήν του ἔκτακτη ἀποχαιρετιστήρια δεξίωση, μέ προσφωνήσεις, πού μαρτυροῦν ὅτι ὁ Διονύσιος, πέρα ἀπό τό καθῆκον τοῦ Σχολάρχη καί διδασκάλου τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς, σέ σύντομο χρονικό διάστημα στήν Κύπρο ἀπέκτησε πολλά πνευματικά παιδιά153. Γενικά οἱ σύγχρονοί του ἀναφέρονται σέ μία πνευματική γοητεία154 τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, πού μαγνήτιζε καί τούς ἱεράρχες, ἑνώνοντάς
47
εὐχαρίστως τόν διορισμόν ἐσωτερικοῦ καθηγητοῦ τῆς Σχολῆς… Πάντοτε μέ νοσταλγίαν καί εὐγνωμοσύνην ἐνθυμοῦμαι τάς ἀγωνιστικάς ἡμέρας, τάς ὁποίας διήλθομεν μαζί».
155. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου πρώην Κυθήρων Μελετίου, σελ. 55: «Ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν κυρός Διονύσιος, μεταξύ ἡμῶν ἔζη ὡς εἷς ἰσχυρότατος μαγνήτης, ὁ ὁποῖος εἰς στιγμάς κρίσεως τῆς ἑνότητός μας κατώρθου διά τοῦ στενοῦ καί τόσον ἑλκυστικοῦ ἤθους αὐτοῦ νά μᾶς συγκρατῇ ἐν ἀρρήκτῳ καί ἀδιασπάστῳ ἑνότητι. Δεξιοτέχνης, εἶχε τόν ἰδικόν του τρόπον μεταχειρίσεως ἑνός ἑκάστου».
156. Ἀπό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Γεωργίου Στέφα, Μικρά Σχόλια (Προσθήκη τοῦ βιβλίου Διονυσίου Χαραλάμπους Μάρτυρες), σελ. 218-219: «Ὁ ἀείμνηστος Διονύσιος εἶχε συγκεντρώσει κοντά του πολλούς ἐπιτελεῖς συνεργάτες, κληρικούς μέ ἱκανότητες καί μέ ἦθος. Σάν ἄλλος ἰσχυρός μαγνήτης τραβοῦσε κοντά του καλούς κληρικούς, τούς ἐνέπνεε, τούς οἰκοδομοῦσε καί τούς ἐμψύχωνε. Κοντά του μάθαμε ὅλοι νά ἀγαποῦμε τήν Ἐκκλησία καί ὁ καθένας νά ἐργάζεται γι᾿ αὐτήν καί γιά τό λαό τοῦ Θεοῦ μέ ἀνιδιοτέλεια καί χωρίς νά ὑπολογίζει χρόνο καί κόπο. Ὅποιος ἀνῆκε στό περιβάλλον του ἐργαζόταν μέ αὐταπάρνηση καί μέ αὐτοθυσία».
157. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «…ἔχων μίαν ἐπιπρόσθετον ἱκανότητα νά ἐκλέγῃ τούς καταλλήλους συνεργάτας του».
158. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «Δέν λησμονοῦμεν, ἀδελφέ, ὅτι ὡς ἱεροφάντης καί ἐθναπόστολος μυστικῶς ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" ἐνέπνεες, ἐφλόγιζες καί ἐχάλκευες τάς καρδίας καί τάς ψυχάς ὅσων ἐκλήθησαν ὑπό τοῦ Θεοῦ νά γίνουν οἱ ὁδηγοί τοῦ κυπριακοῦ λαοῦ εἰς τήν ὁδόν τῆς ἀρετῆς καί τοῦ καθήκοντος. Νά γίνουν οἱ προστάται τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος, οἱ φρουροί τοῦ σκληρῶς ἀγωνιζομένου ὑπέρ τῆς ἱερᾶς ὑποθέσεως τῆς ἐλευθερίας του κυπριακοῦ λαοῦ».
159. Γιά τούς καρπούς τῆς ἐπιλογῆς αὐτῆς τοῦ Μακαριωτάτου Προκαθημένου τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, μαθαίνουμε ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ διαδόχου του Μακαρίου Γ΄ πρός τή Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος 13 Ἰουνίου 1951: «Μετ᾽ ἰδιαιτέρας χαρᾶς πληροφοροῦμεν ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἀπό διετίας ἱδρυθεῖσα Ἱερατική Σχολή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου λειτουργεῖ κατά τρόπον λίαν ἱκανοποιητικόν καί πολλά τά καλά προσδοκῶμεν ἐκ ταύτης διά τήν καθ᾽ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν».
160. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης: «2 Ἰουνίου 1955… ἡ Κύπρος οὐδέποτε λησμονεῖ τόν τόσον καλόν Διευθυντήν τῆς Ἱερατικῆς αὐτῆς Σχολῆς, εὐφήμως καί εὐγνωμόνως πάντοτε ποιουμένη μνείαν τῆς μορφώσεως αὐτοῦ καί τῆς ἀρετῆς».
155. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου πρώην Κυθήρων Μελετίου, σελ. 55: «Ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν κυρός Διονύσιος, μεταξύ ἡμῶν ἔζη ὡς εἷς ἰσχυρότατος μαγνήτης, ὁ ὁποῖος εἰς στιγμάς κρίσεως τῆς ἑνότητός μας κατώρθου διά τοῦ στενοῦ καί τόσον ἑλκυστικοῦ ἤθους αὐτοῦ νά μᾶς συγκρατῇ ἐν ἀρρήκτῳ καί ἀδιασπάστῳ ἑνότητι. Δεξιοτέχνης, εἶχε τόν ἰδικόν του τρόπον μεταχειρίσεως ἑνός ἑκάστου».
156. Ἀπό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Γεωργίου Στέφα, Μικρά Σχόλια (Προσθήκη τοῦ βιβλίου Διονυσίου Χαραλάμπους Μάρτυρες), σελ. 218-219: «Ὁ ἀείμνηστος Διονύσιος εἶχε συγκεντρώσει κοντά του πολλούς ἐπιτελεῖς συνεργάτες, κληρικούς μέ ἱκανότητες καί μέ ἦθος. Σάν ἄλλος ἰσχυρός μαγνήτης τραβοῦσε κοντά του καλούς κληρικούς, τούς ἐνέπνεε, τούς οἰκοδομοῦσε καί τούς ἐμψύχωνε. Κοντά του μάθαμε ὅλοι νά ἀγαποῦμε τήν Ἐκκλησία καί ὁ καθένας νά ἐργάζεται γι᾿ αὐτήν καί γιά τό λαό τοῦ Θεοῦ μέ ἀνιδιοτέλεια καί χωρίς νά ὑπολογίζει χρόνο καί κόπο. Ὅποιος ἀνῆκε στό περιβάλλον του ἐργαζόταν μέ αὐταπάρνηση καί μέ αὐτοθυσία».
157. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «…ἔχων μίαν ἐπιπρόσθετον ἱκανότητα νά ἐκλέγῃ τούς καταλλήλους συνεργάτας του».
158. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «Δέν λησμονοῦμεν, ἀδελφέ, ὅτι ὡς ἱεροφάντης καί ἐθναπόστολος μυστικῶς ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" ἐνέπνεες, ἐφλόγιζες καί ἐχάλκευες τάς καρδίας καί τάς ψυχάς ὅσων ἐκλήθησαν ὑπό τοῦ Θεοῦ νά γίνουν οἱ ὁδηγοί τοῦ κυπριακοῦ λαοῦ εἰς τήν ὁδόν τῆς ἀρετῆς καί τοῦ καθήκοντος. Νά γίνουν οἱ προστάται τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος, οἱ φρουροί τοῦ σκληρῶς ἀγωνιζομένου ὑπέρ τῆς ἱερᾶς ὑποθέσεως τῆς ἐλευθερίας του κυπριακοῦ λαοῦ».
159. Γιά τούς καρπούς τῆς ἐπιλογῆς αὐτῆς τοῦ Μακαριωτάτου Προκαθημένου τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, μαθαίνουμε ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ διαδόχου του Μακαρίου Γ΄ πρός τή Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος 13 Ἰουνίου 1951: «Μετ᾽ ἰδιαιτέρας χαρᾶς πληροφοροῦμεν ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἀπό διετίας ἱδρυθεῖσα Ἱερατική Σχολή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου λειτουργεῖ κατά τρόπον λίαν ἱκανοποιητικόν καί πολλά τά καλά προσδοκῶμεν ἐκ ταύτης διά τήν καθ᾽ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν».
160. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης: «2 Ἰουνίου 1955… ἡ Κύπρος οὐδέποτε λησμονεῖ τόν τόσον καλόν Διευθυντήν τῆς Ἱερατικῆς αὐτῆς Σχολῆς, εὐφήμως καί εὐγνωμόνως πάντοτε ποιουμένη μνείαν τῆς μορφώσεως αὐτοῦ καί τῆς ἀρετῆς».
τους155, καί τούς ἱερεῖς156, καί τούς ποιμαινομένους ὠθοῦσε νά γίνουν συνεργάτες του σέ ὁποιοδήποτε ἐκκλησιαστικό ἔργο, τό ὁποῖο ἐκεῖνος ἀναλάμβανε νά διευθύνει157. Ὁ Γεννάδιος Σαλαμῖνος, στήν ἐνθρόνιση τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Λήμνου τόν χαρακτήρισε «ἱεροφάντη καί ἐθναπόστολο»158 στό ἔργο τῆς διαπαιδαγώγησης τῶν ἱερέων τῆς Κύπρου159. Σύμφωνα μέ τά λόγια τοῦ Μακαρίου Γ΄, πού ἀποκαλεῖ τόν Διονύσιο «λίαν ἀγαπητό καί περισπούδαστο ἀδελφό», ἀξέχαστη θά μείνει γιά πάντα στήν Κύπρο ἡ προσωπικότητα τοῦ πρώτου Διευθυντῆ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς160 καί θά θεωρεῖ λάθος του,
48
161. Καδῆ Χ., ὅ.π., ἐπιστολή τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου πρός τό Διονύσιο, τότε Λήμνου, σελ. 233: «Ἰδιαιτέρως ὁ Μακαριώτατος σᾶς ἀγαπᾷ πολύ καί, ὁσάκις ὁμιλοῦμεν διά σᾶς, εὑρίσκει μέγα λάθος του πού δέν σᾶς ἐπρότεινε νά γίνετε ἐδῶ Ἐπίσκοπος καί νά συνεχίσετε νά διευθύνετε τήν Ἱερατικήν Σχολήν».
162. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἐπιστολή Μακαρίου Κύπρου: «4 Ἰουλίου 1957. … «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν». 163. Τήν 10ην Μαΐου 1956 ὁ Γραμματέας τῆς Ἐθναρχίας Κύπρου κ. Κρανιδιώτης θά τοῦ γράψει: «… νά διαβεβαιώσῳ Ὑμᾶς περί τῆς ἐξαιρετικῆς χαρᾶς καί ἱκανοποιήσεως μεθ᾽ ἧς ἐγένετο δεκτἠ ἡ ἀνάδειξις Ὑμῶν εἰς τήν θέσιν τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου. Οἱ παλαιοί δεσμοί οἵτινες συνδέουν τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα μετά τῆς Κύπρου ἐν συνδυασμῷ μετά τοῦ ἐγνωσμένου πατριωτισμοῦ Ὑμῶν ἀποτελοῦν ἐγγύησιν διά τήν εὐόδωσιν τοῦ ἔργου τό ὁποῖον λίαν ἐπαξίως ἔχει ἀνατεθῆ εἰς Ὑμᾶς. Ἀναμένομεν ἔντασιν τῆς δραστηριότητος τῆς Π.Ε.Ε.Κ. καί εὐόδωσιν τῶν προσπαθειῶν αὐτῆς» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
164. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβασμιώτατε ἐν Χριστῷ ἀδελφέ, Ἥ τε Αὐτοῦ Μακαριότης, ὁ Πρόεδρος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καί οἱ περί Αὐτόν Σεβασμιώτατοι Συνοδικοί σύνεδροι, κατά τήν συνεδρίαν Αὐτῆς τῆς 20ης τρέχοντος μηνός, διά λόγων ἐπαινετικῶν ἐξεφράσθησαν περί τῆς ὑμετέρας ἀγαπητῆς Σεβασμιότητος, ἐκτιμήσαντες τάς πρός τήν Ἐκκλησίαν καί τήν Πατρίδα ἡμῶν προσφερθείσας καί προσφερομένας ὑπηρεσίας, ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως τῆς μαρτυρικῆς Μεγαλονήσου Κύπρου, μετά τῆς ἐνδόξου Μητρός Ἑλλάδος. Ὁμόφωνος δ᾽ ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις, ἵνα ἡ Ἱερά Σύνοδος δι᾽ ἐγγράφου αὐτῆς συγχαρῇ καί τόν δίκαιον ὑμῖν ἀπονείμῃ ἔπαινον τῆς Ἐκκλησίας διά τάς εἰρημένας Ἐθνικάς ὑμῶν ὑπηρεσίας».
165. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ ἐπιστολή πρός τόν Σαλαμῖνος Γεννάδιο 7 Δεκεμβρίου 1956 (Ἀριθμ. Πρωτ. 1997/56): «.. Ἄλλο ζήτημα πού μᾶς ἀπασχολεῖ εἶναι ἡ ἀνεργία τῶν Κυπρίων πού ἔχουν καταφύγει ἐνταῦθα. Καταφθάνουν πάρα πολλοί. Ὅλοι δέ παρουσιάζονται ὡς ἀπελαθέντες ἐκ Κύπρου ἤ καταδιωκόμενοι τῶν ἄγγλων. Ζητοῦν ἐργασίαν. Φροντίζομεν, ἀλλ᾽ εἶναι πολύ δύσκολος ἡ ἐξεύρεσις τοιαύτης. Τούς ἐνισχύομεν ἀλλά καί τοῦτο εἶναι δύσκολον διότι θά πρέπῃ ἡ Π.Ε.Α.Κ. νά καταλήξῃ εἰς φιλόπτωχον ταμεῖον. Θά πρέπῃ νομίζομεν νά ἔχωμεν ἕνα κατάλογον τῶν καταδιωκομένων καί
162. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἐπιστολή Μακαρίου Κύπρου: «4 Ἰουλίου 1957. … «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν». 163. Τήν 10ην Μαΐου 1956 ὁ Γραμματέας τῆς Ἐθναρχίας Κύπρου κ. Κρανιδιώτης θά τοῦ γράψει: «… νά διαβεβαιώσῳ Ὑμᾶς περί τῆς ἐξαιρετικῆς χαρᾶς καί ἱκανοποιήσεως μεθ᾽ ἧς ἐγένετο δεκτἠ ἡ ἀνάδειξις Ὑμῶν εἰς τήν θέσιν τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου. Οἱ παλαιοί δεσμοί οἵτινες συνδέουν τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα μετά τῆς Κύπρου ἐν συνδυασμῷ μετά τοῦ ἐγνωσμένου πατριωτισμοῦ Ὑμῶν ἀποτελοῦν ἐγγύησιν διά τήν εὐόδωσιν τοῦ ἔργου τό ὁποῖον λίαν ἐπαξίως ἔχει ἀνατεθῆ εἰς Ὑμᾶς. Ἀναμένομεν ἔντασιν τῆς δραστηριότητος τῆς Π.Ε.Ε.Κ. καί εὐόδωσιν τῶν προσπαθειῶν αὐτῆς» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
164. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβασμιώτατε ἐν Χριστῷ ἀδελφέ, Ἥ τε Αὐτοῦ Μακαριότης, ὁ Πρόεδρος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καί οἱ περί Αὐτόν Σεβασμιώτατοι Συνοδικοί σύνεδροι, κατά τήν συνεδρίαν Αὐτῆς τῆς 20ης τρέχοντος μηνός, διά λόγων ἐπαινετικῶν ἐξεφράσθησαν περί τῆς ὑμετέρας ἀγαπητῆς Σεβασμιότητος, ἐκτιμήσαντες τάς πρός τήν Ἐκκλησίαν καί τήν Πατρίδα ἡμῶν προσφερθείσας καί προσφερομένας ὑπηρεσίας, ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως τῆς μαρτυρικῆς Μεγαλονήσου Κύπρου, μετά τῆς ἐνδόξου Μητρός Ἑλλάδος. Ὁμόφωνος δ᾽ ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις, ἵνα ἡ Ἱερά Σύνοδος δι᾽ ἐγγράφου αὐτῆς συγχαρῇ καί τόν δίκαιον ὑμῖν ἀπονείμῃ ἔπαινον τῆς Ἐκκλησίας διά τάς εἰρημένας Ἐθνικάς ὑμῶν ὑπηρεσίας».
165. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ ἐπιστολή πρός τόν Σαλαμῖνος Γεννάδιο 7 Δεκεμβρίου 1956 (Ἀριθμ. Πρωτ. 1997/56): «.. Ἄλλο ζήτημα πού μᾶς ἀπασχολεῖ εἶναι ἡ ἀνεργία τῶν Κυπρίων πού ἔχουν καταφύγει ἐνταῦθα. Καταφθάνουν πάρα πολλοί. Ὅλοι δέ παρουσιάζονται ὡς ἀπελαθέντες ἐκ Κύπρου ἤ καταδιωκόμενοι τῶν ἄγγλων. Ζητοῦν ἐργασίαν. Φροντίζομεν, ἀλλ᾽ εἶναι πολύ δύσκολος ἡ ἐξεύρεσις τοιαύτης. Τούς ἐνισχύομεν ἀλλά καί τοῦτο εἶναι δύσκολον διότι θά πρέπῃ ἡ Π.Ε.Α.Κ. νά καταλήξῃ εἰς φιλόπτωχον ταμεῖον. Θά πρέπῃ νομίζομεν νά ἔχωμεν ἕνα κατάλογον τῶν καταδιωκομένων καί
πού δέν φρόντισε ἐγκαίρως, κάνοντας τόν Διονύσιο Ἐπίσκοπο, νά τόν κρατήσει γιά πάντα στήν Κύπρο161. Δέν θά κοποῦν ὅμως ποτέ αυτοί οἱ «ἱεροί δεσμοί» τοῦ Διονυσίου μέ τήν Κύπρο162. Τή 1η Μαΐου 1956 ἀναλαμβάνει τήν ἀντιπροεδρία τῆς Π.Ε.Ε.Κ.163 καί ἤδη τήν 22 Ἰουνίου 1956 ἡ Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος συγχαίρει γιά τό ἔργο του164, στό ὁποῖο εἶχε νά ἀντιμετωπίσει καί νά λύσει πολλαπλά προβλήματα165.
49
ἀπελαθέντων Κυπρίων καί τήν ἐντολήν σας νά βοηθῶμεν μ᾽ ἕνα μικρόν ποσόν αὐτούς. Ἔτσι θά βοηθοῦνται ἐκεῖνοι πού πρέπει, οἱ δέ ἄλλοι… Τήν περίθαλψιν τῶν ἀσθενῶν Κυπρίων τήν ἔχομεν ἄριστα ὀργανώσει. …»
166. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «… διά σέ θά ἠμποροῦσεν ἀδιστάκτως νά λεχθῇ ὅτι δέν ἐπεδίωξες τό μέγα τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα, ἀλλ᾿ ὑπῆρξες ὁ καλούμενος ὑπό τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καί ὁ Ἀαρών».
167. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Ὅταν ἔλαβε τό μήνυμα τῆς ἐκλογῆς του ὡς μητροπολίτου, ἔμεινε κατάπληκτος. Ἐθεώρει τήν τιμήν αὐτήν τόσον ὑπερβολικήν δι᾿ αὐτόν. Ὅταν δέ, κληθείς νά ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας, εἰς τό ἀεροδρόμιον ὅπου τόν ὑπεδέχθη ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος καί ἀληθής χριστιανός Δημήτριος Μουτσούλας τόν προσεφώνησε "θεοφιλέστατε", ἐκεῖνος ἀπεσβολώθη. "Σᾶς παρακαλῶ… μή λέτε τέτοια πράγματα! Ἴσως νά πρόκειται περί κάποιου λάθους..."».
168. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 382.
169. Ἀπό τό 1912 ἕως τόν Αὔγουστο τοῦ 1948, Μητροπολίτης Λήμνου ἦταν ὁ Στέφανος, ἐπί τοῦ ὁποίου ἡ πνευματική ζωή τοῦ νησιοῦ εἶχε πολύ περιορισμένο χαρακτήρα: λιγοστό τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου, ἀνύπαρκτα τά Κατηχητικά Σχολεῖα καί οἱ πνευματικοί κύκλοι. Μετά τό θάνατό του ἡ πνευματική κατάσταση στό νησί χειροτέρευσε ἀκόμη περισσότερο. Τοποτηρητής τῆς Μητροπόλεως ὁρίζεται ὁ τότε γηραιός Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ἰάκωβος Γκιγκίλας, μέ πολυσχεδές πνευματικό ἔργο στή Μυτιλήνη, ἀλλά μέ προβλήματα ὑγείας. Ἐπιπλέον ὑπῆρχαν πολλά προβλήματα στή συγκοινωνία Μυτιλήνης καί Λήμνου. Ἔτσι ἀπό τόν Αὔγουστο τοῦ 1948 ἕως τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 ἡ Λῆμνος ἔβλεπε τόν πνευματικό της Πατέρα μία ἤ δύο φορές τό χρόνο γιά περιορισμένο χρονικό διάστημα ὀλίγων ἡμερῶν. Τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου ἦταν πλέον ἀνύπαρκτο, ἡ Ἱερά Μητρόπολη κατευθυνόταν ἀπό ἕναν διορισμένο ὑπάλληλο καί ἀπό ἱερεῖς ἀγράμματους. Τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 Μητροπολίτης Λήμνου ἐκλέγεται ὁ λόγιος ἐπίσκοπος Βασίλειος Ἀτέσης ὁ ὁποῖος, ἐνῶ ἦταν ἄνθρωπος μέ διάθεση
166. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «… διά σέ θά ἠμποροῦσεν ἀδιστάκτως νά λεχθῇ ὅτι δέν ἐπεδίωξες τό μέγα τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα, ἀλλ᾿ ὑπῆρξες ὁ καλούμενος ὑπό τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καί ὁ Ἀαρών».
167. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Ὅταν ἔλαβε τό μήνυμα τῆς ἐκλογῆς του ὡς μητροπολίτου, ἔμεινε κατάπληκτος. Ἐθεώρει τήν τιμήν αὐτήν τόσον ὑπερβολικήν δι᾿ αὐτόν. Ὅταν δέ, κληθείς νά ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας, εἰς τό ἀεροδρόμιον ὅπου τόν ὑπεδέχθη ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος καί ἀληθής χριστιανός Δημήτριος Μουτσούλας τόν προσεφώνησε "θεοφιλέστατε", ἐκεῖνος ἀπεσβολώθη. "Σᾶς παρακαλῶ… μή λέτε τέτοια πράγματα! Ἴσως νά πρόκειται περί κάποιου λάθους..."».
168. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 382.
169. Ἀπό τό 1912 ἕως τόν Αὔγουστο τοῦ 1948, Μητροπολίτης Λήμνου ἦταν ὁ Στέφανος, ἐπί τοῦ ὁποίου ἡ πνευματική ζωή τοῦ νησιοῦ εἶχε πολύ περιορισμένο χαρακτήρα: λιγοστό τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου, ἀνύπαρκτα τά Κατηχητικά Σχολεῖα καί οἱ πνευματικοί κύκλοι. Μετά τό θάνατό του ἡ πνευματική κατάσταση στό νησί χειροτέρευσε ἀκόμη περισσότερο. Τοποτηρητής τῆς Μητροπόλεως ὁρίζεται ὁ τότε γηραιός Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ἰάκωβος Γκιγκίλας, μέ πολυσχεδές πνευματικό ἔργο στή Μυτιλήνη, ἀλλά μέ προβλήματα ὑγείας. Ἐπιπλέον ὑπῆρχαν πολλά προβλήματα στή συγκοινωνία Μυτιλήνης καί Λήμνου. Ἔτσι ἀπό τόν Αὔγουστο τοῦ 1948 ἕως τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 ἡ Λῆμνος ἔβλεπε τόν πνευματικό της Πατέρα μία ἤ δύο φορές τό χρόνο γιά περιορισμένο χρονικό διάστημα ὀλίγων ἡμερῶν. Τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου ἦταν πλέον ἀνύπαρκτο, ἡ Ἱερά Μητρόπολη κατευθυνόταν ἀπό ἕναν διορισμένο ὑπάλληλο καί ἀπό ἱερεῖς ἀγράμματους. Τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 Μητροπολίτης Λήμνου ἐκλέγεται ὁ λόγιος ἐπίσκοπος Βασίλειος Ἀτέσης ὁ ὁποῖος, ἐνῶ ἦταν ἄνθρωπος μέ διάθεση
Ὁ Σαλαμῖνος Γεννάδιος στήν προσφώνησή του κατά τή χειροτονία τοῦ Διονυσίου σέ Ἐπίσκοπο μαρτύρησε γιά αὐτόν, ὅτι δέν ἐπιθυμοῦσε τήν ἀρχιερωσύνη166 καί οὔτε, ὅπως ἰσχυριζόταν ὁ Κ. Κούρκουλας, θεωροῦσε τόν ἑαυτό του ἄξιο τέτοιας τιμῆς καί ἐμπιστοσύνης167, ὅμως ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Σπυρίδων αὐτόν πρότεινε γιά τή Μητρόπολη Λήμνου καί Ἁγίου Εὐστρατίου στίς ἐκλογές τοῦ 1951. Ὅταν οἱ συνοδικοί ἀρχιερεῖς, ἦταν τότε δώδεκα, ἀντέτειναν ὅτι δέν τόν γνωρίζουν, ὁ Ναυπακτίας Χριστοφόρος ἔκανε εἰσήγηση περί τοῦ ἠθικοῦ βίου τοῦ Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, τόν ὁποῖο εἶχε ὡς ἱεροκήρυκα στή Μητρόπολή του, μέ ἀποτέλεσμα νά λάβει καί τίς δώδεκα ψήφους168. Ἡ ἐνθρόνισή του ἔγινε τήν 21η Νοεμβρίου τοῦ ἴδιου χρόνου. Ἤδη ἀπό τίς πρῶτες ἡμέρες ὁ Διονύσιος κατατοπίζεται γιά ὅλα τά θέματα πού εἶχαν σχέση μέ τή δικαιοδοσία του ὡς Μητροπολίτη. Σύμφωνα μέ τόν Π. Πυρόμαγλου169, τοῦ τότε δασκάλου στό Λύκειο Μύρινας,
7. Ἡ δράση του στή Λῆμνο
50
νά ἐργαστεῖ, μέ πρόγραμμα καί ὁραματισμούς, μόλις ἀντιλήφθηκε τήν ἔλλειψη πνευματικῶν στελεχῶν γιά ποιμαντική δράση, ἔχασε τόν ἐνθουσιασμό του. Ὅλοι οἱ ἱερεῖς ἦταν προχωρημένης ἡλικίας καί ἡ μόρφωσή τους μηδαμινή. Οἱ προσπάθειες πού καταβλήθηκαν γιά ἱερατικές συνάξεις, μέ σκοπό τόν καταρτισμό τῶν ποιμένων τοῦ λαοῦ γιά ἕνα ἐλπιδοφόρο ξεκίνημα, δέν ἔφεραν ἀποτελέσματα. Ἐπίσης εἶδε ὅτι οἱ δυνατότητες ἦταν περιορισμένες, διότι ἡ Μητρόπολη δέν εἶχε οἰκονομική εὐρωστία. Ἀπογοητευμένος καί συναισθανόμενος τήν ἀδυναμία του γιά τή δημιουργία μιᾶς πνευματικῆς κίνησης στή Λῆμνο ὁ Μητροπολίτης Βασίλειος ὑπέβαλε στή Σύνοδο τήν παραίτησή του. Ἡ Μητρόπολη Λήμνου ἐπέστρεψε στήν προτέρα της κατάσταση τῆς χηρεύουσας, μέ τοποτηρητή τόν Μυτιλήνης Ἰάκωβο, μέχρι τήν ἔλευση τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο, τό Νοέμβριο τοῦ 1951. (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, νομικοῦ - θεολόγου καί ὑποψήφιου διδάκτορα Δημοσίου Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀλληλογραφία μέ τόν Δάσκαλο Λυκείου Μύρινας Λήμνου, κ. Π. Πυρόμαγλου, ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998). 170. Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη Διονυσίου, ἀπόκομμα ἀπό τήν ἐφημερίδα «Λῆμνος», 31.08.1952, στήλη Γεγονότα καί σχόλια: «Εὐπρεπίζεται ὁ περίβολος τῆς Μητροπόλεως διά νά ἀποβῇ ἡ εὐρεία περιοχή του ὑποδειγματικός ἀνθόκηπος καί δενδρόκηπος. Μέχρι τῆς ἀφίξεως τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας ἐπεκράτει ἐν αὐτῇ μία ἀπαράδεκτος κατάστασις. Ὁ θαυμάσιος αὐτός χῶρος εἶχε καταντήσει μάνδρα κυριολεκτικῶς ἀπό τήν ὁποίαν δέν ἔλειπαν ὅλων τῶν εἰδῶν τά ζῶα…».
171..Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη Διονυσίου, Ἐπιστολή συμβολαιογράφου Παπουτσιδάκη: «31.03.1959. Σεβασμιώτατε, … ἐδῶ, ὅπου ὕστερα ἀπό κόπους καί μόχθους πολλούς μέρα καί νύχτα, ὕστερα ἀπό πικρίες καί θλίψεις ἀρκετές, μέ τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ εἴχατε ἐπιτύχει νά στρέψετε τό νοῦ καί τή καρδιά τῶν Χριστιανῶν πρός τό Χριστό καί τήν Ἐκκλησία. Τήν ἀδιαφορία, πού ἐπικρατοῦσε πρίν νά ἀνέλθετε στό θρόνο τῆς Μητροπόλεώς μας, ἐπετύχατε μέ τήν ὑπομονή καί τήν ἐπιμονή σας νά τήν διαδεχθῇ ὁ ζῆλος καί τό ἐνδιαφέρον γιά τήν Ἐκκλησία».
172.. Ἡ Ἐπαρχία Λήμνου περιλάμβανε τότε τό Δῆμο Κάστρου καί 32 Κοινότητες.
173. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, νομικοῦ - θεολόγου καί ὑποψήφιου διδάκτορα Δημοσίου Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀλληλογραφία μέ τόν Δάσκαλο Λυκείου Μύρινας Λήμνου, κ. Π. Πυρόμαγλου, Ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998: «Ἔλεγεν πάντοτε: "Οἱ ἱερεῖς πού θά καλύπτουν τά κενά θά πρέπει νά εἶναι ἤ νά μήν εἶναι. Πρέπει νά εἶναι οἱ πραγματικοί πρεσβευτές τοῦ λαοῦ πρός τόν Θεόν. Ἡ ἱερωσύνη δέν εἶναι ἐπάγγελμα, ἀλλά ὑπούργημα".»
171..Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη Διονυσίου, Ἐπιστολή συμβολαιογράφου Παπουτσιδάκη: «31.03.1959. Σεβασμιώτατε, … ἐδῶ, ὅπου ὕστερα ἀπό κόπους καί μόχθους πολλούς μέρα καί νύχτα, ὕστερα ἀπό πικρίες καί θλίψεις ἀρκετές, μέ τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ εἴχατε ἐπιτύχει νά στρέψετε τό νοῦ καί τή καρδιά τῶν Χριστιανῶν πρός τό Χριστό καί τήν Ἐκκλησία. Τήν ἀδιαφορία, πού ἐπικρατοῦσε πρίν νά ἀνέλθετε στό θρόνο τῆς Μητροπόλεώς μας, ἐπετύχατε μέ τήν ὑπομονή καί τήν ἐπιμονή σας νά τήν διαδεχθῇ ὁ ζῆλος καί τό ἐνδιαφέρον γιά τήν Ἐκκλησία».
172.. Ἡ Ἐπαρχία Λήμνου περιλάμβανε τότε τό Δῆμο Κάστρου καί 32 Κοινότητες.
173. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, νομικοῦ - θεολόγου καί ὑποψήφιου διδάκτορα Δημοσίου Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀλληλογραφία μέ τόν Δάσκαλο Λυκείου Μύρινας Λήμνου, κ. Π. Πυρόμαγλου, Ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998: «Ἔλεγεν πάντοτε: "Οἱ ἱερεῖς πού θά καλύπτουν τά κενά θά πρέπει νά εἶναι ἤ νά μήν εἶναι. Πρέπει νά εἶναι οἱ πραγματικοί πρεσβευτές τοῦ λαοῦ πρός τόν Θεόν. Ἡ ἱερωσύνη δέν εἶναι ἐπάγγελμα, ἀλλά ὑπούργημα".»
τό ποιμαντορικό ἔργο τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο ἦταν νά ξεκινήσει οὐσιαστικά ἀπό τό μηδέν ἀλλά σύντομα μετέβαλε τήν ἐρημιά170 καί τήν ἀδιαφορία σέ ἄνθηση καί ζῆλο171.
..........Κλῆρος. Ἡ δημιουργία τῆς πνευματικῆς ζωῆς τοῦ νησιοῦ ἔπρεπε νά στηριχθεῖ στή συνεργασία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλῆρο τῆς Μητροπόλεως, ὅμως οἱ ἱερεῖς ἐγκατέλειπαν τή ζωή ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλο λόγω γήρατος. Ἑπομένως τό φλέγον ζήτημα ἦταν ἡ πλήρωση τῶν κενῶν θέσεων τῶν ἱερέων172, ἀλλά στήν ἐπιλογή τῶν ὑποψηφίων γιά τούς ἱερεῖς τῆς Μητροπόλεώς του ὁ Διονύσιος δέν ἦταν εὔκολος173. Ἡ ἀξία τοῦ ἱερέα γιά ἐκεῖνον βρισκόταν στό ἦθος
..........Κλῆρος. Ἡ δημιουργία τῆς πνευματικῆς ζωῆς τοῦ νησιοῦ ἔπρεπε νά στηριχθεῖ στή συνεργασία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλῆρο τῆς Μητροπόλεως, ὅμως οἱ ἱερεῖς ἐγκατέλειπαν τή ζωή ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλο λόγω γήρατος. Ἑπομένως τό φλέγον ζήτημα ἦταν ἡ πλήρωση τῶν κενῶν θέσεων τῶν ἱερέων172, ἀλλά στήν ἐπιλογή τῶν ὑποψηφίων γιά τούς ἱερεῖς τῆς Μητροπόλεώς του ὁ Διονύσιος δέν ἦταν εὔκολος173. Ἡ ἀξία τοῦ ἱερέα γιά ἐκεῖνον βρισκόταν στό ἦθος
51
174. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, ὅ.π., Ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998: «Τήν πρώτη του ἐπίσκεψη, γιά γνωριμία, τήν ἔκανε στό Γυμνάσιο Λήμνου. Κατά τήν ὁμιλία του πρός τήν μαθητιώσα νεολαία, μεταξύ των ἄλλων εἶπε: "Μέσα ἀπό αὐτόν τόν χῶρον θά βγοῦν οἱ αὐριανοί ἐπιστήμονες, οἱ αὐριανοί κρατικοί λειτουργοί, οἱ αὐριανοί Δήμαρχοι καί Πρόεδροι Κοινοτήτων, τά ἱκανά στελέχη συλλόγων καί οἱ χρηστοί πολίτες. Ἀγαπητά μου παιδιά, μέσα σ᾿ αὐτόν τόν χῶρο ἔχει καί ἡ Ἐκκλησία τό μερίδιόν της".»
175. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 42: «Τούς ἔπαιρνε ἀπό νεαρούς, τούς εἶχε οἰκοτρόφους καί συγχρόνως βοηθούς στό ἔργο του. Δέν τούς ἔτρεφε μόνον… Τούς ἐσπούδαζε, τούς ἐπάνδρευε, τούς εὕρισκε σπίτι καί ἐπί πλέον κάθε τόσο τούς ρωτοῦσε: "μήπως σᾶς λείπει τίποτε, μήπως θέλετε τίποτε ἄλλο;" Αὐτός πού εἶχε γράψει τό "Προσκλητήριο", εἶχε κάμει τη ζωή του ἕνα ἔμπρακτο προσκλητήριο γιά τήν ἱερωσύνη». 176. Τό σχέδιό του ὅμως γιά τή δημιουργία μαθητικοῦ Οἰκοτροφείου, γιά διατροφή καί στέγαση τῶν μαθητῶν ἀπό τά χωριά, ἔμεινε ἀπραγματοποίητο, λόγῳ τῆς ξαφνικῆς μετάθεσής του στή Μητρόπολη Τρικάλων.
177.. Ἐφημερίδα «Ἔρευνα», ἀπό 8.03.1959, ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἀπό περιοδικόν τῶν Ἀθηνῶν μανθάνομεν ὅτι διοργάνωσεν εἰς τήν ἐπαρχίαν του 16 δανειστικάς βιβλιοθήκας διά τήν πρωτεύουσαν καί τά χωρία τῆς Λήμνου μέ 2.230 τόμους χριστιανικῶν καί ἐν γένει μορφωτικῶν βιβλίων».
175. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 42: «Τούς ἔπαιρνε ἀπό νεαρούς, τούς εἶχε οἰκοτρόφους καί συγχρόνως βοηθούς στό ἔργο του. Δέν τούς ἔτρεφε μόνον… Τούς ἐσπούδαζε, τούς ἐπάνδρευε, τούς εὕρισκε σπίτι καί ἐπί πλέον κάθε τόσο τούς ρωτοῦσε: "μήπως σᾶς λείπει τίποτε, μήπως θέλετε τίποτε ἄλλο;" Αὐτός πού εἶχε γράψει τό "Προσκλητήριο", εἶχε κάμει τη ζωή του ἕνα ἔμπρακτο προσκλητήριο γιά τήν ἱερωσύνη». 176. Τό σχέδιό του ὅμως γιά τή δημιουργία μαθητικοῦ Οἰκοτροφείου, γιά διατροφή καί στέγαση τῶν μαθητῶν ἀπό τά χωριά, ἔμεινε ἀπραγματοποίητο, λόγῳ τῆς ξαφνικῆς μετάθεσής του στή Μητρόπολη Τρικάλων.
177.. Ἐφημερίδα «Ἔρευνα», ἀπό 8.03.1959, ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἀπό περιοδικόν τῶν Ἀθηνῶν μανθάνομεν ὅτι διοργάνωσεν εἰς τήν ἐπαρχίαν του 16 δανειστικάς βιβλιοθήκας διά τήν πρωτεύουσαν καί τά χωρία τῆς Λήμνου μέ 2.230 τόμους χριστιανικῶν καί ἐν γένει μορφωτικῶν βιβλίων».
παρά στή μόρφωση. Ἀποφάσισε νά διαπαιδαγωγήσει ὁ ἴδιος μία καινούρια γενιά κληρικῶν174 καί τούς φρόντιζε μέ ἰδιαίτερη ἐπιμέλεια175. Φροντίδα τῆς νεότητας. Ὁ Μητροπολίτης ὀργανώνει Κατηχητικά Σχολεῖα, Ἀνώτερα – Μέσα – Κατώτερα. Βρίσκεται σέ ἄμεση ἐπικοινωνία μέ τή μαθητιώσα νεολαία, πληροφορεῖται μέ ἐπιμέλεια σχετικά μέ τά προτερήματα καί τίς ἀδυναμίες τῶν νέων. Καλεῖ δασκάλους καί καθηγητές μέ χριστιανικές ἀρχές ἀπό τήν Ἀθήνα, γιά νά τόν βοηθήσουν στό ἔργο. Ὁ ἴδιος καί οἱ δύο βοηθοί του, οἱ Ἀρχιμανδρίτες Θεολόγος καί Πολύκαρπος, ξόδευαν τούς μισθούς τους γιά τίς ἀνάγκες τοῦ ποιμνίου, ἐνῶ παράλληλα βοηθοῦσαν οἰκονομικά ἄπορους σπουδαστές νά ἀποπερατώσουν τίς σπουδές τους176. Τά ἀπογεύματα τῶν Κυριακῶν στόν Καθεδρικό Ναό γίνονταν συγκεντρώσεις γονέων, στίς ὁποῖες ὁ Μητροπολίτης μιλοῦσε γιά τόν ρόλο τῆς οἰκογένειας στή διαμόρφωση τῆς χρηστῆς κοινωνίας. Ὀργανώνει Κύκλους μελέτης τῆς Ἁγίας Γραφῆς. Κάθε Κυριακή γινόταν τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου, μέ ἑρμηνεία τοῦ Εὐαγγελίου τῆς ἡμέρας ἤ τῶν Ἀποστολικῶν περικοπῶν. Χάρη στόν Μητροπολίτη ἡ Λῆμνος καταλαμβάνει τήν πρώτη θέση στήν κυκλοφορία τοῦ χριστιανικοῦ βιβλίου ἀναλογικά μέ τόν πληθυσμό της. Σέ ὅλες τίς ἐνορίες λειτουργοῦν δανειστικές βιβλιοθῆκες χριστιανικοῦ βιβλίου177.
52
178. Βλ. Παράρτημα, σελ. 305-306, Ἔκθεσις τῶν πεπραγμένων. 179. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου (μέ ἐπιστολόχαρτο τῆς Π.Ε.Α.Κ. μέ ἀριθμ. πρωτ. 1481/56). Ἐπιστολή μέ ἡμερομηνία 18.10.1956, πρός τόν Σαλαμῖνος Γεννάδιο: «Τό ἔργον τῆς διαφωτίσεως ἔχει φθάσει εἰς τό ζενίθ του. Τόνοι διαφωτιστικοῦ ὑλικοῦ φορτώνονται καθ᾽ ἑκάστην δι᾽ ὅλας τάς χώρας τοῦ κόσμου. Παντοῦ δέ λειτουργοῦν ἐπιτροπαί μας καί θέτουσι τοῦτο εἰς κυκλοφορίαν. Καί συγχρόνως χιλιάδες ἐπιστολαί μέ ὑλικόν ἀποστέλλονται πρός προσωπικότητας πολιτικάς καί περιοδικά καί ἐφημερίδας. Γίνεται τό πᾶν διά νά ἐξυπνήσῃ ὁ κόσμος ὁ ἔξω καί ταχθῇ ἀνεπιφυλάκτως ὑπέρ τοῦ δικαιοτάτου αἰτήματος τῆς Κύπρου».
180. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ Ἐπιστολή τοῦ Μακαρίου Γ΄ ἀπό τήν 4η Ἰουλίου 1957: «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν».
180. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ Ἐπιστολή τοῦ Μακαρίου Γ΄ ἀπό τήν 4η Ἰουλίου 1957: «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν».
Τό Φιλανθρωπικό Ταμεῖο. Μέ τήν ἔλευση τοῦ Διονυσίου ἄρχισε τίς ἐργασίες του τό Φιλανθρωπικό Ταμεῖο, πού δέν ὑπῆρχε πρίν καί παράλληλα ὁ Μητροπολίτης ἱδρύει τό Σωματεῖο «Ὁ Καλός Σαμαρείτης», στό ὁποῖο προεδρεύει ὁ ἴδιος. Ἀλλά οἱ ἀνάγκες ἦταν τόσες πολλές, πού δέν μποροῦσαν νά θεραπευτοῦν μέσα στήν κλειστή κοινωνία τῆς Λήμνου. Ὁ Διονύσιος ζητᾶ τή βοήθεια ἀπό τό Παγκόσμιο Συμβούλιο τῶν Ἐκκλησιῶν καί ἡ Λῆμνος ἀρχίζει νά δέχεται τρόφιμα καί ἱματισμό, πού θεράπευσαν ἀνάγκες πολλῶν οἰκογενειῶν. Μέριμνα νοσοκομείου. Ἰδιαίτερη μέριμνά του ἦταν τό γενικό νοσοκομεῖο τῆς Λήμνου. Πέρα ἀπό τήν εὕρεση πόρων γιά τή συντήρησή του, πού ὡς νομικό πρόσωπο ἰδιωτικοῦ δικαίου λειτουργοῦσε μέ ἰδίους πόρους καί εἶχε τόν Μητροπολίτη ὡς πρόεδρο καί καθαυτό διοικητή, μαζί μέ τήν ἀδελφότητα, ἔδινε συμβουλές στούς γιατρούς καί στό νοσηλευτικό προσωπικό. Τό κύριο ὅμως ἔργο του ἦταν μέ τούς ἀσθενεῖς, τούς ὁποίους ἐπισκεπτόταν ἕναν - ἕναν καί παρηγοροῦσε καί στήριζε μέ τόν λόγο του καί μέ κάθε τρόπο. Καθήκοντα ἀντιπροέδρου τῆς Π.Ε.Α.Κ. Τά ἀντίγραφα τῆς «Ἐκθέσεως τῶν πεπραγμένων» στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη δείχνουν τό συστηματικό καί μελετημένο ποιμαντορικό του ἔργο178, μέ ἐμφανή διαφορά (στή λιγότερη δράση) του μέχρι τό 1957, πού ἐξηγεῖται ἀπό τό γεγονός ὅτι, ἐκτός ἀπό τά καθήκοντα τοῦ Μητροπολίτη Λήμνου, ὁ Διονύσιος παράλληλα ἦταν ἐπιφορτισμένος μέ τά καθήκοντα τοῦ ἀντιπροέδρου τῆς Π.Ε.Α.Κ.179 Δέν θά σταματήσει ποτέ νά λαμβάνει μέρος στίς ὑποθέσεις τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος180, ὅμως ἡ ἀγωνία του ὡς Ποιμενάρχη, πού βρίσκεται μακριά ἀπό τό ποίμνιο, τόν ὠθοῦν νά ἀποστείλει 12 Δεκεμβρίου 1956 ἐπιστολή πρός τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα,
53
181.. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ Ἐπιστολή πρός τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα (Ἀριθ. Πρωτ. 2034/56): «Μακαριώτατε, Τό στάδιον τῆς ἐντόνου διαφωτιστικῆς προσπαθείας ἐπί τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως φρονῶ ὅτι ἔληξεν. Ἐξεδόθησαν τόσα πολλά διαφωτιστικά ἔντυπα. Ἐκαλύφθησαν ὑπερεκπερισσοῦ πᾶσαι αἱ πλευραί τοῦ ζητήματος. Δέν ἔμεινε Χώρα εἰς τήν ὁποίαν νά μήν ἔχουν φθάσει τά ποικίλα ἔντυπά μας. Καί αἱ δι᾽ ἐπιστολῶν ἐπαφαί μας μετά διαφόρων προσωπικοτήτων ὑπῆρξαν πολλαί καί ἀποδοτικαί. … Τό Κυπριακόν ὅμως, ὡς δεικνύουν τά πράγματα, θά ἀργήσῃ νά εὕρῃ τήν δικαίαν του λύσιν. Θά διέλθῃ φαίνεται διά πολλῶν σταδίων καί θά χρειασθῇ ἀσφαλῶς μόνιμος βοηθός τῆς Ὑμετ. Μακαριότητος. Ἐπειδή δέ ἐγώ δέν δύναμαι ἐπί πολύ νά εὑρίσκωμαι μακράν τῆς Μητροπόλεώς μου, διά τοῦτο παρακαλῶ τήν Ὑμετέραν Μακαριότητα νά μέ ἀντικαταστήσῃ μέ τινα ἄλλον, εἰς τόν ὁποῖον νά παραδώσω τήν ὑπηρεσίαν καί νά κατατοπίσω αὐτόν, μέχρι τῆς Τετάρτης, ἡμέρας τῆς ἀναχωρήσεώς μου εἰς τήν Ἐπαρχίαν μου, ἵνα διέλθω τάς μεγάλας ἑορτάς μετά τῶν χριστιανῶν μου».
182. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Λῆμνος, ἕνα νησί…, σελ. 38.
183.. Ὅ.π., σελ. 39.
184.. Ὅ.π., σελ. 40.
185.. Ὅ.π., σελ. 42. 186 Ὅ.π., σελ. 43.
182. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Λῆμνος, ἕνα νησί…, σελ. 38.
183.. Ὅ.π., σελ. 39.
184.. Ὅ.π., σελ. 40.
185.. Ὅ.π., σελ. 42. 186 Ὅ.π., σελ. 43.
μέ τήν παράκληση νά ἐπιστρέψει στίς ποιμαντορικές του εὐθύνες181. Ὁ ἀποστολικός τρόπος ζωῆς. Τό πρόγραμμα τῆς ζωῆς στή Μητρόπολη Λήμνου στούς αὐτόπτες μάρτυρες «θύμιζε τό ἀποστολικό δρομολόγιο τοῦ πρώτου αἰῶνος μ.Χ. "Ἦσαν δέ προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων καί τῇ κοινωνίᾳ καί τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου καί ταῖς προσευχαῖς"»182. Ἡ μέρα ξεκινοῦσε μέ τήν προσευχή, ἡ ὁποία ἦταν ἄρρηκτα συνδεδεμένη μέ τήν ἐργασία, «ἦταν σάν μιά συνέχεια καί ἐφαρμογή ἐκείνης. Σύμφωνα μέ τά ἀρχαῖα μοναστικά προγράμματα εἶχε τρεῖς κύριες φάσεις: ὑπηρεσία στό γραφεῖο, ἐργασία στόν κῆπο, μελέτη καί συγγραφή»183. Τά γεύματα στήν Ἐπισκοπή γίνονταν καί πάλι σύμφωνα μέ τό κοινοβιακό τυπικό καί «θύμιζαν τό ὁμοθυμαδόν τοῦ Εὐαγγελιστοῦ τῶν Πράξεων»184. Ἔτσι ἡ Μητρόπολη λειτουργοῦσε ὄχι ὡς ἕνα διοικητικό κέντρο, ἀλλά ὡς κοινόβιο, μέ τίς τρεῖς βασικές πλευρές πού τό χαρακτήριζαν: «Μοναστῆρι, σάν τόπος ἀσκήσεως καί προσευχῆς, Ἀδελφότης, σάν τόπος ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης, Φροντιστήριο, σάν τόπος ποιμαντικῆς καί ἱεραποστολικῆς ἐκπαιδεύσεως»185. Ἐπρόκειτο γιά «ἕνα πολίτευμα πού ἦταν διαποτισμένο ἀβίαστα, μά βαθιά, ἀπό τό εὐαγγελικό καί ἀποστολικό πνεῦμα»186. Τό ἄλλο, μέ τό ὁποῖο ξεχώριζε ἡ Μητρόπολη, ἦταν ἡ φιλοξενία. «Ἦταν κάτι τόσο φυσικό καί αὐθόρμητο ἡ μεγάλη αὐτή εὐαγγελική ἀρετή». Οἱ ἱερεῖς τῆς Μητροπόλεως ἤξεραν ὅτι, ἐάν βρεθοῦν γιά δουλειές στό Κάστρο,
54
187.. Ὅ.π., σελ. 41.
188. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 56: «ἐγένετο Τρίκκης καί Σταγῶν διά μεταθέσεως, σύστημα ὅπερ μετά θέρμης ἐπολέμησε. Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν».
189. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 127: «Ἀπό τούς ἰδιαζόντως ἀγαπητούς μου Λημνίους, τούς ὁποίους, ἐνῷ ἀληθῶς ἠγάπων καί ἤθελον ἐφ᾿ ὅρου ζωῆς νά μένω ποιμενάρχης καί στοργικός των πατήρ, παρασυρθείς, δυστυχῶς, ἀπό τό ρεῦμα τοῦ ἰσχύοντος μεταθετοῦ, χωρίς οὐδένα σοβαρόν λόγον, ἐγκατέλειψα καί ἐγενόμην οὕτω πρόξενος λύπης εἰς αὐτούς καί πικρίας, ἴσως δέ καί σκανδαλισμοῦ, ζητῶ συγγνώμην. "Ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μού ἐστι διά παντός"». 190. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 57: «Ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς μεταθέσεως αὐτοῦ ἀπό τῆς μιᾶς Μητροπόλεως εἰς τήν ἄλλην, ἡ μετά τόσης ἀφελότητος, ὅσον καί ἁγνότητος, γενομένη δεκτή παρ᾿ αὐτοῦ ἐξ ἑνός, καί τό μέγα θέμα ἐξ ἑτέρου, τοῦ διαβληθέντος ἤθους τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας, συνετάραττον τήν ἐσωτερικήν τοῦ ψυχικοῦ του κόσμου ἠρεμίαν καί γαλήνην καί ἐκράτουν αὐτόν εἰς μίαν διηνεκῆ ἀγωνίαν».
191. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «14.12.1959. Ἀγαπητέ μοι κ. Καραβία, … Καυχώμενος ἐν Κυρίῳ δύναμαι νά εἴπω, ὅτι ἐάν ἡ Μητρόπολις Λήμνου δέν κατηργήθη, συνετέλεσα οὐκ ὀλίγον καί ἐγώ. Καί εἰς τόν Πατριάρχην ἔγραψα καί εἰς τά Ὑπουργεῖα ἔτρεξα καί εἰς τήν Σύνοδον ὡμίλησα».
188. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 56: «ἐγένετο Τρίκκης καί Σταγῶν διά μεταθέσεως, σύστημα ὅπερ μετά θέρμης ἐπολέμησε. Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν».
189. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 127: «Ἀπό τούς ἰδιαζόντως ἀγαπητούς μου Λημνίους, τούς ὁποίους, ἐνῷ ἀληθῶς ἠγάπων καί ἤθελον ἐφ᾿ ὅρου ζωῆς νά μένω ποιμενάρχης καί στοργικός των πατήρ, παρασυρθείς, δυστυχῶς, ἀπό τό ρεῦμα τοῦ ἰσχύοντος μεταθετοῦ, χωρίς οὐδένα σοβαρόν λόγον, ἐγκατέλειψα καί ἐγενόμην οὕτω πρόξενος λύπης εἰς αὐτούς καί πικρίας, ἴσως δέ καί σκανδαλισμοῦ, ζητῶ συγγνώμην. "Ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μού ἐστι διά παντός"». 190. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 57: «Ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς μεταθέσεως αὐτοῦ ἀπό τῆς μιᾶς Μητροπόλεως εἰς τήν ἄλλην, ἡ μετά τόσης ἀφελότητος, ὅσον καί ἁγνότητος, γενομένη δεκτή παρ᾿ αὐτοῦ ἐξ ἑνός, καί τό μέγα θέμα ἐξ ἑτέρου, τοῦ διαβληθέντος ἤθους τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας, συνετάραττον τήν ἐσωτερικήν τοῦ ψυχικοῦ του κόσμου ἠρεμίαν καί γαλήνην καί ἐκράτουν αὐτόν εἰς μίαν διηνεκῆ ἀγωνίαν».
191. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «14.12.1959. Ἀγαπητέ μοι κ. Καραβία, … Καυχώμενος ἐν Κυρίῳ δύναμαι νά εἴπω, ὅτι ἐάν ἡ Μητρόπολις Λήμνου δέν κατηργήθη, συνετέλεσα οὐκ ὀλίγον καί ἐγώ. Καί εἰς τόν Πατριάρχην ἔγραψα καί εἰς τά Ὑπουργεῖα ἔτρεξα καί εἰς τήν Σύνοδον ὡμίλησα».
μποροῦσαν νά καταφύγουν στό σπίτι τοῦ Μητροπολίτη ὅπου θά τούς παρεχόταν ὅ,τι χρειάζονταν. Ἐπίσης «τό ἀκούραστο πνεῦμα του ὠργάνωσε μιά οἰκουμενική φιλοξενία». Ἔτσι συχνά φοιτητές ἀπό τήν Οὐγκάντα καί τήν Κορέα βρίσκονταν στή Μητρόπολη Λήμνου. «Ἦταν μιά γερή πρωτοτυπία»187. Τό 1959 ὅμως ἡ Σύνοδος τόν μετέθεσε στή χηρεύουσα Μητρόπολη Τρικάλων καί ἀπό Μητροπολίτης Λήμνου γίνεται Τρίκκης καί Σταγῶν188. Τό γεγονός αὐτό φαίνεται ὅτι ἔφερε βαρέως ὁ Διονύσιος σέ ὅλη του τή ζωή. Τό μαρτυρεῖ ὁ ἴδιος στή διαθήκη του189 καί τό ἐπιβεβαιώνουν οἱ μαρτυρίες αὐτῶν πού τόν γνώρισαν ἀπό κοντά190. Πέρα ἀπό τήν ὀκτάχρονη ποιμαντορική δράση τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο, τό ἄλλο σπουδαιότερο, πού πρέπει νά σημειωθεῖ, εἶναι ὅτι χάρη στίς προσπάθειές του, ὅπως φαίνεται ἀπό μία ἐπιστολή του, ἡ Μητρόπολη Λήμνου σώθηκε ἀπό τήν κατάργηση191.
8. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν
Ὁ χρονικογράφος τῆς ποιμαντικῆς δράσης στή Μητρόπολη Τρίκκης καί Σταγῶν, πρωτοπρεσβύτερος Πολύκαρπος Τύμπας, σχετικά μέ τή μετάθεση ἔγραψε τό ἑξῆς:
8. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν
Ὁ χρονικογράφος τῆς ποιμαντικῆς δράσης στή Μητρόπολη Τρίκκης καί Σταγῶν, πρωτοπρεσβύτερος Πολύκαρπος Τύμπας, σχετικά μέ τή μετάθεση ἔγραψε τό ἑξῆς:
55
192. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 21: «ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ ἐδήλωσε κατηγορηματικά, ὅτι αὐτή εἶναι ἡ ἐντολή τῆς Ἐκκλησίας καί τό θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἠναγκάσθη ἄκων νά ἐνδώσῃ. "Ἐφ᾿ ὅσον, εἶπε, αὐτό εἶναι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ δέν δύναμαι νά κάμω διαφορετικά. Πειθαρχῶ εἰς τήν ἐντολήν τῆς Ἐκκλησίας"».
193. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 60: «Τά Ἱδρύματα τῆς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν στεγάζουν γέροντας, ὀρφανά, ἀπόρους, ἀλλά παραλλήλως προικίζουν νέας, ὄχι μόνον μέ χρήματα ἀλλά καί μέ γνώσεις, σπουδάζουν νέους, δημιουργοῦν ἐπιστήμονας, βοηθοῦν εἰς τήν ἀνάπτυξιν τῶν ἐπιστημῶν καί τοῦ ἀνθρωπιστικοῦ πνεύματος. Εἶναι Ἱδρύματα πρωτοποριακά ὄχι μόνον εἰς τά μέσα, ἀλλά προπάντων εἰς τό πνεῦμα».
194. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47-48: «Σφοδρή του ἀκόμη ἐπιθυμία ἦταν ἡ δημιουργία ἀναγεννημένου κλήρου καί κατέβαλε πρός τήν κατεύθυνσιν αὐτή κάθε προσπάθεια. Ἐφρόντιζε οἱ ὑπ᾿ αὐτοῦ χειροτονούμενοι πρεσβύτεροι νά εἶναι "νηφάλιοι, σεμνοί, σώφρονες, ὑγιαίνοντες τῇ πίστει, τῇ ἀγάπῃ, τῇ ὑπομονῇ" (Τίτ. β΄ 2). Ὁπωσδήποτε ὁ κλῆρος τῆς θεοσώστου αὐτῆς ἐπαρχίας ἵσταται στό ὕψος του κι ἔχει συναίσθησι τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του».
195. Παπαδοπούλου Σ., Πατρολογία Β΄, σελ. 362: «Ὁ Βασίλειος προσπαθεῖ νά συνάξει τούς μοναχούς στούς κόλπους τῶν ἐπισκοπῶν καί τῶν μητροπόλεων, ἐνῶ στήν Αἴγυπτο ὁ Παχώμιος κατανοοῦσε τήν "κοινωνία" του κάτι σάν ἐνορία ἤ ἐπισκοπή, ἄν καί συνδεόταν μέ τούς ἐπισκόπους».
196. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 192: «Νά τρῶτε ὅλοι μαζί. Αὐτό σημαίνει οἰκογένειαν».
197.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ Μητρόπολις εἶναι τό σπίτι ὅλων μας».
193. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 60: «Τά Ἱδρύματα τῆς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν στεγάζουν γέροντας, ὀρφανά, ἀπόρους, ἀλλά παραλλήλως προικίζουν νέας, ὄχι μόνον μέ χρήματα ἀλλά καί μέ γνώσεις, σπουδάζουν νέους, δημιουργοῦν ἐπιστήμονας, βοηθοῦν εἰς τήν ἀνάπτυξιν τῶν ἐπιστημῶν καί τοῦ ἀνθρωπιστικοῦ πνεύματος. Εἶναι Ἱδρύματα πρωτοποριακά ὄχι μόνον εἰς τά μέσα, ἀλλά προπάντων εἰς τό πνεῦμα».
194. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47-48: «Σφοδρή του ἀκόμη ἐπιθυμία ἦταν ἡ δημιουργία ἀναγεννημένου κλήρου καί κατέβαλε πρός τήν κατεύθυνσιν αὐτή κάθε προσπάθεια. Ἐφρόντιζε οἱ ὑπ᾿ αὐτοῦ χειροτονούμενοι πρεσβύτεροι νά εἶναι "νηφάλιοι, σεμνοί, σώφρονες, ὑγιαίνοντες τῇ πίστει, τῇ ἀγάπῃ, τῇ ὑπομονῇ" (Τίτ. β΄ 2). Ὁπωσδήποτε ὁ κλῆρος τῆς θεοσώστου αὐτῆς ἐπαρχίας ἵσταται στό ὕψος του κι ἔχει συναίσθησι τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του».
195. Παπαδοπούλου Σ., Πατρολογία Β΄, σελ. 362: «Ὁ Βασίλειος προσπαθεῖ νά συνάξει τούς μοναχούς στούς κόλπους τῶν ἐπισκοπῶν καί τῶν μητροπόλεων, ἐνῶ στήν Αἴγυπτο ὁ Παχώμιος κατανοοῦσε τήν "κοινωνία" του κάτι σάν ἐνορία ἤ ἐπισκοπή, ἄν καί συνδεόταν μέ τούς ἐπισκόπους».
196. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 192: «Νά τρῶτε ὅλοι μαζί. Αὐτό σημαίνει οἰκογένειαν».
197.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ Μητρόπολις εἶναι τό σπίτι ὅλων μας».
«Εἶναι ὡστόσο γεγονός, ὅτι [ὁ Διονύσιος] ἠρνεῖτο ἐπιμόνως νά ἀποδεχθῇ τήν μετάθεσί του αὐτή [ἀπό τή Λῆμνο στά Τρίκαλα] καί μόνον ὅταν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ ἐδήλωσε κατηγορηματικά, ὅτι αὐτή εἶναι ἡ ἐντολή τῆς Ἐκκλησίας καί τό θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἠναγκάσθη ἄκων νά ἐνδώσῃ»192. Τρεῖς ἦταν οἱ βασικοί ἄξονες τοῦ ποιμαντορικοῦ ἔργου τοῦ Διονυσίου ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν: α. ἡ ἀνόρθωση τοῦ κλήρου, β. ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ, γ. τό φιλανθρωπικό ἔργο καί ἡ θρησκευτική ἀναγέννηση τοῦ λαοῦ, πού χαρακτηρίζονταν ἀπό ἀνθρωπισμό καί ἐπιστημοσύνη193.
............Ἡ ἀνόρθωση τοῦ κλήρου. Σύμφωνα καί πάλι μέ τόν πρωτοπρ. Π. Τύμπα, ὁ Διονύσιος κατάφερε τήν ἀναγέννηση τοῦ κλήρου τῆς ἐπαρχίας του, μέ ἀποτέλεσμα νά ἀποκτήσει ἀφοσιωμένους στά καθήκοντά τους συνεργάτες-ἱερεῖς, ἀλλά καί μεγάλωσε τή νέα γενιά τῶν κληρικῶν194, ἀφήνοντας στήν Ἐκκλησία συνεχιστές τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου. Ὅπως στή Λῆμνο, ἔτσι καί στά Τρίκαλα ὁ Διονύσιος ὀργανώνει τή Μητρόπολη σέ μορφή κοινοβίου. Τό ἐπίτευγμα αὐτό τοῦ Μητροπολίτη-καλογήρου εἶναι μία συνέχεια τῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης, φτάνει νά θυμηθοῦμε τήν κράση Ἐπισκοπή-κοινόβιο στά ποιμαντικά ἔργα τοῦ Μ. Βασιλείου καί τοῦ Παχωμίου195. Γιά τόν Διονύσιο τό προσωπικό τῆς Μητροπόλεως ἦταν οἰκογένεια196 καί ἡ Μητρόπολη σπίτι197. Ἀπαραίτητη θεωροῦσε τήν ὕπαρξη τοῦ προγράμματος τῆς Μητροπόλεως καί ἔδινε σ᾿ αὐτό
............Ἡ ἀνόρθωση τοῦ κλήρου. Σύμφωνα καί πάλι μέ τόν πρωτοπρ. Π. Τύμπα, ὁ Διονύσιος κατάφερε τήν ἀναγέννηση τοῦ κλήρου τῆς ἐπαρχίας του, μέ ἀποτέλεσμα νά ἀποκτήσει ἀφοσιωμένους στά καθήκοντά τους συνεργάτες-ἱερεῖς, ἀλλά καί μεγάλωσε τή νέα γενιά τῶν κληρικῶν194, ἀφήνοντας στήν Ἐκκλησία συνεχιστές τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου. Ὅπως στή Λῆμνο, ἔτσι καί στά Τρίκαλα ὁ Διονύσιος ὀργανώνει τή Μητρόπολη σέ μορφή κοινοβίου. Τό ἐπίτευγμα αὐτό τοῦ Μητροπολίτη-καλογήρου εἶναι μία συνέχεια τῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης, φτάνει νά θυμηθοῦμε τήν κράση Ἐπισκοπή-κοινόβιο στά ποιμαντικά ἔργα τοῦ Μ. Βασιλείου καί τοῦ Παχωμίου195. Γιά τόν Διονύσιο τό προσωπικό τῆς Μητροπόλεως ἦταν οἰκογένεια196 καί ἡ Μητρόπολη σπίτι197. Ἀπαραίτητη θεωροῦσε τήν ὕπαρξη τοῦ προγράμματος τῆς Μητροπόλεως καί ἔδινε σ᾿ αὐτό
56
198.. Ὅ.π., σελ. 191: «Ἡ ἐν τῇ Μητροπόλει ζωή διά νά εἶναι εὐχάριστος καί ἀποδοτική πρέπει νά εἶναι προγραμματισμένη. Χωρίς πρόγραμμα θά εἴμεθα πλοῖον χωρίς πηδάλιον ἤ πυξίδα». 199.. Ὅ.π., σελ. 191-192: Ἔγερσις πρωϊνή 5.30 Ὄρθρος 6.00 Μελέτη κατ᾿ ἰδίαν 6.30 – 7.00 Πρόγευμα – τακτοποίησις δωματίου κ.τ.λ. 7.00 – 8.00 Γραφεῖον 8.00 Ἐργασία 8.00 – 14.00 Γεῦμα καί ἀνάπαυσις 14.30 – 16.00 Ἀπογευματινή ἐργασία ἐκτός Γραφείου 16.30 – 20.30 Δεῖπνον 20.30 Ἐποικοδομητικαί συζητήσεις εἰς τήν ἐργασίαν τῆς ἡμέρας ἤ καί ἐπί ἄλλων θεμάτων κ.τ.λ. 21.00 – 22.15 Ἀπόδειπνον 22.15 – 22.30 Κατάκλισις 22.30
200. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.
201.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
202. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 39.
203.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 10, Ὅ.π., Β΄, σελ. 45.
204.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 87.
205.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 56.
206. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47: «Ἰδιαιτέρως ἠγάπησε τούς ἱερεῖς του. Μέ τά ἱερατικά συνέδρια καί τίς συχνότατες συνάξεις ἱερέων τῆς ὑπαίθρου, εὑρίσκετο πλησίον τους πάντοτε. Καρπός τῆς ἀγάπης του πρός τούς ἱερεῖς εἶναι, τόσον ὁ "Ξενών ἱερέων", ὅσο καί κυρίως τό "Ταμεῖον ἀλληλοβοηθείας" τῶν κληρικῶν τῆς περιφερείας του. Σκοπός του εἶναι ἡ οἰκονομική ἐνίσχυσι τῶν τέκνων ἀπόρων ἱερέων καί γενικώτερα ἡ ἀντιμετώπισις ἐκτάκτων περιπτώσεων».
200. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.
201.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
202. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 39.
203.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 10, Ὅ.π., Β΄, σελ. 45.
204.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 87.
205.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 56.
206. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47: «Ἰδιαιτέρως ἠγάπησε τούς ἱερεῖς του. Μέ τά ἱερατικά συνέδρια καί τίς συχνότατες συνάξεις ἱερέων τῆς ὑπαίθρου, εὑρίσκετο πλησίον τους πάντοτε. Καρπός τῆς ἀγάπης του πρός τούς ἱερεῖς εἶναι, τόσον ὁ "Ξενών ἱερέων", ὅσο καί κυρίως τό "Ταμεῖον ἀλληλοβοηθείας" τῶν κληρικῶν τῆς περιφερείας του. Σκοπός του εἶναι ἡ οἰκονομική ἐνίσχυσι τῶν τέκνων ἀπόρων ἱερέων καί γενικώτερα ἡ ἀντιμετώπισις ἐκτάκτων περιπτώσεων».
μεγάλη προσοχή198, συμπεριλαμβάνοντας καί τή φροντίδα γιά τήν πνευματική πρόοδο τοῦ κάθε μέλους της199. Κατόρθωσε τήν ἀνέγερση τοῦ Μεγάρου τῆς Μητροπόλεως, μέ βοηθητικούς χώρους καί Γραφεῖα, πού ἐξασφάλιζαν ἄνεση στήν ἐργασία, μέ τή βιβλιοθήκη καί τό μουσεῖο, ὅπου φυλάχθηκαν μέ ἀσφάλεια τά ἀρχαῖα κειμήλια200 τῶν ναῶν τῆς ἐπαρχίας201. Ἀπό τούς ἱερεῖς του ἀπαιτοῦσε ἄμεση ἐπικοινωνία202, πλήρη ἐνημέρωσή του γιά τό ἔργο τους203 καί ἀκρίβεια στήν ἐκτέλεση τῶν ἐντολῶν του. Τακτικά ἐπισκεπτόταν τίς ἐνορίες εἴτε ὁ ἴδιος, εἴτε ἔστελνε ἐκπροσώπους, ὀργάνωνε τά ἱερατικά συνέδρια204. Δίδασκε τούς ἱερεῖς νά προπορεύονται σέ κάθε κοινωνικό ἔργο205 γιά τή βελτίωση τῆς οἰκονομικῆς κατάστασης τοῦ ποιμνίου, ταυτόχρονα δέ ὁ ἴδιος φρόντιζε τίς ὑλικές καί πνευματικές ἀνάγκες τῶν ἱερέων του206. Στοχεύοντας στήν ἀνύψωση τοῦ κύρους τῶν ἱερέων στή συνείδηση τοῦ λαοῦ,
57
207. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
208.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 8.
209.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
210. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, σελ. 14: «Εἰς τάς ἡμέρας μας ... τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
211. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου πρός τόν Γαβριήλ Διονυσιάτη, Φιλόθεο Ζερβάκο, Ἀμφιλόχιο Μακρῆ, σελ. 223.
212. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 69: «Ὁ φιλομοναστής Διονύσιος, πού παρέμεινε μέχρι τῆς τελευταίας του πνοῆς, παρ᾿ ὅλες τίς τιμητικές διακρίσεις, ἕνας ταπεινός καί ἁπλός μοναχός».
213. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 223: «Ἐκλαυσα καί ἐθρήνησα πολύ διά τό κατάντημα τοῦτο. Προσηυχήθην καί ἐπεκαλέσθην ἀπό βάθους καρδίας τήν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ. Καί ἔδωκεν ὁ Θεός νά καθαρίσῃ ἡ κατάστασις».
214. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 63.
215. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 224: «Ἀλλ᾿ οἱ ἐπισκέπται, ἐσχάτως, ἕνεκα τῆς ἰδιαζούσης μεγαλειώδους φύσεως τῶν Μετεώρων καί τῶν θεοκτίστων θεαματικωτάτων Ἱ. Μονῶν, ἔχουν καταπληκτικῶς αὐξηθῆ. Κατά ἑκατοντάδας καταφθάνουν τούς θερινούς μῆνας οἱ τουρίσται καί ἐκδρομεῖς, πάσης φυλῆς καί γλώσσης, ἔστιν ὅτε καί δύσκολοι καί ἀπαιτητικοί, πρᾶγμα τό ὁποῖον κουράζει καί καταπονεῖ τούς ἀδελφούς τῶν Ἱ. Μονῶν καί τούς ἐμποδίζει, ἀπερίσπαστοι νά καταγίνωνται εἰς τήν προσευχήν καί τήν ἄσκησιν. Τοῦτο μᾶς ἀνησυχεῖ βαθύτατα. Καί εὑρισκόμεθα ἐν ἀπορίᾳ μεγάλῃ».
216. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 225: «Ἐν Τρικάλοις τῇ 22ᾳ Μαΐου1965. Πρός τούς Πανοσιολογιωτάτους Ἀρχιμανδρίτας κ.κ. α) Γαβριήλ Διονυσιάτην, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Ἁγίου Διονυσίου Ἁγ. Ὄρους, β) Φιλόθεον Ζερβᾶκον, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Λογγοβάρδας, γ) Ἀμφιλόχιον Μακρῆν, Προηγούμενον Ἱ. Μ. Πάτμου … Σᾶς παρακαλῶ λοιπόν θερμῶς, νά ὑποβληθῆτε εἰς τόν κόπον, χάριν τοῦ καλοῦ τοῦ Μοναχισμοῦ, τόν ὁποῖον καί ἀγαπᾶτε καί μετά ζήλου ἀσκεῖτε,
208.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 8.
209.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
210. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, σελ. 14: «Εἰς τάς ἡμέρας μας ... τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
211. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου πρός τόν Γαβριήλ Διονυσιάτη, Φιλόθεο Ζερβάκο, Ἀμφιλόχιο Μακρῆ, σελ. 223.
212. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 69: «Ὁ φιλομοναστής Διονύσιος, πού παρέμεινε μέχρι τῆς τελευταίας του πνοῆς, παρ᾿ ὅλες τίς τιμητικές διακρίσεις, ἕνας ταπεινός καί ἁπλός μοναχός».
213. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 223: «Ἐκλαυσα καί ἐθρήνησα πολύ διά τό κατάντημα τοῦτο. Προσηυχήθην καί ἐπεκαλέσθην ἀπό βάθους καρδίας τήν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ. Καί ἔδωκεν ὁ Θεός νά καθαρίσῃ ἡ κατάστασις».
214. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 63.
215. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 224: «Ἀλλ᾿ οἱ ἐπισκέπται, ἐσχάτως, ἕνεκα τῆς ἰδιαζούσης μεγαλειώδους φύσεως τῶν Μετεώρων καί τῶν θεοκτίστων θεαματικωτάτων Ἱ. Μονῶν, ἔχουν καταπληκτικῶς αὐξηθῆ. Κατά ἑκατοντάδας καταφθάνουν τούς θερινούς μῆνας οἱ τουρίσται καί ἐκδρομεῖς, πάσης φυλῆς καί γλώσσης, ἔστιν ὅτε καί δύσκολοι καί ἀπαιτητικοί, πρᾶγμα τό ὁποῖον κουράζει καί καταπονεῖ τούς ἀδελφούς τῶν Ἱ. Μονῶν καί τούς ἐμποδίζει, ἀπερίσπαστοι νά καταγίνωνται εἰς τήν προσευχήν καί τήν ἄσκησιν. Τοῦτο μᾶς ἀνησυχεῖ βαθύτατα. Καί εὑρισκόμεθα ἐν ἀπορίᾳ μεγάλῃ».
216. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 225: «Ἐν Τρικάλοις τῇ 22ᾳ Μαΐου1965. Πρός τούς Πανοσιολογιωτάτους Ἀρχιμανδρίτας κ.κ. α) Γαβριήλ Διονυσιάτην, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Ἁγίου Διονυσίου Ἁγ. Ὄρους, β) Φιλόθεον Ζερβᾶκον, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Λογγοβάρδας, γ) Ἀμφιλόχιον Μακρῆν, Προηγούμενον Ἱ. Μ. Πάτμου … Σᾶς παρακαλῶ λοιπόν θερμῶς, νά ὑποβληθῆτε εἰς τόν κόπον, χάριν τοῦ καλοῦ τοῦ Μοναχισμοῦ, τόν ὁποῖον καί ἀγαπᾶτε καί μετά ζήλου ἀσκεῖτε,
κέντριζε τήν προσοχή τους στήν ἐξωτερική ἐμφάνιση207, στή συμπεριφορά, στή μορφή τῆς ψυχαγωγίας πού ἐπιλέγουν, στήν ἀποφυγή τῶν χρεῶν208 καί τούς ἀπαγόρευε νά ἀναμειγνύονται στά πολιτικά209.
............Ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ210. Σύμφωνα μέ τόν ἴδιο, ὁ Διονύσιος βρῆκε τό μοναχισμό τῶν Μετεώρων σέ κατάσταση «ἀποσυνθέσεως». Τά μοναστήρια «εἶχον καταστεῖ ἄντρα ἀκολασίας καί διαφθορᾶς», οἱ μοναχοί «ράκη ψυχικά καί σωματικά, κατεγίνοντο εἰς τήν ἐπαιτείαν, φορτικώτατοι γινόμενοι εἰς τούς ξένους ἐπισκέπτας»211. Ὁ φιλομόναχος ἱεράρχης212, προσευχόμενος μέ δάκρυα στόν Θεό καί ἐπικαλούμενος τή βοήθειά Του213, «κατέβαλε κάθε προσπάθεια πρός ἀναδιοργάνωσι καί ἀναβίωσι τῶν ἱερῶν μονῶν τῆς δικαιοδοσίας του»214, ἀκολουθώντας πιστά τίς προδιαγραφές τῶν κτητόρων. Τό χαρακτηριστικό στήν προσπάθειά του γιά τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ἦταν ἡ ἀντιμετώπιση τῶν νεοφανέντων προβλημάτων215 (δηλ. προβλημάτων πού δέν ἀναφέρονται στήν Ἁγία Γραφή καί στούς Πατέρες). Ὁ Διονύσιος δέν ἄφηνε χῶρο γιά τίς ἀτομικές του πεποιθήσεις, ἀλλά προσπαθοῦσε νά τά λύσει μέ πνεῦμα συνοδικότητας, ἀντλώντας ἀπό τήν ἐμπειρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας216.
............Ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ210. Σύμφωνα μέ τόν ἴδιο, ὁ Διονύσιος βρῆκε τό μοναχισμό τῶν Μετεώρων σέ κατάσταση «ἀποσυνθέσεως». Τά μοναστήρια «εἶχον καταστεῖ ἄντρα ἀκολασίας καί διαφθορᾶς», οἱ μοναχοί «ράκη ψυχικά καί σωματικά, κατεγίνοντο εἰς τήν ἐπαιτείαν, φορτικώτατοι γινόμενοι εἰς τούς ξένους ἐπισκέπτας»211. Ὁ φιλομόναχος ἱεράρχης212, προσευχόμενος μέ δάκρυα στόν Θεό καί ἐπικαλούμενος τή βοήθειά Του213, «κατέβαλε κάθε προσπάθεια πρός ἀναδιοργάνωσι καί ἀναβίωσι τῶν ἱερῶν μονῶν τῆς δικαιοδοσίας του»214, ἀκολουθώντας πιστά τίς προδιαγραφές τῶν κτητόρων. Τό χαρακτηριστικό στήν προσπάθειά του γιά τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ἦταν ἡ ἀντιμετώπιση τῶν νεοφανέντων προβλημάτων215 (δηλ. προβλημάτων πού δέν ἀναφέρονται στήν Ἁγία Γραφή καί στούς Πατέρες). Ὁ Διονύσιος δέν ἄφηνε χῶρο γιά τίς ἀτομικές του πεποιθήσεις, ἀλλά προσπαθοῦσε νά τά λύσει μέ πνεῦμα συνοδικότητας, ἀντλώντας ἀπό τήν ἐμπειρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας216.
58
νά ἔλθητε εἰς τάς 29 Ἰουνίου ἐνταῦθα. Θά σᾶς φιλοξενήσωμεν μέ ὅλην μας τήν ἀγάπην εἰς τήν Ἱεράν ἡμῶν Μητρόπολιν. Θά καλέσωμεν καί τούς Πανοσ. Καθηγουμένους τῶν Ἱ. Μονῶν Μετεώρων καί, ἀφοῦ προσευχηθῶμεν, ζητοῦντες τόν θεῖον φωτισμόν, νά ἐξετάσωμεν ἀπό κοινοῦ τό σοβαρώτατον θέμα τῶν Ἱερῶν Μονῶν Μετεώρων καί νά ἀποφασίσωμεν τί δέον γενέσθαι». 217. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 36: «Ἡ πρώτη φροντίδα τοῦ δραστηρίου καί σοφοῦ Διονυσίου ἦταν νά γνωρίσῃ ἀπό κοντά τό μεγάλο τώρα ποίμνιό του. … Ἄρχισε ἀμέσως τίς περιοδεῖες του».
218.. Ὅ.π., σελ. 45, 46: «Ἁλώνισε κυριολεκτικά τήν Μητρόπολί του, ἀναβαίνοντας ὄρη καί καταβαίνοντας πεδία. Πολλά ἀπό τά ἀπομεμακρυσμένα χωριά τῆς Πίνδου γιά πρώτη φορά ὑπεδέχθησαν Δεσπότη. Σ᾿ ἄλλα ἔφθασε καβάλα σέ ζῶο ἤ καί πεζοπορῶντας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ἡ περίπτωσι Βαθυρρέματος, ὅπου ὁ Σεβασμιώτατος ἐβάδισε 4 ὧρες δρόμο ἐρημικό καί ἀνηφορικό μέ δυσμενεῖς καιρικές συνθῆκες, προκειμένου νά φθάσῃ στό χωριό καί νά προεδρεύσῃ "Συνάξεως ἱερατικῆς" («Τρικαλινά Νέα», 2 Ἀπριλίου 1966)».
219. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 10.
220. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 83: «Ἐλειτούργησαν συστηματικά μέ τήν πρόνοια τοῦ Μητροπολίτου ἀπό τό 1961 στό χῶρο τοῦ Ἱ. Ν. τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων καί σέ πολλούς μαθητές τῶν Γυμνασίων Καλαμπάκας καί Πύλης. Ἦταν μιά θετική προσφορά πρός τούς πτωχούς νέους τῶν ὀρεινῶν κυρίως περιοχῶν καί ἐκδήλωσις ἔμπρακτης ἀγάπης».
221.. Ὅ.π., σελ. 41: «Λαχταροῦσαν οἱ δυστυχεῖς σκηνῖτες νά ἀποκτήσουν καί αὐτοί ἕνα κομμάτι γῆς».
222.. Ὅ.π., σελ. 79: «… κατέστη ἕνας θαυμάσιος οἶκος εὐγηρίας, μέσα στόν ὁποῖο πλουσιοπάροχα ἱκανοποιοῦνται οἱ ὑλικές καί πνευματικές ἀνάγκες τῶν γερόντων».
223. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 72: «ὡραῖον, συγχρονισμένον, μεγαλοπρεπές καί μέ ἄρτιον ἐξοπλισμόν, ἐδέχθη εἰς τάς ἀγκάλας του τούς πρώτους 25 τροφίμους του γέροντας καί γραίας».
224. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 82: «Ἡ Σχολή Χειροτεχνίας Βυτουμᾶ δέχεται ὀρφανές ἤ πολυτέκνων κορασίδες 12-17 ἐτῶν ἀπό τήν Μητροπολιτική περιφέρεια Τρικάλων καί παρέχει σ’ αὐτές δωρεάν στέγη καί διατροφή. Διδάσκονται δέ αἱ τρόφιμοι οἰκοκυρωσύνη, ραπτική καί χειροτεχνία, ἐνῶ συγχρόνως ἐξοπλίζονται πνευματικῶς ἔτσι ὥστε, ἐν καιρῷ, νά ἀναδεικνύωνται καλές καί ἄξιες Ἑλληνίδες οἰκοκυρές. Ἐπί πλέον τούς παρέχεται τέτοια θρησκευτική καί ἑλληνική ἀγωγή, πού θά τήν ἐζήλευαν καί οἱ μεγάλοι παιδαγωγοί».
218.. Ὅ.π., σελ. 45, 46: «Ἁλώνισε κυριολεκτικά τήν Μητρόπολί του, ἀναβαίνοντας ὄρη καί καταβαίνοντας πεδία. Πολλά ἀπό τά ἀπομεμακρυσμένα χωριά τῆς Πίνδου γιά πρώτη φορά ὑπεδέχθησαν Δεσπότη. Σ᾿ ἄλλα ἔφθασε καβάλα σέ ζῶο ἤ καί πεζοπορῶντας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ἡ περίπτωσι Βαθυρρέματος, ὅπου ὁ Σεβασμιώτατος ἐβάδισε 4 ὧρες δρόμο ἐρημικό καί ἀνηφορικό μέ δυσμενεῖς καιρικές συνθῆκες, προκειμένου νά φθάσῃ στό χωριό καί νά προεδρεύσῃ "Συνάξεως ἱερατικῆς" («Τρικαλινά Νέα», 2 Ἀπριλίου 1966)».
219. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 10.
220. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 83: «Ἐλειτούργησαν συστηματικά μέ τήν πρόνοια τοῦ Μητροπολίτου ἀπό τό 1961 στό χῶρο τοῦ Ἱ. Ν. τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων καί σέ πολλούς μαθητές τῶν Γυμνασίων Καλαμπάκας καί Πύλης. Ἦταν μιά θετική προσφορά πρός τούς πτωχούς νέους τῶν ὀρεινῶν κυρίως περιοχῶν καί ἐκδήλωσις ἔμπρακτης ἀγάπης».
221.. Ὅ.π., σελ. 41: «Λαχταροῦσαν οἱ δυστυχεῖς σκηνῖτες νά ἀποκτήσουν καί αὐτοί ἕνα κομμάτι γῆς».
222.. Ὅ.π., σελ. 79: «… κατέστη ἕνας θαυμάσιος οἶκος εὐγηρίας, μέσα στόν ὁποῖο πλουσιοπάροχα ἱκανοποιοῦνται οἱ ὑλικές καί πνευματικές ἀνάγκες τῶν γερόντων».
223. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 72: «ὡραῖον, συγχρονισμένον, μεγαλοπρεπές καί μέ ἄρτιον ἐξοπλισμόν, ἐδέχθη εἰς τάς ἀγκάλας του τούς πρώτους 25 τροφίμους του γέροντας καί γραίας».
224. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 82: «Ἡ Σχολή Χειροτεχνίας Βυτουμᾶ δέχεται ὀρφανές ἤ πολυτέκνων κορασίδες 12-17 ἐτῶν ἀπό τήν Μητροπολιτική περιφέρεια Τρικάλων καί παρέχει σ’ αὐτές δωρεάν στέγη καί διατροφή. Διδάσκονται δέ αἱ τρόφιμοι οἰκοκυρωσύνη, ραπτική καί χειροτεχνία, ἐνῶ συγχρόνως ἐξοπλίζονται πνευματικῶς ἔτσι ὥστε, ἐν καιρῷ, νά ἀναδεικνύωνται καλές καί ἄξιες Ἑλληνίδες οἰκοκυρές. Ἐπί πλέον τούς παρέχεται τέτοια θρησκευτική καί ἑλληνική ἀγωγή, πού θά τήν ἐζήλευαν καί οἱ μεγάλοι παιδαγωγοί».
........Φιλανθρωπικό ἔργο καί ἡ θρησκευτική ἀναγέννηση τοῦ λαοῦ. Ὁ ἱεράρχης ἐξ ἀρχῆς γνώρισε ἀπό κοντά217 τό ποίμνιό του218 καί ἔκτοτε ἐπιδόθηκε στή θεραπεία πρωτίστως τῶν ὑλικῶν του ἀναγκῶν219. Ὀργάνωσε καί ἔθεσε σέ λειτουργία φιλόπτωχα ταμεῖα, μαθητικά συσσίτια220, ἵδρυσε στά Τρίκαλα τόν πρῶτο παιδικό σταθμό, φρόντιζε τούς ἀνέργους, χαλαζοπλήκτους, ἀκτήμονες κτηνοτρόφους, στούς ὁποίους παραχώρησε μάλιστα μία ἀπό τίς ἐκτάσεις τῶν μοναστηριῶν, ὅπου χτίστηκε τό χωριό τους «Νέα Ζωή»221, ὁλοκλήρωσε τήν ἀνέγερση τοῦ γηροκομείου τῶν Μεγ. Καλυβίων222, πού εἶχε ξεκινήσει ὁ προκάτοχός του223, ἀνήγειρε τό Δωρόθειο καί Πολυκάρπειο γυμνάσιο θηλέων Τρικάλων, ἵδρυσε τή σχολή224 χειροτεχνίας Βυτουμᾶ γιά τά ὀρφανά ἤ
59
225.. Ὅ.π., σελ. 81: «… ὥστε νά δύναται νά στεγάζωνται καί διαιτῶνται εἰς αὐτό ἄνω τῶν 60 κορασίδων μαθητριῶν Γυμνασίου, κατά προτίμησι τέκνα ἀπόρων καί πολυτέκνων οἰκογενειῶν, ὀρφανά καί ἀπροστάτευτα. Κι ἐδῶ καταβάλλεται ἐπίμονη φροντίδα γιά τήν ἑλληνοχριστιανικήν ἀγωγή τῶν μαθητριῶν». 226. Τύμπα Π., ὅ.π., (ἀπόσπασμα ἀπό τήν ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» Τρικάλων, 28 Ἀπριλίου 1969, σελ. 84): «Ὁ Σεβασμιώτατος μακράν πάσης πολιτικῆς ἐπεμβάσεως ἐργαζόμενος μόνος καί ἀθορύβως, κατώρθωσε νά φέρῃ εἰς πέρας καί νά προσθέσῃ εἰς τό πλούσιον ἐνεργητικόν του καί ἕνα νέον χριστιανικόν καί κοινωνικόν ἔργον ἄξιον πάσης ἐξάρσεως καί ἐπαίνου. Ἡ ἐπίτευξις τῆς ἀνεγέρσεως εἰς Πύλην μαθητικοῦ οἰκοτροφείου, εἰς ὅ θά σιτίζωνται καί θά μορφώνωνται τά ἄπορα παιδιά τῆς περιοχῆς Πύλης καί τῶν ὀρεινῶν χωρίων ταύτης… εἶναι ἔργον ἀποκλειστικά ἀνῆκον εἰς τάς ἐνεργείας τοῦ Σεβασμιωτάτου, ὁ ὁποῖος ἐν τῇ ἀνησυχίᾳ του, ὅπως βοηθήσῃ διά παντός τρόπου ἀποτελεσματικοῦ τούς κατατρυχομένους ὑπό τῆς πενίας κατοίκους τῆς περιφερείας, προέβη εἰς ἐνεργείας τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι καί ἐτελεσφόρησαν».
227. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 77-78: «Μέ τήν ἄφιξι τοῦ Διονυσίου (8.03.59) ἐπῆλθε αἰσθητή ἀλλαγή στά πράγματα τοῦ οἰκοτροφείου. Τοποθετεῖ σ’ αὐτό διευθυντή θεολόγο, ἀνακαινίζει τελείως τό ὑπάρχον οἰκοδόμημα καί … ἀνεγείρει νέαν ὁμώνυμη πτέρυγα - ἀπαραίτητο συμπλήρωμα στό ὅλο κτιριακό συγκρότημα τοῦ ἱδρύματος. … Στό οἰκοτροφεῖο αὐτό στεγάζονται καί διαιτῶνται 60 μαθητές Γυμνασίου… ὀρφανά, θύματα πολέμου καί πολύτεκνοι. … Ἰδιαιτέρως ἐφρόντιζε γιά τήν ἑλληνοχριστιανική τους ἀγωγή καί τήν ψυχική τους κατάρτισι…»
228.. Ὅ.π., σελ. 45: «Ἀγάπησε ἰδιαίτερα τήν ὕπαιθρο. Οἱ ἄνθρωποι τῶν χωρίων αἰσθάνθηκαν περισσότερο τήν ἀγάπη του. Διανέμει εἰς αὐτά ἱματισμό καί τρόφιμα, τά ὁποῖα ἐξασφαλίζει ἀπό τό Παγκόσμιο Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν».
229.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 5 Σεπτεμβρίου 1962: «Εἶναι ὁ ἱεράρχης, πού προνοεῖ καί προαισθάνεται τά ἐπακόλουθα ἑνός βαρέως χειμῶνος. Καί ἐκ τῶν προτέρων σπεύδει, γεμίζει τάς ἀποθήκας τῆς Ἱ. Μητροπόλεως μέ τρόφιμα καί ἱματισμό καί στήν κατάλληλη ἐποχή τά διανέμει».
230. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 46: «Μέ προσωπική του φροντίδα ἀποφυλακίζονται, ἀφοῦ κατεβλήθησαν τά διάφορα χρέη, κρατούμενοι τῶν ἐδῶ φυλακῶν, ἐνῶ παράλληλα καταβάλλει κάθε προσπάθεια γιά τήν ψυχαγωγία καί συμπαράστασι τῶν ὑπολοίπων φυλακισμένων. Τακτικές θεῖες λειτουργίες, ἐξομολόγησι καί κάθε ἐξυπηρέτησι τῶν "ἐν φυλακῇ"…».
227. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 77-78: «Μέ τήν ἄφιξι τοῦ Διονυσίου (8.03.59) ἐπῆλθε αἰσθητή ἀλλαγή στά πράγματα τοῦ οἰκοτροφείου. Τοποθετεῖ σ’ αὐτό διευθυντή θεολόγο, ἀνακαινίζει τελείως τό ὑπάρχον οἰκοδόμημα καί … ἀνεγείρει νέαν ὁμώνυμη πτέρυγα - ἀπαραίτητο συμπλήρωμα στό ὅλο κτιριακό συγκρότημα τοῦ ἱδρύματος. … Στό οἰκοτροφεῖο αὐτό στεγάζονται καί διαιτῶνται 60 μαθητές Γυμνασίου… ὀρφανά, θύματα πολέμου καί πολύτεκνοι. … Ἰδιαιτέρως ἐφρόντιζε γιά τήν ἑλληνοχριστιανική τους ἀγωγή καί τήν ψυχική τους κατάρτισι…»
228.. Ὅ.π., σελ. 45: «Ἀγάπησε ἰδιαίτερα τήν ὕπαιθρο. Οἱ ἄνθρωποι τῶν χωρίων αἰσθάνθηκαν περισσότερο τήν ἀγάπη του. Διανέμει εἰς αὐτά ἱματισμό καί τρόφιμα, τά ὁποῖα ἐξασφαλίζει ἀπό τό Παγκόσμιο Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν».
229.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 5 Σεπτεμβρίου 1962: «Εἶναι ὁ ἱεράρχης, πού προνοεῖ καί προαισθάνεται τά ἐπακόλουθα ἑνός βαρέως χειμῶνος. Καί ἐκ τῶν προτέρων σπεύδει, γεμίζει τάς ἀποθήκας τῆς Ἱ. Μητροπόλεως μέ τρόφιμα καί ἱματισμό καί στήν κατάλληλη ἐποχή τά διανέμει».
230. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 46: «Μέ προσωπική του φροντίδα ἀποφυλακίζονται, ἀφοῦ κατεβλήθησαν τά διάφορα χρέη, κρατούμενοι τῶν ἐδῶ φυλακῶν, ἐνῶ παράλληλα καταβάλλει κάθε προσπάθεια γιά τήν ψυχαγωγία καί συμπαράστασι τῶν ὑπολοίπων φυλακισμένων. Τακτικές θεῖες λειτουργίες, ἐξομολόγησι καί κάθε ἐξυπηρέτησι τῶν "ἐν φυλακῇ"…».
ἀπό πολύτεκνες οἰκογένειες κοριτσάκιακαί τό Καστρακίδειο οἰκοτροφεῖο θηλέων225, βοηθᾶ μέ χρηματικά ποσά κατά μήνα ἀνάλογα τούς φοιτητές καί φοιτήτριες τοῦ Νομοῦ, ὥστε νά δυνηθοῦν νά ἀποπερατώσουν τίς σπουδές τους ἀκωλύτως, δημιούργησε μαθητικό οἰκοτροφεῖο ἀρρένων Πύλης «ὁ Ἅγιος Βησσαρίων»226, μαθητικό οἰκοτροφείο ἀρρένων τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων227, ποικιλοτρόπως φρόντιζε τούς χριστιανούς στήν ὕπαιθρο228, προνοοῦσε γιά τίς ἐνδεχόμενες τό χειμώνα ἀνάγκες229, φρόντιζε πνευματικά καί ὑλικά τούς φυλακισμένους καί κατόρθωσε τήν ἀποφυλάκιση μερικῶν ἀπ᾿ αὐτούς230. Τό μέγεθος αὐτό τοῦ φιλανθρωπικοῦ του ἔργου ἐντυπωσίαζε τούς συγχρόνους του
60
231. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 8: «Τό λαμπρόν κοινωνικόν του ἔργον εἰς τήν μητρόπολιν Τρίκκης, τό ὁποῖον συνιστᾷ "Βασιλειάδα" ἀληθῆ».
232. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 76.
233.. Ὅ.π., σελ. 38.
234.. Ὅ.π., σελ. 39: «μίαν εὐρύχωρη αἴθουσα, τήν ὁποία θέτει στήν διάθεσι τῶν νέων».
235.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 13.02.1960: «Αἱ τακτικαί ἔξοδοι τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου μας στά χωριά καί μάλιστα τόν χειμῶνα ἔχουν δημιουργήσει μιά ἄνευ προηγουμένου ἀτμόσφαιρα φιλική τῶν κατοίκων πρός τόν ποιμενάρχη μας».
236. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 58: «Χαρακτηριστικόν ὅτι κατά τήν ὑπερδεκαετῆ θεοφιλῆ ποιμαντορία του ἀνηγέρθησαν ἐκ θεμελίων καί ἐνεκαινιάσθησαν πλέον τῶν τεσσαράκοντα ἱερῶν Ναῶν τῆς Μητροπολιτικῆς περιφερείας. Φιλοδοξία του ἦταν νά ἔχῃ καί τό τελευταῖο χωριουδάκι τόν συγχρονισμένο ναό του».
237.. Ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις», 1 Νοεμβρίου 1960.
238. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 38: «Προτρεπόμεθα ὅθεν ὑμᾶς πατρικῶς νά προμηθευθῆτε πάντες τό λαμπρόν τοῦτο ἔργον καί νά καταγίνεσθε ἀδιαλείπτως μέ τήν μελέτην του, καθόσον "οὐκ ἄλλως κατορθοῦται ἡ ἀρετή καί ἡ ἀποχή τῶν κακιῶν, εἰμή διά τῆς μελέτης τῶν Θείων Γραφῶν".
232. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 76.
233.. Ὅ.π., σελ. 38.
234.. Ὅ.π., σελ. 39: «μίαν εὐρύχωρη αἴθουσα, τήν ὁποία θέτει στήν διάθεσι τῶν νέων».
235.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 13.02.1960: «Αἱ τακτικαί ἔξοδοι τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου μας στά χωριά καί μάλιστα τόν χειμῶνα ἔχουν δημιουργήσει μιά ἄνευ προηγουμένου ἀτμόσφαιρα φιλική τῶν κατοίκων πρός τόν ποιμενάρχη μας».
236. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 58: «Χαρακτηριστικόν ὅτι κατά τήν ὑπερδεκαετῆ θεοφιλῆ ποιμαντορία του ἀνηγέρθησαν ἐκ θεμελίων καί ἐνεκαινιάσθησαν πλέον τῶν τεσσαράκοντα ἱερῶν Ναῶν τῆς Μητροπολιτικῆς περιφερείας. Φιλοδοξία του ἦταν νά ἔχῃ καί τό τελευταῖο χωριουδάκι τόν συγχρονισμένο ναό του».
237.. Ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις», 1 Νοεμβρίου 1960.
238. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 38: «Προτρεπόμεθα ὅθεν ὑμᾶς πατρικῶς νά προμηθευθῆτε πάντες τό λαμπρόν τοῦτο ἔργον καί νά καταγίνεσθε ἀδιαλείπτως μέ τήν μελέτην του, καθόσον "οὐκ ἄλλως κατορθοῦται ἡ ἀρετή καί ἡ ἀποχή τῶν κακιῶν, εἰμή διά τῆς μελέτης τῶν Θείων Γραφῶν".
πού τό παρομοίαζαν μέ τή «Βασιλειάδα»231 καί μάλιστα τό ὀνόμασαν «Διονυσιάδα»232. Ἐργαζόμενος στόν πνευματικό τομέα, δημιούργησε τή χριστιανική κίνηση στήν ἐπαρχία του, ἰδιαιτέρως φροντίζοντας τά κατηχητικά σχολεῖα καί τή σχολή βυζαντινῆς μουσικῆς στά Τρίκαλα. Τό θέρος τοῦ 1959 ὀργάνωσε γιά πρώτη φορά κατασκήνωση γιά τούς ἐργαζομένους νέους καί τίς μαθήτριες τῶν χριστιανικῶν μαθητικῶν ὁμάδων233. Ἔκανε ἐπισκέψεις στά γυμνάσια τῆς πόλεως καί ὁμιλοῦσε πρός τή μαθητιῶσα νεολαία, στήν Καλαμπάκα ἐγκαινίασε τή χριστιανική ἑστία234, ἐπισκεπτόταν τά χωριά τῆς ὑπαίθρου, τελοῦσε λειτουργίες καί συζητοῦσε μέ τούς κατοίκους235. Συνέβαλε στήν ἐπισκευή καί κατασκευή πολλῶν κατεστραμμένων ναῶν, θεμελίωσε, ἀποπεράτωσε καί ἐγκαινίασε νέους ναούς236, κατηχοῦσε καί βάπτιζε χιλιαστές καί ἀλλόθρησκους237. Καθιέρωσε ἡμίωρο ραδιοφωνικῆς θρησκευτικῆς ἐκπομπῆς στό ραδιοφωνικό σταθμό Τρικάλων. Πάντοτε ἐνημέρωνε τούς ἱερεῖς238 καί μέσω αὐτῶν τούς χριστιανούς γιά τίς καινούριες ἐκδόσεις χριστιανικῶν βιβλίων ἤ περιοδικῶν, ὠφέλιμων γιά τήν πνευματική τους κατάρτιση, μέ τά βασικά χαρακτηριστικά τῆς ἐκδόσεως˙ τό γνήσιο χριστιανικό πνεῦμα, τήν ἀντιληπτή γλώσσα καί τήν προσιτή τιμή. Ἔτσι στά σπίτια τῶν χριστιανῶν τῆς Μητροπόλεως κυκλοφοροῦσε καί ὁ γραπτός θεῖος λόγος.
61
239. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου ἀπό 14.10.1955 πρός τόν τότε Λήμνου Διονύσιο, σελ. 253: «Βλέπω ὅτι σεῖς ἔχετε τώρα καί μεγαλεῖα! Συνοδικός λοιπόν! Ἀλλά καλῶς διεγνώσατε ὅτι τοῦτο θά σᾶς προσθέσῃ δυσκολίας...».
240. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 16.
241. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Καί καλῶ ἐσᾶς καί τόν λαόν σας, πού δέν ἐπηρεάζεσθε ἀπό τά συμφέροντα τῆς στιγμῆς καί δέν ἐπιδοκιμάζετε τάς ἀχαρακτηρίστους ἐνεργείας τῶν κυβερνητῶν σας, ν᾽ ἀγωνισθῆτε ἕναν νέον εὐγενῆ ἀγῶνα. Τόν ἀγῶνα διά τήν ἄμεσον ἐπάνοδον τῶν ἐξορίστων ἱεραρχῶν μας, διά τήν ἀναγνώρισιν τῆς αὐτοδιαθέσεως τῆς Κύπρου… Ἔτσι μόνον θά ἀποπλυθῇ ἡ διαγωγή τῆς κυβερνήσεώς σας καί θά ἀποκατασταθῇ ἡ ἀγάπη τοῦ Ἕλληνος πρός τήν Ἀγγλίαν».
242.. Ὅ.π., Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας, σελ. 55: «Μήπως τό Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ δέν ἰσχύει, ὅταν τά κακῶς ἐννοούμενα πολιτικά συμφέροντα τῆς χώρας σας ἀπαιτοῦν ἄλλην τακτικήν;»
243. Βλ. Παράρτημα, σελ. 361-366.
240. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 16.
241. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Καί καλῶ ἐσᾶς καί τόν λαόν σας, πού δέν ἐπηρεάζεσθε ἀπό τά συμφέροντα τῆς στιγμῆς καί δέν ἐπιδοκιμάζετε τάς ἀχαρακτηρίστους ἐνεργείας τῶν κυβερνητῶν σας, ν᾽ ἀγωνισθῆτε ἕναν νέον εὐγενῆ ἀγῶνα. Τόν ἀγῶνα διά τήν ἄμεσον ἐπάνοδον τῶν ἐξορίστων ἱεραρχῶν μας, διά τήν ἀναγνώρισιν τῆς αὐτοδιαθέσεως τῆς Κύπρου… Ἔτσι μόνον θά ἀποπλυθῇ ἡ διαγωγή τῆς κυβερνήσεώς σας καί θά ἀποκατασταθῇ ἡ ἀγάπη τοῦ Ἕλληνος πρός τήν Ἀγγλίαν».
242.. Ὅ.π., Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας, σελ. 55: «Μήπως τό Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ δέν ἰσχύει, ὅταν τά κακῶς ἐννοούμενα πολιτικά συμφέροντα τῆς χώρας σας ἀπαιτοῦν ἄλλην τακτικήν;»
243. Βλ. Παράρτημα, σελ. 361-366.
9. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς μέλους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου
Ὡς ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ. Τό 1955 ὁ Διονύσιος ἐκλήθη ὡς μέλος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου239 τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ταυτόχρονα κατά τήν περίοδο 1955 1956 ἀσκοῦσε τά καθήκοντα τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου. Ὁ πρῶτος του βιογράφος σημειώνει σχετικά: «..εἰργάσθη μέ πατριωτικό ζῆλο γιά τήν προβολή καί δικαίωσι τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος. Ὕψωσε τήν φωνή του γιά νά ἀκουσθῇ ἀπό τούς ἰσχυρούς τῆς γῆς»240. Χρήζουν ἰδιαίτερης προσοχῆς οἱ δύο ἀνοικτές ἐπιστολές του –«Πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν» καί «Πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας»– στίς ὁποῖες παίρνει θέση, ὄχι ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., ἀλλά ὡς Ἱεράρχης τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Στήν πρώτη ἐπιστολή ἀνακοινώνει τήν ἐπιστροφή τοῦ διπλώματος μέ τό ὁποῖο τιμήθηκε ἀπό τήν κυβέρνηση τῆς Ἀγγλίας λόγω τῆς φυλακίσεώς του ἀπό τούς Γερμανούς, ἐπειδή περιέθαλψε καί φυγάδευσε Ἄγγλους στρατιῶτες241. Στή δεύτερη ἐπιστολή ἀσκεῖ ἔντονη κριτική στούς ἱεράρχες καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Εὐαγγελίου242. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκε καί ἡ ἐπιστολή του πρός τόν τότε Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Δωρόθεο, ἀπό τήν ὁποία γίνεται κατανοητό, ὅτι ὁ Διονύσιος ἐξαιτίας τῆς κριτικῆς πού ὑπέστη γιά τό ἔργο του ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., παραιτήθηκε ἀπό τή θέση αὐτή243.
Ὡς ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ. Τό 1955 ὁ Διονύσιος ἐκλήθη ὡς μέλος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου239 τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ταυτόχρονα κατά τήν περίοδο 1955 1956 ἀσκοῦσε τά καθήκοντα τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου. Ὁ πρῶτος του βιογράφος σημειώνει σχετικά: «..εἰργάσθη μέ πατριωτικό ζῆλο γιά τήν προβολή καί δικαίωσι τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος. Ὕψωσε τήν φωνή του γιά νά ἀκουσθῇ ἀπό τούς ἰσχυρούς τῆς γῆς»240. Χρήζουν ἰδιαίτερης προσοχῆς οἱ δύο ἀνοικτές ἐπιστολές του –«Πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν» καί «Πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας»– στίς ὁποῖες παίρνει θέση, ὄχι ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., ἀλλά ὡς Ἱεράρχης τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Στήν πρώτη ἐπιστολή ἀνακοινώνει τήν ἐπιστροφή τοῦ διπλώματος μέ τό ὁποῖο τιμήθηκε ἀπό τήν κυβέρνηση τῆς Ἀγγλίας λόγω τῆς φυλακίσεώς του ἀπό τούς Γερμανούς, ἐπειδή περιέθαλψε καί φυγάδευσε Ἄγγλους στρατιῶτες241. Στή δεύτερη ἐπιστολή ἀσκεῖ ἔντονη κριτική στούς ἱεράρχες καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Εὐαγγελίου242. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκε καί ἡ ἐπιστολή του πρός τόν τότε Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Δωρόθεο, ἀπό τήν ὁποία γίνεται κατανοητό, ὅτι ὁ Διονύσιος ἐξαιτίας τῆς κριτικῆς πού ὑπέστη γιά τό ἔργο του ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., παραιτήθηκε ἀπό τή θέση αὐτή243.
62
244. Χρυσοστόμου Β΄, Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, Τά Πεπραγμένα, σελ. 39.
245.. Ὁ θεολόγος Ἀνδριόπουλος τήν ἀντιπαράθεση αὐτή ὀνομάζει «ἀφανῆ ἀντιπολίτευση, πού προερχόταν ἀπό τόν προκάτοχό του Ἰάκωβο, ὁ ὁποῖος ἐπηρέαζε τήν πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας» (Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 11). Ἀδύνατον ὁ Τρίκκης νά ἦταν ἕνας ἀπό ἐκείνους, τούς ὁποίους ἐπηρέαζε ὁ Ἰάκωβος, ἀπό τόν ὁποῖο ὁ Τρίκκης ἀπαιτοῦσε τήν παραίτηση τό 1962 (βλ. εἰσαγωγή τῆς παρούσας).
246. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 152-153: «Τους μητροπολίτες αυτούς (Ξάνθης Αντώνιο, Πατρών Κωνσταντίνο, Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο, Ναυπακτίας και Ευρυτανίας Δαμασκηνό, Κυθήρων Μελέτιο και Πρεβέζης Στυλιανό) θα τους συναντήσουμε πάλι το Μάιο του 1967 ως μέλη της αριστίνδην Συνόδου που εξέλεξε τον Ιερώνυμο Κοτσώνη!...».
247. Βλ. ὅλο τό κείμενο τῆς συνέντευσης στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας
245.. Ὁ θεολόγος Ἀνδριόπουλος τήν ἀντιπαράθεση αὐτή ὀνομάζει «ἀφανῆ ἀντιπολίτευση, πού προερχόταν ἀπό τόν προκάτοχό του Ἰάκωβο, ὁ ὁποῖος ἐπηρέαζε τήν πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας» (Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 11). Ἀδύνατον ὁ Τρίκκης νά ἦταν ἕνας ἀπό ἐκείνους, τούς ὁποίους ἐπηρέαζε ὁ Ἰάκωβος, ἀπό τόν ὁποῖο ὁ Τρίκκης ἀπαιτοῦσε τήν παραίτηση τό 1962 (βλ. εἰσαγωγή τῆς παρούσας).
246. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 152-153: «Τους μητροπολίτες αυτούς (Ξάνθης Αντώνιο, Πατρών Κωνσταντίνο, Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο, Ναυπακτίας και Ευρυτανίας Δαμασκηνό, Κυθήρων Μελέτιο και Πρεβέζης Στυλιανό) θα τους συναντήσουμε πάλι το Μάιο του 1967 ως μέλη της αριστίνδην Συνόδου που εξέλεξε τον Ιερώνυμο Κοτσώνη!...».
247. Βλ. ὅλο τό κείμενο τῆς συνέντευσης στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας
............Ἡ ἔκτακτη σύγκληση τῆς Συνόδου τό 1964. Τήν 5 Ἰανουαρίου τοῦ 1964, πραγματοποιήθηκε στά Ἱεροσόλυμα ἡ συνάντηση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη Ἀθηναγόρα μέ τόν Πάπα Παῦλο ΣΤ΄. Ὁ Πατριάρχης ἐπιθυμοῦσε νά συμμετέχουν στή συνάντηση καί οἱ ἡγέτες τοῦ προτεσταντισμοῦ, σκοπεύοντας σέ μιά παγχριστιανική προσέγγιση, πού θά ὁδηγοῦσε τελικά στήν ἕνωση τῶν ἐκκλησιῶν. Πρότεινε ἐπίσης «ἵνα καί οἱ Πατριάρχαι καί Πρόεδροι τῶν ἑκασταχοῦ Αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πορευθῶσιν ὅλοι ὁμοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, συναντηθῶσι μετά τοῦ Πάπα καί διεξαγάγωσι μετά τούτου συζήτησιν περί τῆς ἑνώσεως τῶν Ἐκκλησιῶν»244. Ὁ Γ. Καραγιάννης, στό ἔργο του «Ἐκκλησία καί Κράτος» ἀναφέρει: «Η Εκκλησία της Ελλάδας αντιδρά έντονα στα «οικουμενικά» σχέδια του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και τις συναντήσεις του πατριάρχη Αθηναγόρα με τον πάπα Παύλο ΣΤ΄, γεγονός που προκαλεί εκνευρισμό στην κυβέρνηση και τ᾿ ανάκτορα». Καί ἀναφέρει τήν «ύπαρξη στους κόλπους της Ιεραρχίας ομάδας μητροπολιτών που βρίσκονταν σε μια συνεχή αντιπαράθεση245 με τον Χρυσόστομο και την πλειοψηφία, ταυτιζόμενοι με τις ανακτορικές θέσεις»246, ὅπου κατατάσσει καί τόν Διονύσιο Τρίκκης. Ὁ ἰσχυρισμός αὐτός δέν φαίνεται νά εὐσταθεῖ διότι τοὐλάχιστον τέσσερα ντοκουμέντα, α. ἡ συνέντευξη τοῦ Διονυσίου στόν Τύπο, β. ἡ εἰσήγησή του στή Σύνοδο, γ. ἡ ἐπιστολή του πρός τόν Οἰκ. Πατρ. Ἀθηναγόρα καί δ. ἡ ἐπιστολή του πρός τόν Πάφου Γεννάδιο, μαρτυροῦν τό ἀντίθετο. α) Μετά τήν ἔκτακτη σύγκληση τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος δόθηκε στόν Τύπο συνέντευξη τοῦ Τρίκκης, στήν ὁποία δηλώνει τά ἑξῆς: «... εἶναι ἀνάγκη νά πεισθῇ ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης νά συνεννοῆται πρό πάσης ἀποφάσεώς του διά τά θέματα πίστεως μετά τῶν ἄλλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί νά μή προχωρῇ μόνος. ... ἄλλως ὑπάρχει ὁ κίνδυνος νά ὁδηγηθοῦν αἱ σχέσεις τῶν ἀδελφῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν εἰς ἀδιέξοδον μέ ἀποτέλεσμα τήν διάσπασίν των»247.
63
ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, σελ. 104-105.
248. Βλ. ὅλο τό κείμενο τοῦ γράμματος στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας ὅ.π., σελ. 106-107.
249.. Ὅ.π., σελ. 97: «5. Τοιαύτη δέ εἶναι δυστυχῶς καί ἡ ἐκ συναρπαγῆς, αἴφνης καί παρ᾽ ἐλπίδα ριφθεῖσα εἰς τό μέσον τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πρωτοβουλία ἐνάρξεως τοῦ ὑπό κρίσιν Διαλόγου, οὗ καί τό ὄνομα εἶναι εἰς τήν ἀρχαίαν Ἐκκλησίαν ἄγνωστον, καί ἐκ μέρους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, ὅστις, ὄχι μόνον παρεῖδε τάς σχετικάς ἀποφάσεις τῶν κανονικῶς κατά πάντα συγκροτηθεισῶν ἐν Ρόδῳ Πανορθοδόξων Διασκέψεων, ἀλλά πρῶτον μέν, ὡς ἐφάνη ἐκ τῶν ὑστέρων, ἐπί τινα ἔτη ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ἔχει διαπραγματευθεῖ ἐν τούτῳ μετά τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, μεθ᾽ ἧς προχώρησε μέχρι τοῦ ὀλεθρίου διά τήν Όρθοδοξίαν σημείου, ὥστε παρά τήν ρητήν ἄρνησιν τῶν ἐπί μέρους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, νά κατέλθῃ εἰς Ἱεροσόλυμα, νά κοινωνήσῃ τῷ Πάπα ἐν συμπροσευχῇ καί ἐν μυστικαῖς συνομιλίαις, διά νά ἀκούσῃ σύν αὐτῷ καί ὅλη ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τήν κατ᾽ αὐτῆς ἐπίσημον βλασφημίαν τοῦ Πάπα, ὅτι δέν θά ἀξιωθῶμεν ἡμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν μας ἄν μή, μετά τό κανονικῶς ἀποκτηθέν χάρισμα τοῦ βαπτίσματος, εἰσέλθωμεν εἰς τάς ἀνοικτάς πύλας τῆς πνευματικῆς μάνδρας, ἧς κύριος καί δεσπότης ὁ ἐν τῷ κόσμῳ ἐγκαθιδρυθείς, ὡς ἐκπρόσωπος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, Πάπας τῆς Νέας Ρώμης προσδέξηται ἡμᾶς».
248. Βλ. ὅλο τό κείμενο τοῦ γράμματος στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας ὅ.π., σελ. 106-107.
249.. Ὅ.π., σελ. 97: «5. Τοιαύτη δέ εἶναι δυστυχῶς καί ἡ ἐκ συναρπαγῆς, αἴφνης καί παρ᾽ ἐλπίδα ριφθεῖσα εἰς τό μέσον τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πρωτοβουλία ἐνάρξεως τοῦ ὑπό κρίσιν Διαλόγου, οὗ καί τό ὄνομα εἶναι εἰς τήν ἀρχαίαν Ἐκκλησίαν ἄγνωστον, καί ἐκ μέρους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, ὅστις, ὄχι μόνον παρεῖδε τάς σχετικάς ἀποφάσεις τῶν κανονικῶς κατά πάντα συγκροτηθεισῶν ἐν Ρόδῳ Πανορθοδόξων Διασκέψεων, ἀλλά πρῶτον μέν, ὡς ἐφάνη ἐκ τῶν ὑστέρων, ἐπί τινα ἔτη ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ἔχει διαπραγματευθεῖ ἐν τούτῳ μετά τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, μεθ᾽ ἧς προχώρησε μέχρι τοῦ ὀλεθρίου διά τήν Όρθοδοξίαν σημείου, ὥστε παρά τήν ρητήν ἄρνησιν τῶν ἐπί μέρους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, νά κατέλθῃ εἰς Ἱεροσόλυμα, νά κοινωνήσῃ τῷ Πάπα ἐν συμπροσευχῇ καί ἐν μυστικαῖς συνομιλίαις, διά νά ἀκούσῃ σύν αὐτῷ καί ὅλη ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τήν κατ᾽ αὐτῆς ἐπίσημον βλασφημίαν τοῦ Πάπα, ὅτι δέν θά ἀξιωθῶμεν ἡμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν μας ἄν μή, μετά τό κανονικῶς ἀποκτηθέν χάρισμα τοῦ βαπτίσματος, εἰσέλθωμεν εἰς τάς ἀνοικτάς πύλας τῆς πνευματικῆς μάνδρας, ἧς κύριος καί δεσπότης ὁ ἐν τῷ κόσμῳ ἐγκαθιδρυθείς, ὡς ἐκπρόσωπος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, Πάπας τῆς Νέας Ρώμης προσδέξηται ἡμᾶς».
β) Τή μεθεπόμενη ἀπό τήν ἡμέρα τῆς συνάντησης Ἀθηναγόρα–Πάπα, δηλ. στίς 7.01.1964, ὁ Τρίκκης γράφει σέ ἐπιστολή του πρός τόν Πάφου Γεννάδιο: «Ὁ Πατριάρχης, χωρίς προσυνεννόησιν κατ᾽ οὐσίαν μετά τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί ἄνευ τῆς δεούσης προπαρασκευῆς μετέβη εἰς συνάντησιν τοῦ Πάπα. Φοβοῦμαι δέ πολύ ὅτι τοῦτο θά ζημιώσῃ ἀνεπανορθώτως τήν Ὀρθοδοξίαν. Ἀναγνωριζομένου τοῦ Πρωτείου τοῦ Πάπα, κατά φυσικήν συνέπειαν, θά πρέπει ν᾽ ἀναγνωρισθοῦν καί αἱ λοιπαί αὐτοῦ ἀξιώσεις. Ἀλλά τότε πού ὁδηγούμεθα; Δέν ἀπεμπολοῦμεν, θυσιάζοντες εἰς τήν ἐγωπάθειαν καί τήν φιλοδοξίαν μας, τήν Ὀρθοδοξίαν, τήν ὁποίαν διά ποταμῶν αἱμάτων μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ πατέρες καί πρόγονοι ἡμῶν; Ἐγώ, Ἅγιε ἀδελφέ, ἐλαχιστότερος πάντων, δέν θέλω ἀποδεχθῇ οὐδεμίαν ἀπόφασιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου...»248. γ) Στήν εἰσήγησή του περί τοῦ θέματος τοῦ Διαλόγου, πού τοῦ ἀνατέθηκε, ὁ Διονύσιος ἀναφέρεται ἐκ νέου στή συνάντηση Ἀθηναγόρα–Πάπα249, καί στό τέλος γνωμοδοτεῖ τό ἑξῆς: «30. Συνοψίζοντες, ταπεινῶς γνωματεύομεν, ὅτι διά τῆς ἀποδοχῆς τῶν διαλόγων εἰς ἀέρα μέν πυκτεύομεν ἡμεῖς, τό Βατικανόν ὅμως θά ἔχῃ κερδήσῃ τήν μάχην τῆς ἀναδείξεως τῆς θεόθεν ἐξουσίας του καί τῆς ἀποκηρύξεως ἡμῶν ὡς σκληροτραχήλων αἱρετικῶν καί τοῦτ᾽ αὐτό ἀπίστων. 31. Ὑποχρεούμεθα βεβαίως νά μεταβῶμεν εἰς τήν Πανορθόδοξον διάσκεψιν τῆς Ρόδου, ἴνα μή φανῶμεν τάχα ἀμαθεῖς καί καθυστερημένοι, ἀλλά θά πρέπει νά καταβάλωμεν ἐκεῖ πᾶσαν, τῇ βοηθείᾳ τοῦ Κυρίου, προσπάθειαν καί προσοχήν καί
64
250.. Ὅ.π., σελ. 103.
251. Σύμφωνα μέ τόν π. Πολύκαρπο Τύμπα ἡ ἐπιστολή γράφτηκε 2.2.1964. καί γιά πρώτη φορά ἐκδόθηκε στό βιβλίο του «Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος». Εἶχε δημοσιευθεῖ καί τό 2007 στό περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων» μέ τήν ἡμερομηνία 24.2.1964.
252. Περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων», τεῦχος 1, Τρίκαλα 2007, σελ. 18.
253.. Ὅ.π.
254. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 10.
255. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «"Εἰ δυνατόν". Ἀλλ᾿ ἀκριβῶς, ἐν προκειμένῳ, πῶς εἶναι δυνατόν;
251. Σύμφωνα μέ τόν π. Πολύκαρπο Τύμπα ἡ ἐπιστολή γράφτηκε 2.2.1964. καί γιά πρώτη φορά ἐκδόθηκε στό βιβλίο του «Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος». Εἶχε δημοσιευθεῖ καί τό 2007 στό περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων» μέ τήν ἡμερομηνία 24.2.1964.
252. Περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων», τεῦχος 1, Τρίκαλα 2007, σελ. 18.
253.. Ὅ.π.
254. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 10.
255. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «"Εἰ δυνατόν". Ἀλλ᾿ ἀκριβῶς, ἐν προκειμένῳ, πῶς εἶναι δυνατόν;
ἐπιμέλειαν, ἵνα ἀποφύγωμεν τήν ἡμέραν τήν πονηράν καί ἅπαντα κατεργασάμενοι στῶμεν ἀκλόνητοι καί ἀμετακίνητοι ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ πίστει, καί ταῖς παραδόσεσι καί τῇ ὁμολογίᾳ αὐτῆς»250. δ) Στήν ἐπιστολή του πρός τόν Ἀθηναγόρα251 ὁ Τρίκκης ἐλέγχει τόν Πατριάρχη γιά τίς περί ἑνώσεως θετικές δηλώσεις του, ὑποδεικνύει ὅτι πρέπει ἀπαραιτήτως νά διαψευσθεῖ ἡ φήμη περί μασονίας τοῦ Πατριάρχη, ἰσχυρίζεται ὅτι «οἱ δύο ἐπίκαιροι κόμβοι τῆς Ὀρθοδοξίας, Κωνσταντινούπολις - Ἀθῆναι, θά πρέπει νά εὑρίσκωνται εἰς συνεχῆ καί ἀδιάκοπον συνεργασίαν καί ἐπικοινωνίαν»252 καί προτείνει νά συσταθεῖ ἐπιτροπή ἀπό ἐκπροσώπους τοῦ Οἰκ. Πατριαρχείου καί τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, συνιστώντας τήν προσοχή τοῦ Πατριάρχη ὅσον ἀφορᾶ δηλώσεις του στόν Τύπο. Τελειώνοντας τήν ἐπιστολή ὁ Τρίκκης ὁλοκληρώνει: «Ἡ ἑνότης τῆς Ὀρθοδοξίας –ἑνότης πίστεως, λατρείας καί διοικήσεως– εἶναι ἀνεκτίμητον κεφάλαιον καί πρέπει πάσῃ θυσίᾳ νά διαφυλαχθῇ ὡς κόρη ὀφθαλμοῦ. ... Πρέπει ὁπωσδήποτε ἡ ἑνότης ἡμῶν τῶν Ὀρθοδόξων, ἡ συνεργασία καί τό σύμψυχον νά τονωθοῦν καί αὐξηθοῦν εἰς τό μέγιστον, ἰδίᾳ σήμερον, ὅτε καί οἱ Ρωμαιοκαθολικοί καλλιεργοῦν ἐντόνως τήν ἑνότητα μεταξύ των, ἀλλά καί οἱ Διαμαρτυρόμενοι ἀντιστοίχως διά τοῦ Παγκοσμίου Συμβουλίου τῶν Ἐκκλησιῶν»253.
............Οἱ κρίσιμες ἀποφάσεις τῆς Συνόδου τοῦ 1965. Τή χρονιά αὐτή ξεσπᾶ ἐκκλησιαστική κρίση μέ ἀφορμή τήν ἀπόφαση τῆς πλειοψηφίας254 τῶν Ἀρχιερέων νά πληρωθοῦν οἱ ἀπό ἐτῶν κενές Μητροπολιτικές ἕδρες πραξικοπηματικῶς, παρά τόν ἰσχύοντα Νόμο 4226/1963. Στή συνεδρία τῆς 9ης Σεπτεμβρίου 1965 τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὁ Τρίκκης Διονύσιος, ἰσχυρίζεται ὅτι στήν προκειμένη περίπτωση ἡ παραγγελία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «εἰ δυνατόν, τὸ ἐξ ὑμῶν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύοντες» (Ρωμ. ιβ᾿ 18) καί ἡ πράξη τοῦ Χριστοῦ νά ἐκπληρώσει τό φορολογικό νόμο, τόν καθοδηγεῖ νά δηλώσει πώς εἶναι «τελείως ἀντίθετος πρός τήν ὀλισθηράν ταύτην ὁδόν», διότι ἡ πράξη αὐτή θά ἰσοδυναμοῦσε μέ προτροπή ὅλων τῶν κοινωνικῶν τάξεων σέ ἐπανάσταση καί ἀναρχία255.
............Οἱ κρίσιμες ἀποφάσεις τῆς Συνόδου τοῦ 1965. Τή χρονιά αὐτή ξεσπᾶ ἐκκλησιαστική κρίση μέ ἀφορμή τήν ἀπόφαση τῆς πλειοψηφίας254 τῶν Ἀρχιερέων νά πληρωθοῦν οἱ ἀπό ἐτῶν κενές Μητροπολιτικές ἕδρες πραξικοπηματικῶς, παρά τόν ἰσχύοντα Νόμο 4226/1963. Στή συνεδρία τῆς 9ης Σεπτεμβρίου 1965 τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὁ Τρίκκης Διονύσιος, ἰσχυρίζεται ὅτι στήν προκειμένη περίπτωση ἡ παραγγελία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «εἰ δυνατόν, τὸ ἐξ ὑμῶν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύοντες» (Ρωμ. ιβ᾿ 18) καί ἡ πράξη τοῦ Χριστοῦ νά ἐκπληρώσει τό φορολογικό νόμο, τόν καθοδηγεῖ νά δηλώσει πώς εἶναι «τελείως ἀντίθετος πρός τήν ὀλισθηράν ταύτην ὁδόν», διότι ἡ πράξη αὐτή θά ἰσοδυναμοῦσε μέ προτροπή ὅλων τῶν κοινωνικῶν τάξεων σέ ἐπανάσταση καί ἀναρχία255.
65
Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας, ἐφ᾿ ὅσον ὡρκίσθημεν, κατά τήν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως διαβεβαίωσιν ἡμῶν, τήν ἀπαρέγκλιτον αὐτῶν τήρησιν καί ἐφαρμογήν; Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας καί νά διδάξωμεν οὕτω τήν ἐπανάστασιν καί τήν ἀναρχίαν εἰς πάσας τάς κοινωνικάς τάξεις; Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας, ὅταν Αὐτός Οὗτος ὁ Κύριος καί Θεός ἡμῶν, ἁπλῶς καί μόνον, ἵνα μή σκανδαλίσῃ τινάς, ἐτήρησε τόν περί φορολογίας νόμον καί διέταξε τόν Πέτρον νά καταβάλῃ τά δίδραχμα καίτοι ταυτοχρόνως διεκήρυξεν ὅτι οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν εἶχεν Αὐτός νά τηρῇ τούς περί φορολογίας νόμους καί νά καταβάλῃ φόρους; (Ματθ. ιζ᾿ 24-27)».
256. Οἱ ἱεροί κανόνες δέν ἀποκλείουν τήν διά μεταθέσεως πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν ἐπισκοπικῶν θρόνων, ἀλλ᾿ ἐπιτρέπουν αὐτήν ὁσάκις συντρέχουν αἱ ὑπ᾿ αὐτῶν ἀπαιτούμεναι προϋποθέσεις (14ος Ἀποστολικός Κανόνας), ἐπιτρέποντάς την μόνον κατ᾿ ἐξαίρεση, ὅμως ὡς κανονικός τρόπος πληρώσεως χηρευουσῶν ἐπισκοπῶν ἀπαγορεύεται.
257. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «Ποῦ βαίνομεν, Ἅγιοι Ἀδελφοί; Ἀπεφασίσαμεν λοιπόν νά καταρρίψωμεν καί τό ἐναπομεῖναν κῦρος τῆς Ἱεραρχίας παρά τῷ λαῷ; Ἐάν ὁλόκληρος ὁ τύπος δέν ἀνέχηται οὐδέ τήν διά τῆς νομίμου ὁδοῦ ἐπαναφοράν τοῦ μεταθετοῦ, τί θά εἴπῃ καθ᾽ ἡμῶν καί ὁποίας φοβεράς ἐπιθέσεις θά ἐξαπολύσῃ, ἐάν οὐχί νομίμως, ἀλλά πραξικοπηματικῶς καί διά τῆς παρανομίας φθάσωμεν εἰς αὐτό, ἐν ἡμέραις μάλιστα χαλεπαῖς διά τό Ἔθνος;»
258. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα ὅ.π., σελ. 4483: «Ἀλλά καί ἄν ὑποτεθῇ ὅτι ταῦτα πάντα ἠδυνάμεθα νά παραβλέψωμεν, εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, ὅτι δέν πρέπει ἀβασανίστως νά προχωρήσωμεν εἰς τήν "ντέ φάκτο" κατάργησιν τοῦ ἰσχύοντος σήμερον συστήματος σχέσεων Ἐκκλησίας καί Πολιτείας. Τοῦτο δέ, ὄχι διότι κατ᾽ ἀρχήν εἶμαι ἀντίθετος πρός τήν ἐνδεχομένην κατάργησιν, ἀλλά διότι εἴμεθα ἀναμφισβητήτως ἀπροετοίμαστοι διά νά ἀντιμετωπίσωμεν τοιοῦτόν τι ἐνδεχόμενον, ἀφοῦ οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἐμελετήσαμεν τάς ἐπιπτώσεις μιᾶς τοιαύτης τυχόν μεταβολῆς».
259. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, Ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου ἀπό 27.9.1965., σελ. 341.
256. Οἱ ἱεροί κανόνες δέν ἀποκλείουν τήν διά μεταθέσεως πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν ἐπισκοπικῶν θρόνων, ἀλλ᾿ ἐπιτρέπουν αὐτήν ὁσάκις συντρέχουν αἱ ὑπ᾿ αὐτῶν ἀπαιτούμεναι προϋποθέσεις (14ος Ἀποστολικός Κανόνας), ἐπιτρέποντάς την μόνον κατ᾿ ἐξαίρεση, ὅμως ὡς κανονικός τρόπος πληρώσεως χηρευουσῶν ἐπισκοπῶν ἀπαγορεύεται.
257. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «Ποῦ βαίνομεν, Ἅγιοι Ἀδελφοί; Ἀπεφασίσαμεν λοιπόν νά καταρρίψωμεν καί τό ἐναπομεῖναν κῦρος τῆς Ἱεραρχίας παρά τῷ λαῷ; Ἐάν ὁλόκληρος ὁ τύπος δέν ἀνέχηται οὐδέ τήν διά τῆς νομίμου ὁδοῦ ἐπαναφοράν τοῦ μεταθετοῦ, τί θά εἴπῃ καθ᾽ ἡμῶν καί ὁποίας φοβεράς ἐπιθέσεις θά ἐξαπολύσῃ, ἐάν οὐχί νομίμως, ἀλλά πραξικοπηματικῶς καί διά τῆς παρανομίας φθάσωμεν εἰς αὐτό, ἐν ἡμέραις μάλιστα χαλεπαῖς διά τό Ἔθνος;»
258. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα ὅ.π., σελ. 4483: «Ἀλλά καί ἄν ὑποτεθῇ ὅτι ταῦτα πάντα ἠδυνάμεθα νά παραβλέψωμεν, εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, ὅτι δέν πρέπει ἀβασανίστως νά προχωρήσωμεν εἰς τήν "ντέ φάκτο" κατάργησιν τοῦ ἰσχύοντος σήμερον συστήματος σχέσεων Ἐκκλησίας καί Πολιτείας. Τοῦτο δέ, ὄχι διότι κατ᾽ ἀρχήν εἶμαι ἀντίθετος πρός τήν ἐνδεχομένην κατάργησιν, ἀλλά διότι εἴμεθα ἀναμφισβητήτως ἀπροετοίμαστοι διά νά ἀντιμετωπίσωμεν τοιοῦτόν τι ἐνδεχόμενον, ἀφοῦ οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἐμελετήσαμεν τάς ἐπιπτώσεις μιᾶς τοιαύτης τυχόν μεταβολῆς».
259. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, Ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου ἀπό 27.9.1965., σελ. 341.
...........Ἐξάλλου καί νομίμως256 δέν θά ἔπρεπε νά ἐπαναφερθεῖ τό μεταθετό257. Κατά τόν Τρίκκης ἦταν ἐπίσης ἀνώριμη ἡ ἀπόφαση νά καταργηθεῖ ἡ σχέση Ἐκκλησίας-Πολιτείας258. Παρά ταῦτα, ἡ Ἱεραρχία προχώρησε στή μετάθεση δύο μητροπολιτῶν (τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Χρυσοστόμου στόν Πειραιά καί τοῦ ἀπό Σάμου Κωνσταντίνου στίς Σέρρες) καί στήν ἐκλογή-πλήρωση τῶν κενῶν μητροπολιτικῶν ἑδρῶν. Στήν ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο διασώθηκε ἡ περιγραφή τῆς κρίσεως ὡς ἑξῆς: «Προφητικῶς γράφετε δι᾿ ὅλους μας, καί διά τήν ἐκεῖ καί διά τήν ἐδῶ Ἐκκλησίαν καί πολιτείαν, ὅτι "ὁ Θεός ἐπῆρε τά μυαλά τῶν ἀρχόντων καί τοῦ λαοῦ, τῶν ποιμένων καί τῶν πιστῶν, καί ποιοῦμεν τά μή καθήκοντα, ἀλλήλους δάκνοντες καί κατεσθίοντες. Τό ἅλας ἐμωράνθη"»259.
...........Ὡς μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967.. Ἡ δεκαετία τοῦ ᾿60 ἦταν ἡ πιό κρίσιμη γιά τήν Ἑλλάδα μεταπολεμική περίοδος, μέ ἀποκορύφωμα τό στρατιωτικό πραξικόπημα τοῦ 1967, τό ὁποῖο ἔφερε στήν ἐξουσία ἕνα ἀπό τα
...........Ὡς μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967.. Ἡ δεκαετία τοῦ ᾿60 ἦταν ἡ πιό κρίσιμη γιά τήν Ἑλλάδα μεταπολεμική περίοδος, μέ ἀποκορύφωμα τό στρατιωτικό πραξικόπημα τοῦ 1967, τό ὁποῖο ἔφερε στήν ἐξουσία ἕνα ἀπό τα
66
260.. Ἡ ἰδέα τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου γεννήθηκε (λόγῳ τῆς ἀντιδικίας περί τῶν μητροπολιτικῶν ἐκλογῶν) καί ἐπεξεργαζόταν ἤδη τό 1965 ἐπί τῆς Κυβέρνησης τοῦ Στεφ. Στεφανοπούλου.
261. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 84: «Η διάταξη αυτή αποτελεί επανάληψη, με μικρές φραστικές μεταβολές, της αντίστοιχης διατάξεως του ισχύοντος τότε Καταστατικού Χάρτη με μόνη ουσιώδη τροποποίηση τη μεταβολή του αριθμού των μελών της Διαρκούς Συνόδου από δώδεκα σε οκτώ».
262. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 32: «Ὁ γηραιός Ἀρχιεπίσκοπος, ἱστορική προσωπικότητα, σεβάσμιος ἄνθρωπος, λόγω τῆς γεροντικῆς του ἡλικίας δέ διέθετε τίς ἀπαραίτητες δυνάμεις νά ἐπιβληθεῖ στήν ἀποπροσανατολισμένη ἀπό τά προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας. Ὑπάρχουν βάσιμες πληροφορίες ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, μετά τήν εἰσαγωγή του στό Νοσοκομεῖο, ἐξέφρασε τήν διάθεσή του νά παραιτηθεῖ, ἀλλά ἐπειδή αὐτό δέν ἔγινε ἀμέσως, κάποιοι τόν ἐπηρέασαν νά μήν προβεῖ σέ παραίτηση, ὥσπου τόν βρῆκε ὁ Α.Ν. 3/67». Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4899-4900: «Τοῦ γηραιοῦ 87ετοῦς Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, ἀσθενοῦς καί ἐν ἀφασίᾳ ὄντος, μεταφερθέντος εἰς Νοσοκομεῖον ... καί τῶν κυβερνητῶν στρατοκρατῶν δικτατόρων πεισθέντων τόσον ἐκ τῶν ἐπισκεφθέντων τόν ἀσθενῆ Ἀρχιεπίσκοπον κυβερνητικῶν μελῶν τῇ ἑπομένῃ ἡμέρᾳ τοῦ Μ. Σαββάτου, ὅσο καί ἐκ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ ἰατρῶν, ὅτι ἀδύνατον ἦτο νά δυνηθῆ ὁ ἐν κλίνῃ κείμενος ἀσθενής Ἀρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος νά ἐπαναλάβη ἐξακολούθησιν ἐξασκήσεως ἀρχιεπισκοπικῶν καθηκόντων καί δή ἐν περιόδῳ καθ᾿ ἥν ἡ Δικτατορία τῶν στρατοκρατῶν εἶχε σκοπόν "νά ἐξυγιάνη τήν Ἑλλαδικήν Ἐκκλησίαν", συσκεφθέντες ἐπιτροχάδην οἱ Δικτάτορες ἀπεφάσισαν τροποποίησιν καταστατικοῦ Νόμου τῆς Ἐκκλησίας...». Κονιδάρη Ἰ. ὅ.π., σελ. 88: «Επιχειρήθηκε λοιπόν ο εξαναγκασμός σε παραίτηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου του Β΄ [Χατζησταύρου]. Οι προσπάθειες όμως αυτές συνάντησαν την άκαμπτη άρνηση του τότε Αρχιεπισκόπου... Τότε επελέγη η λύση της νομοθετικής ρυθμίσεως και του ζητήματος αυτού στο υπό εκκόλαψη νομοθέτημα γιά την Εκκλησία».
261. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 84: «Η διάταξη αυτή αποτελεί επανάληψη, με μικρές φραστικές μεταβολές, της αντίστοιχης διατάξεως του ισχύοντος τότε Καταστατικού Χάρτη με μόνη ουσιώδη τροποποίηση τη μεταβολή του αριθμού των μελών της Διαρκούς Συνόδου από δώδεκα σε οκτώ».
262. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 32: «Ὁ γηραιός Ἀρχιεπίσκοπος, ἱστορική προσωπικότητα, σεβάσμιος ἄνθρωπος, λόγω τῆς γεροντικῆς του ἡλικίας δέ διέθετε τίς ἀπαραίτητες δυνάμεις νά ἐπιβληθεῖ στήν ἀποπροσανατολισμένη ἀπό τά προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας. Ὑπάρχουν βάσιμες πληροφορίες ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, μετά τήν εἰσαγωγή του στό Νοσοκομεῖο, ἐξέφρασε τήν διάθεσή του νά παραιτηθεῖ, ἀλλά ἐπειδή αὐτό δέν ἔγινε ἀμέσως, κάποιοι τόν ἐπηρέασαν νά μήν προβεῖ σέ παραίτηση, ὥσπου τόν βρῆκε ὁ Α.Ν. 3/67». Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4899-4900: «Τοῦ γηραιοῦ 87ετοῦς Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, ἀσθενοῦς καί ἐν ἀφασίᾳ ὄντος, μεταφερθέντος εἰς Νοσοκομεῖον ... καί τῶν κυβερνητῶν στρατοκρατῶν δικτατόρων πεισθέντων τόσον ἐκ τῶν ἐπισκεφθέντων τόν ἀσθενῆ Ἀρχιεπίσκοπον κυβερνητικῶν μελῶν τῇ ἑπομένῃ ἡμέρᾳ τοῦ Μ. Σαββάτου, ὅσο καί ἐκ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ ἰατρῶν, ὅτι ἀδύνατον ἦτο νά δυνηθῆ ὁ ἐν κλίνῃ κείμενος ἀσθενής Ἀρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος νά ἐπαναλάβη ἐξακολούθησιν ἐξασκήσεως ἀρχιεπισκοπικῶν καθηκόντων καί δή ἐν περιόδῳ καθ᾿ ἥν ἡ Δικτατορία τῶν στρατοκρατῶν εἶχε σκοπόν "νά ἐξυγιάνη τήν Ἑλλαδικήν Ἐκκλησίαν", συσκεφθέντες ἐπιτροχάδην οἱ Δικτάτορες ἀπεφάσισαν τροποποίησιν καταστατικοῦ Νόμου τῆς Ἐκκλησίας...». Κονιδάρη Ἰ. ὅ.π., σελ. 88: «Επιχειρήθηκε λοιπόν ο εξαναγκασμός σε παραίτηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου του Β΄ [Χατζησταύρου]. Οι προσπάθειες όμως αυτές συνάντησαν την άκαμπτη άρνηση του τότε Αρχιεπισκόπου... Τότε επελέγη η λύση της νομοθετικής ρυθμίσεως και του ζητήματος αυτού στο υπό εκκόλαψη νομοθέτημα γιά την Εκκλησία».
σκληρότερα δικτατορικά καθεστῶτα τοῦ δυτικοῦ κόσμου. Γιά τήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, σύμφωνα μέ τίς πηγές, ἦταν ἐπίσης περίοδος κρίσεων καί ἀντιπαράθεσης μέ τήν Πολιτεία, ἡ ὁποία ἐπιθυμοῦσε καί προδικτατορικά νά παρεμβαίνει σέ ἐσωτερικά ἐκκλησιαστικά ζητήματα. Ἡ δικτατορία τῶν Συνταγματαρχῶν, θέλησε ἀπό τήν πρώτη στιγμή νά ἐλέγξει τήν Ἐκκλησία, καταργώντας τήν κανονική Ἱεραρχία καί συγκαλώντας Ἀριστίνδην Σύνοδο260 ἀπό 8 ἀρχιερεῖς (ἕνας ἀπό τούς ὁποίους ἦταν ὁ Διονύσιος Τρίκκης), σύμφωνα μέ τόν Α.Ν. 3/1967261, γιά νά ἐκλέξει Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, ἀφοῦ ὁ τότε Ἀθηνῶν Χρυσόστομος Β΄ ἀναγκάσθηκε σέ παραίτηση262.
67
263. Κονιδάρη Ἰ., ὅ.π., σελ. 85: «...κατά τις σχετικές παρασκηνιακές διεργασίες που προηγήθηκαν δεν υπήρξαν άλλοι Αρχιερείς έτοιμοι να αναδεχθούν την αποστολή αυτή και κατ᾿ επέκταση προσκείμενοι στο στρατιωτικό καθεστός».
264. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163: «Βολιδοσκοπήσεις έγιναν και σε άλλους μητροπολίτες. Φαίνεται όμως πως μόνον οι οχτώ δέχτηκαν να εξυπηρετήσουν τα χουντικά σχέδια».
265. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, ὅ.π., τόμος Ζ΄, σελ. 4900.
266. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163.
267. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 28.
268. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 8: «Ἐξελέγην ὡς ἀρχιεπίσκοπος νομίμως καί κανονικῶς ἀπό τήν νόμιμον τότε διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας καί ἀπό τόν Βασιλέα, τόν ἀπολύτως νόμιμον Ἀνώτατον Ἄρχοντα».
269. Εφημερίδα «Μακεδονία», 12.7.1974, αρ. φύλ. 18510, σελ. 7. 270. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 27-28: «...ὅλα τά συνοδικά σχήματα πού ἴσχυσαν στήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος καθορίστηκαν μέ νόμο τῆς Πολιτείας. Ἄν τό Νόμο 3/1967 τόν ἐξέδωσε ἡ Δικτατορία δέν ἔχει σημασία. Αὐτή εἶχε τότε τήν ἐξουσία. ... Ἱστορικά, εἴτε τό θέλουμε εἴτε ὄχι, ἡ δικτατορία ὑπῆρξε μιά πραγματικότητα καί κυβέρνησε τήν Ἑλλάδα ἑφτά ὁλόκληρα χρόνια καί ἡ δημόσια ζωή δέ σταμάτησε».
271. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 28: «Τό Σύνταγμα τοῦ 1952, στό ἄρθρο 2, πού ἴσχυε τότε, γιά τήν Ἐκκλησία, ἀναφέρει: "... καί διοικεῖται ὑπό Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων". Τό Σύνταγμα δέν κάνει λόγο γιά τή μορφή τῆς Συνόδου, ὥστε μιά ἄλλη μορφή νά εἶναι ἀντισυνταγματική. Ἐξ ἄλλου ἡ Σύνοδος αὐτή δέν ἀντίκεται οὔτε στό γράμμα, οὔτε στό πνεῦμα τῶν Ἱερῶν Κανόνων (καί ἦταν ἀπαραίτητη ἀπό τίς ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν). Γι᾿ αὐτό καί κανένας δέν ἀμφισβήτησε τήν κανονικότητά της, ὅπως καί γιά πολλά χρόνια ἀργότερα. ... Ἡ ἀντικανονικότητα γιά πρώτη φορά συζητήθηκε ἀπό τούς ἐμπνευστές τῶν Σ.Π. 3/74 καί 7/74 γιά νά αἰτιολογήσουν τό περιεχόμενό τους καί νά ἀνατρέψουν μ᾿ αὐτές τήν κανονική τάξη τῆς Ἐκκλησίας».
264. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163: «Βολιδοσκοπήσεις έγιναν και σε άλλους μητροπολίτες. Φαίνεται όμως πως μόνον οι οχτώ δέχτηκαν να εξυπηρετήσουν τα χουντικά σχέδια».
265. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, ὅ.π., τόμος Ζ΄, σελ. 4900.
266. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163.
267. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 28.
268. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 8: «Ἐξελέγην ὡς ἀρχιεπίσκοπος νομίμως καί κανονικῶς ἀπό τήν νόμιμον τότε διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας καί ἀπό τόν Βασιλέα, τόν ἀπολύτως νόμιμον Ἀνώτατον Ἄρχοντα».
269. Εφημερίδα «Μακεδονία», 12.7.1974, αρ. φύλ. 18510, σελ. 7. 270. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 27-28: «...ὅλα τά συνοδικά σχήματα πού ἴσχυσαν στήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος καθορίστηκαν μέ νόμο τῆς Πολιτείας. Ἄν τό Νόμο 3/1967 τόν ἐξέδωσε ἡ Δικτατορία δέν ἔχει σημασία. Αὐτή εἶχε τότε τήν ἐξουσία. ... Ἱστορικά, εἴτε τό θέλουμε εἴτε ὄχι, ἡ δικτατορία ὑπῆρξε μιά πραγματικότητα καί κυβέρνησε τήν Ἑλλάδα ἑφτά ὁλόκληρα χρόνια καί ἡ δημόσια ζωή δέ σταμάτησε».
271. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 28: «Τό Σύνταγμα τοῦ 1952, στό ἄρθρο 2, πού ἴσχυε τότε, γιά τήν Ἐκκλησία, ἀναφέρει: "... καί διοικεῖται ὑπό Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων". Τό Σύνταγμα δέν κάνει λόγο γιά τή μορφή τῆς Συνόδου, ὥστε μιά ἄλλη μορφή νά εἶναι ἀντισυνταγματική. Ἐξ ἄλλου ἡ Σύνοδος αὐτή δέν ἀντίκεται οὔτε στό γράμμα, οὔτε στό πνεῦμα τῶν Ἱερῶν Κανόνων (καί ἦταν ἀπαραίτητη ἀπό τίς ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν). Γι᾿ αὐτό καί κανένας δέν ἀμφισβήτησε τήν κανονικότητά της, ὅπως καί γιά πολλά χρόνια ἀργότερα. ... Ἡ ἀντικανονικότητα γιά πρώτη φορά συζητήθηκε ἀπό τούς ἐμπνευστές τῶν Σ.Π. 3/74 καί 7/74 γιά νά αἰτιολογήσουν τό περιεχόμενό τους καί νά ἀνατρέψουν μ᾿ αὐτές τήν κανονική τάξη τῆς Ἐκκλησίας».
Ὁ καθηγητής Ἰ. Κονιδάρης εἶχε ἐκφέρει τή γνώμη, ὅτι ἡ τροποποίηση τοῦ ἀριθμοῦ τῶν συνοδικῶν ἀπό 12 σέ ὀκτώ ἔγινε, διότι βρέθηκαν μόνον οἱ 8, πού συμφώνησαν νά συνεργαστοῦν μέ τούς δικτάτορες263. Τῆς ἴδιας γνώμης εἶναι καί ὁ Γ. Καραγιάννης264. Ὡστόσο, ὁ Ἀρχιμ. Θεόκλητος Στράγκας, Γραμματέας τότε τῆς Ἱ. Συνόδου δηλώνει ὡς προσωπική καταγραφή, πώς καί ἀρκετοί ἄλλοι Ἱεράρχες ἐπιθυμοῦσαν νά λάβουν μέρος στήν ἐν λόγῳ Ἀριστίνδην Σύνοδο265. Ὁ Γ. Καραγιάννης πάλι ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ Ἱερώνυμος Κοτσώνης ἐκλέχθηκε Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν, «γιατί τ᾿ ανάκτορα επέμεναν στην εκλογή του Ιερωνύμου»266. Ἕνα χρόνο μετά ἀπό τήν παραίτηση τοῦ Ἱερωνύμου (τό 1974) ἄρχισε νά συζητεῖται τό θέμα τῆς ἀντικανονικότητας τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967, ἡ ὁποία τόν ἐξέλεξε Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος267. Ὁ ἴδιος ὁ Ἱερώνυμος ὑποστήριξε σέ κατοπινά συγγράμματά του ὅτι ἡ ἐκλογή του ἦταν κανονική268, ἐνώ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Σεραφείμ τή χαρακτήρισε «ἀντικανονική καί ἀντισυνταγματική… ἀφοῦ κατά τρόπον ληστρικόν ἐξεθρονίσθη ὁ κανονικός καί νόμιμος Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν Χρυσόστομος ὁ Β΄»269. Ὁ θεολόγος Π. Ἀνδριόπουλος ἰσχυρίζεται, ὅτι ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος τοῦ 1967 οὔτε ἀντικανονική270, οὔτε ἀντισυνταγματική271 μπορεῖ νά θεωρηθεῖ.
68
272. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, ὅ.π., τόμος Ζ΄, σελ. 4969.
273. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 10-11.
274. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 372: «...24ῃ Μαρτίου 1969. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἅγιε Τρίκκης κ. Διονύσιε, Ἀνέγνωσα τό γράμμα σας, ἀλλά ἀνέγνωσα περισσότερα πίσω ἀπό τά γραφόμενά σας: τήν στενοχωρίαν σας, τήν ἀγωνίαν σας, τήν ὅλην ψυχικήν ἀναστάτωσιν, τήν ὁποίαν σᾶς ἔφερε τό ἀπρόοπτον γεγονός τῆς σιωπηρῶς σχεδιασθείσης καί αἰφνιδίως φανερωθείσης παραιτήσεως τοῦ Μακαριωτάτου Ἀθηνῶν. Ἀνέγνωσα καί ἐγώ εἰς τόν «Ἐλεύθερον Κόσμον» τῆς 14ης τρέχοντος τήν παραίτησιν καί δέν τό ἐπίστευα. Πολύ ἐνωρίς ὁ εὐλογημένος ἀπεγοητεύθη καί ἐνοστάλγησε τήν ἤρεμον ζωήν τῆς καθηγητικῆς του ἕδρας. Δέν ἐπερίμενε τάς τόσας ἀντιδράσεις καί ἀθλιότητας τῶν φαύλων. Ὁ ὑπεύθυνος εἰς μίαν θέσιν καί μάλιστα τόσον ὑψηλήν καί εἰς καιρούς τόσον κρισίμους ἔχει πολλά νά ὑποστῇ καί χρειάζεται Χρυσοστόμειος ἀντοχή, διά νά ἀντεπεξέλθῃ».
273. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 10-11.
274. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 372: «...24ῃ Μαρτίου 1969. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἅγιε Τρίκκης κ. Διονύσιε, Ἀνέγνωσα τό γράμμα σας, ἀλλά ἀνέγνωσα περισσότερα πίσω ἀπό τά γραφόμενά σας: τήν στενοχωρίαν σας, τήν ἀγωνίαν σας, τήν ὅλην ψυχικήν ἀναστάτωσιν, τήν ὁποίαν σᾶς ἔφερε τό ἀπρόοπτον γεγονός τῆς σιωπηρῶς σχεδιασθείσης καί αἰφνιδίως φανερωθείσης παραιτήσεως τοῦ Μακαριωτάτου Ἀθηνῶν. Ἀνέγνωσα καί ἐγώ εἰς τόν «Ἐλεύθερον Κόσμον» τῆς 14ης τρέχοντος τήν παραίτησιν καί δέν τό ἐπίστευα. Πολύ ἐνωρίς ὁ εὐλογημένος ἀπεγοητεύθη καί ἐνοστάλγησε τήν ἤρεμον ζωήν τῆς καθηγητικῆς του ἕδρας. Δέν ἐπερίμενε τάς τόσας ἀντιδράσεις καί ἀθλιότητας τῶν φαύλων. Ὁ ὑπεύθυνος εἰς μίαν θέσιν καί μάλιστα τόσον ὑψηλήν καί εἰς καιρούς τόσον κρισίμους ἔχει πολλά νά ὑποστῇ καί χρειάζεται Χρυσοστόμειος ἀντοχή, διά νά ἀντεπεξέλθῃ».
Ὁ Ἀρχιμ. Θ. Στράγκας, σέ πολλά σημεῖα βασιζόμενος στό περιοδικό «Ἀνάπλασις» τοῦ 1970, ὅπου συγκεντρώθηκαν οἱ ἀναμνήσεις φίλων καί στενῶν συνεργατῶν τοῦ Διονυσίου Τρίκκης, γραμμένες μέ ὑπερβολικούς χαρακτηρισμούς γιά τόν μακαριστό ἱεράρχη, ὑπονοώντας τον ὡς σύγχρονο καί μεγάλο ἅγιο, καί ὅπου μαρτυροῦν, πώς ἦταν «ἡ ψυχή τῆς Ἀριστίνδην» Συνόδου τοῦ 1967, γράφει: «Οὗτος δέ ὁ Τρίκκης ἐθεωρεῖτο ὡς ὁ καθοδηγητής καί κατευθύντωρ ὅλων τῶν σκέψεων καί ἐνεργειῶν τοῦ Προκαθημένου Ἱερωνύμου...»272. Ὅμως στό ἐν λόγῳ περιοδικό ὁ ἴδιος ὁ Ἰερώνυμος ἀρκέστηκε μόνον σέ λίγα γενικά καί τυπικά λόγια, σέ σχέση μέ τήν προσωπικότητα τοῦ Τρίκκης, δηλώνοντας: «Χαρακτηριστικάς πλευράς τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ ἐκλιπόντος ἀνδρός θά παρουσιάσουν ἄλλοι»273. Μία ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο δείχνει, πώς ὁ χαρακτηρισμός τοῦ Τρίκκης ὡς καθοδηγητή καί κατευθύντορα ὅλων τῶν σκέψεων καί ἐνεργειῶν τοῦ Προκαθημένου Ἱερωνύμου δέν εὐσταθεῖ, ἀφοῦ σέ τόσο βαρυσήμαντο γεγονός, ὅπως ἡ παραίτηση ἀπό τόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο (τό 1969), ὁ Ἱερώνυμος προχώρησε ἀπό μόνος του, φέρνοντας –σύμφωνα μέ τόν Πάφου– στόν Τρίκκης στενοχώρια, ἀγωνία καί ψυχική ἀναστάτωση274.
69
275. Τύμπα Π., ὅ.π., ἀπό τήν διαθήκη του Τρίκκης Διονυσίου, σελ. 129: «Τό προσωπικόν μου ἡμερολόγιον νά παραδοθῇ εἰς τόν π. Ἱερώνυμον μέ τήν παράκλησιν νά τό ἐκκαθάρῃ, νά τό περιποιηθῇ καί, ἄν τό εὕρῃ ὠφέλιμον καί ἐποικοδομητικόν, νά τό δημοσιεύσῃ».
276. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 7: «Μετά τήν πτῶσιν ὅμως τῆς δικτατορίας, παρά τό ὅτι καί χρόνον εἶχα καί ἐλεύθερος πλέον ἤμουν νά δημοσιεύσω ὡρισμένα στοιχεῖα, πού προηγουμένως δέν μοῦ ἦταν δυνατόν νά τό κάνω, προσετέθη καί ἕνας ἄλλος ἀκόμη λόγος διά νά σιωπῶ. Ὁ λόγος αὐτός εἶναι, ὅτι δέν μοῦ ἀρέσει ὁ ρόλος ἐκείνων, πού μετά ἀπό κάθε δικτατορίαν ἐμφανίζονται ὡς οἱ εὔκολοι Ἡρακλεῖς τῆς Δημοκρατίας...»
277. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17-18: «Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν. Εἰς τήν ἐποχήν μάλιστα ἐκείνην ἔχουν τήν ἀρχήν των οἱ "σκόλοπες τῇ σαρκί", πού τόν κατέτρυχαν καί, τελικῶς, τόν ὡδήγησαν εἰς τόν τάφον».
276. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 7: «Μετά τήν πτῶσιν ὅμως τῆς δικτατορίας, παρά τό ὅτι καί χρόνον εἶχα καί ἐλεύθερος πλέον ἤμουν νά δημοσιεύσω ὡρισμένα στοιχεῖα, πού προηγουμένως δέν μοῦ ἦταν δυνατόν νά τό κάνω, προσετέθη καί ἕνας ἄλλος ἀκόμη λόγος διά νά σιωπῶ. Ὁ λόγος αὐτός εἶναι, ὅτι δέν μοῦ ἀρέσει ὁ ρόλος ἐκείνων, πού μετά ἀπό κάθε δικτατορίαν ἐμφανίζονται ὡς οἱ εὔκολοι Ἡρακλεῖς τῆς Δημοκρατίας...»
277. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17-18: «Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν. Εἰς τήν ἐποχήν μάλιστα ἐκείνην ἔχουν τήν ἀρχήν των οἱ "σκόλοπες τῇ σαρκί", πού τόν κατέτρυχαν καί, τελικῶς, τόν ὡδήγησαν εἰς τόν τάφον».
..........Τό θέμα τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967 εἶναι ἀρκετά πολύπλοκο καί, ὡς φύσει νομοκανονικό, βρίσκεται ἐκτός τῶν ὁρίων τῆς παρούσας ἔρευνας. Ὡστόσο γιά τό ρόλο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς μέλους τῆς Συνόδου αὐτῆς, πρέπει νά σημειωθεῖ ἐδῶ, ὅτι καί ἄν ἀκόμα μελετηθεῖ ἡ σχετική βιβλιογραφία, πού ὑπάρχει, δέν θά εἶναι δυνατόν, κατά τή γνώμη μας, νά τεκμηριωθεῖ ὁποιαδήποτε κρίση περί τοῦ θέματος, ἐάν δέν θά ἐρευνηθοῦν δύο σημαντικά ἱστορικά ντοκουμέντα: τό ἡμερολόγιο τοῦ Ἱεράρχη καί τό προσωπικό του ἀρχεῖο. Τό ἡμερολόγιό του ὁ Τρίκκης πρίν τό θάνατό του ἀνέθεσε στήν εὐθύνη τοῦ τότε Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου Κοτσώνη275. Ὁ τελευταῖος, ἐνῶ καί χρόνο εἶχε καί ἐλεύθερος ἦταν μετά τήν πτώση τῆς δικτατορίας276, τό παρέδωσε στόν τότε Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικόδημο Γκατζιρούλη, μετά τό θάνατο τοῦ ὁποίου ἡ τύχη τοῦ ἡμερολογίου εἶναι ἄγνωστη. Ἀλλά καί ἐν ζωῇ εὑρισκόμενος εἶχε ἀρνηθεῖ νά παραχωρήσει τό ἡμερολόγιο γιά τήν ἔρευνα. Τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη βρίσκεται στήν «Ἑταιρεία τῶν φίλων τοῦ λαοῦ», ὅπου ἐξ ἀρχῆς δήλωσαν, ὅτι δέν θά μᾶς δοθεῖ πρός μελέτη ὅλο τό περιεχόμενο, ἀλλά ὅ,τι κρίνουν οἱ ὑπεύθυνοι ὅτι μπορεῖ νά γνωστοποιηθεῖ.
10. Ἡ ἐκδημία του
Ἡ ὑγεία τοῦ Διονυσίου ἦταν σοβαρά κλονισμένη ἤδη ἀπό τά γερμανικά στρατόπεδα καί ὅλη τήν ὑπόλοιπη ζωή του ὑπέφερε κυριολεκτικά277.
10. Ἡ ἐκδημία του
Ἡ ὑγεία τοῦ Διονυσίου ἦταν σοβαρά κλονισμένη ἤδη ἀπό τά γερμανικά στρατόπεδα καί ὅλη τήν ὑπόλοιπη ζωή του ὑπέφερε κυριολεκτικά277.
70
278.. Ἡ ἰατρική βεβαίωση Παν. Γηγοπούλου (Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη) μᾶς πληροφορεῖ, ὅτι ὁ Διονύσιος εἶχε «ὑποστῆ ἐγχείρισιν τοῦ ἥπατος συνεπείᾳ κυρρώσεως τούτου καί ὡς ἐκ τούτου τυγχάνει ἐξηντλημένος καί λίαν εὐπαθής».
279. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 98: «μακρά καί ὀδυνηρά ἀσθένεια ἡ ὁποία τελικῶς τόν ὡδήγησεν εἰς τόν θάνατον».
280. Καδῆ Χ., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ὅ.π., σελ. 308: «Πάφος τῇ 27ῃ Φεβρουαρίου 1961. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ ἅγιε Τρίκκης, Μέ πολλήν θλῖψιν καί συνοχήν καρδίας ἐπληροφορήθην χθές παρά τῶν ἐνταῦθα συγγενῶν σας ὅτι ἠσθενήσατε παραπλήσιον θανάτου καί εὑρίσκεσθε εἰς νοσοκομεῖον τῶν Ἀθηνῶν».
281. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 115.
282. Ἀνάτ. ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 49.
283. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου, σελ. 19: «Ἐνεποίησεν ἐντύπωσιν εἰς τούς παραστάντας, παρά τήν κλίνην του, κατά τάς τελευταίας του στιγμάς, ἡ ἱλαρότης τοῦ προσώπου καί τό γαλήνιον τῆς ἐκφράσεως, παρά τούς φρικτούς πόνους του».
284. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 381.
285.. Ὅ.π., σελ. 383: «Ὡς Ἱεράρχης, τόν Χριστόν κατά τό δυνατόν εἰκονίζων ἐν ἑαυτῷ, ἔδιδε πάντοτε τήν συγχώρησιν καί ἔφυγεν ἀπό τήν ζωήν αὐτήν μέ βαθυτάτην συναίσθησιν τρυφερᾶς ἀγάπης πρός πάντας». Σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε "Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην"».
286.. Ὅ.π., σελ. 379: «Εἰς τήν τελευταίαν δεινήν, ἐπίπονον καί μακράν ἀσθένειάν του τοῦ ἔγραφα: Ὁ Κύριος θέλει νά ὁλοκληρώσῃ τό στεφάνι πού σοῦ ἀξίζει καί δι᾿ αὐτό ἐπέτρεψε τήν δοκιμασίαν ταύτην. Ἀλλ᾿ αὐτός διεμαρτύρετο ὅτι δοκιμάζεται λόγῳ τῶν ἁμαρτιῶν του, ἀπό ταπείνωσιν».
279. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 98: «μακρά καί ὀδυνηρά ἀσθένεια ἡ ὁποία τελικῶς τόν ὡδήγησεν εἰς τόν θάνατον».
280. Καδῆ Χ., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ὅ.π., σελ. 308: «Πάφος τῇ 27ῃ Φεβρουαρίου 1961. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ ἅγιε Τρίκκης, Μέ πολλήν θλῖψιν καί συνοχήν καρδίας ἐπληροφορήθην χθές παρά τῶν ἐνταῦθα συγγενῶν σας ὅτι ἠσθενήσατε παραπλήσιον θανάτου καί εὑρίσκεσθε εἰς νοσοκομεῖον τῶν Ἀθηνῶν».
281. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 115.
282. Ἀνάτ. ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 49.
283. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου, σελ. 19: «Ἐνεποίησεν ἐντύπωσιν εἰς τούς παραστάντας, παρά τήν κλίνην του, κατά τάς τελευταίας του στιγμάς, ἡ ἱλαρότης τοῦ προσώπου καί τό γαλήνιον τῆς ἐκφράσεως, παρά τούς φρικτούς πόνους του».
284. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 381.
285.. Ὅ.π., σελ. 383: «Ὡς Ἱεράρχης, τόν Χριστόν κατά τό δυνατόν εἰκονίζων ἐν ἑαυτῷ, ἔδιδε πάντοτε τήν συγχώρησιν καί ἔφυγεν ἀπό τήν ζωήν αὐτήν μέ βαθυτάτην συναίσθησιν τρυφερᾶς ἀγάπης πρός πάντας». Σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε "Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην"».
286.. Ὅ.π., σελ. 379: «Εἰς τήν τελευταίαν δεινήν, ἐπίπονον καί μακράν ἀσθένειάν του τοῦ ἔγραφα: Ὁ Κύριος θέλει νά ὁλοκληρώσῃ τό στεφάνι πού σοῦ ἀξίζει καί δι᾿ αὐτό ἐπέτρεψε τήν δοκιμασίαν ταύτην. Ἀλλ᾿ αὐτός διεμαρτύρετο ὅτι δοκιμάζεται λόγῳ τῶν ἁμαρτιῶν του, ἀπό ταπείνωσιν».
Μόλις ἐπέστρεψε ἀπό τή Γερμανία, ὑποβλήθηκε σέ μία σοβαρή χειρουργική ἐπέμβαση278. Ἡ καθαυτό ὅμως δοκιμασία τῆς ἀρρώστιας279, πού τόν ἔφερε «παραπλήσιον θανάτου»280, ξεκίνησε τό 1961, ὅταν ἀναγκάστηκε νά νοσηλευθεῖ γιά δύο μήνες στό θεραπευτήριο «Εὐαγγελισμός»281, μέ ἀποτέλεσμα τήν ἀποκατάσταση τῆς ὑγείας του. Ὅμως, πρός τό τέλος τοῦ 1967, παρουσιάστηκαν τά πρῶτα συμπτώματα τῆς τελευταῖας σοβαρῆς νόσου. Τό 1969 τόν μετέφεραν ἐπειγόντως στό Λονδῖνο, «ὅπου ὑφίσταται ὀδυνηρωτάτην ἐγχείρησιν», τήν ὁποία ἀκολούθησαν 50 μέρες «ἀφαντάστου ὀδύνης»282. Ὅλοι οἱ πλησίον τοῦ Διονυσίου εἶχαν βαθιά ἐντυπωσιαστεῖ μέ τή γαλήνια ἔκφραση τοῦ προσώπου του, ἐνῶ ὑπέφερε φρικτούς πόνους, μέχρι καί τίς τελευταῖες στιγμές τῆς ἐπίγειας ζωῆς του283. Ὅλα τά ὑπέμεινε μέ «ἰώβειον ὑπομονήν»284, μέ τήν συγχωρητικότητα285 καί τήν ταπείνωση286.
71
287. Κρουσταλάκη Γ., Ὁ Γέρων Ἡλίας Τσακογιάννης, σελ. 252: «Σάββατο 3 Ἰανουαρίου 1970. Μᾶς ὡμίλησε γιά τελευταία φορά κατά τάς 7 μ.μ., τότε πού ἐζήτησε νά τοῦ ψάλωμεν "Δεῦτε ἴδωμεν πιστοί ποῦ ἐγεννήθη ὁ Χριστός…"».
288. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητρ. Ἠλείας Ἀθανασίου, σελ. 85.
289. Κρουσταλάκη Γ., ὅ.π., σελ. 254: «Τό θέαμα πού ἐπαρουσίασεν ἡ πόλις τῶν Τρικάλων καί τά ἐνδιάμεσα χωριά, ἀπό τά ὁποῖα διῆλθεν ἡ νεκρική πομπή, ἦτο ἄκρως συγκινητικό καί ἐθύμιζε τήν περιγραφήν τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου διά τόν θάνατον τοῦ Μ. Βασιλείου. Ἡ συγκίνησις ἔφθασεν εἰς τό ἔπακρον καί ἀπεκορυφώθη εἰς τήν Μονή Βυτουμᾶ. Αἱ μαθήτριαι τῆς Σχολῆς Χειροτεχνίας, αἱ μοναχαί καί τό πλῆθος, πού εἶχε συρρεύσει ἐκ τῶν γύρω χωρίων, παρέσυραν μέ τά κλάματά των καί τήν πλέον ἀσυγκίνητον καρδίαν».
290. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, σελ. 19: «Εἰς τήν προσφιλῆ του παλαιάν Μονήν Βυτουμᾶ τῶν Τρικάλων ἐναπετέθη συμφώνως πρός τήν ἐπιθυμίαν του, τό κουρασμένο σῶμα του, μετά τήν μεγαλειώδη ἀλλά καί παροιμιώδη διά τήν ἁπλότητα καί κατάνυξιν, ἐξόδιον τελετήν καί πομπήν, μέ συμμετοχήν 30 Ἀρχιερέων…».
291. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 123: «Ἐτάφη ὡς ἁπλοῦς μοναχός εἰς ἕνα ἀπέριττο τάφο, "ὄπισθεν τοῦ ἱεροῦ βήματος τοῦ Ἱ. Ν. τῆς Μονῆς Βυτουμᾶ", καθώς ἔγραψε στήν Διαθήκη του, ἐντετυλιγμένος σέ μία πάλλευκο σινδόνα».
288. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητρ. Ἠλείας Ἀθανασίου, σελ. 85.
289. Κρουσταλάκη Γ., ὅ.π., σελ. 254: «Τό θέαμα πού ἐπαρουσίασεν ἡ πόλις τῶν Τρικάλων καί τά ἐνδιάμεσα χωριά, ἀπό τά ὁποῖα διῆλθεν ἡ νεκρική πομπή, ἦτο ἄκρως συγκινητικό καί ἐθύμιζε τήν περιγραφήν τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου διά τόν θάνατον τοῦ Μ. Βασιλείου. Ἡ συγκίνησις ἔφθασεν εἰς τό ἔπακρον καί ἀπεκορυφώθη εἰς τήν Μονή Βυτουμᾶ. Αἱ μαθήτριαι τῆς Σχολῆς Χειροτεχνίας, αἱ μοναχαί καί τό πλῆθος, πού εἶχε συρρεύσει ἐκ τῶν γύρω χωρίων, παρέσυραν μέ τά κλάματά των καί τήν πλέον ἀσυγκίνητον καρδίαν».
290. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, σελ. 19: «Εἰς τήν προσφιλῆ του παλαιάν Μονήν Βυτουμᾶ τῶν Τρικάλων ἐναπετέθη συμφώνως πρός τήν ἐπιθυμίαν του, τό κουρασμένο σῶμα του, μετά τήν μεγαλειώδη ἀλλά καί παροιμιώδη διά τήν ἁπλότητα καί κατάνυξιν, ἐξόδιον τελετήν καί πομπήν, μέ συμμετοχήν 30 Ἀρχιερέων…».
291. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 123: «Ἐτάφη ὡς ἁπλοῦς μοναχός εἰς ἕνα ἀπέριττο τάφο, "ὄπισθεν τοῦ ἱεροῦ βήματος τοῦ Ἱ. Ν. τῆς Μονῆς Βυτουμᾶ", καθώς ἔγραψε στήν Διαθήκη του, ἐντετυλιγμένος σέ μία πάλλευκο σινδόνα».
Οἱ τελευταῖες του ὧρες καταγράφηκαν ἀπό τά πνευματικά του παιδιά287. Τήν 4ην Ἰανουαρίου 1970, ὥρα 2.10΄ π.μ. ὁ Διονύσιος μέ μόνη κίνηση τῶν χειλέων του, χωρίς πλέον φωνή, ζήτησε νά τοῦ ψάλλουν τό ἀγαπημένο του στιχηρό «Τί ἀνταποδώσωμεν τῷ Κυρίῳ περί πάντων ὧν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν…» καί, ἀκούγοντάς το, ἐτελεύτησε. Οἱ εὑρισκόμενοι δίπλα του τήν ὥρα τῆς τελευτῆς του, ἄφησαν χαρακτηριστικές μαρτυρίες: «Ἔτσι φεύγουν οἱ ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ, οἱ ἀφιερωμένοι, οἱ δικοί Του, οἱ ἅγιοί Του»288. Τήν κηδεία του παρομοίασαν μέ τήν τοῦ Μ. Βασιλείου289. Σύμφωνα μέ τήν ἐπιθυμία του δέν ἐκφωνήθηκαν ἐπικήδειοι λόγοι. Ἡ νεκρική πομπή ὑπῆρξε σεμνή ἀλλά καί μεγαλοπρεπής290. Ἐνταφιάστηκε ὁ Μητροπολίτης ὡς ἁπλός μοναχός291.
73
292. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον Α΄, σελ. 5.
293. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 17.
294. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐπιστολή πρός τόν Karl Breiteneder 4.6.1965: «Τό πρέπον ἑπομένως εἶναι νά ἐπιστρέψῃ ἡ ἁγιότης εἰς τήν Ἐκκλησίαν μας, ἡ ἁγιότης τῶν πρώτων εὐκλεῶν ἡμερῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, τήν ὁποίαν συνίστων ἡ πενία, ἡ ἁπλότης, ἡ ταπείνωσις, ἡ καθαρά καί ἁγία ζωή, ἀρωματισμένη πλουσίως μέ τό εὐῶδες ἄρωμα τῆς ἀνυποκρίτου εὐαγγελικῆς ἀγάπης».
293. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 17.
294. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐπιστολή πρός τόν Karl Breiteneder 4.6.1965: «Τό πρέπον ἑπομένως εἶναι νά ἐπιστρέψῃ ἡ ἁγιότης εἰς τήν Ἐκκλησίαν μας, ἡ ἁγιότης τῶν πρώτων εὐκλεῶν ἡμερῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, τήν ὁποίαν συνίστων ἡ πενία, ἡ ἁπλότης, ἡ ταπείνωσις, ἡ καθαρά καί ἁγία ζωή, ἀρωματισμένη πλουσίως μέ τό εὐῶδες ἄρωμα τῆς ἀνυποκρίτου εὐαγγελικῆς ἀγάπης».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄
Τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν
«Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην
Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον
ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική
Ἐκκλησιαστική Γραμματεία»292.
Ὁ Ἀθηνῶν ..Ἱερώνυμος
1968
1. Τά χρονικά πλαίσια τῆς συγγραφικῆς του παραγωγῆς
περίοδος μετά τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σημαδεύεται ἀπό τήν ἀναζήτηση τῆς ἐμπειρίας τῶν ἀποστολικῶν καιρῶν καί τοῦ πνεύματος τῶν Πατέρων γενικά, πού εἶναι δεῖγμα ἀνανεωτικῆς καί ἀναγεννησιακῆς προσπάθειας, γεγονός ἀναπόφευκτο καί ἐπαναλαμβανόμενο στήν ἱστορική πορεία τῆς Ἐκκλησίας293. Στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε ἐπιφανής ἐργάτης αὐτῆς τῆς ἀναγέννησης294, πού εἶχε ἀσχοληθεῖ ἐπίμονα μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων στά συγγράμματά του, ὑπάρχει ἕνας ἀπαραίτητος γιά τήν ἐπιτυχία τῆς ποιμαντορικῆς δράσης παράγων: ἡ προσαρμογή τοῦ μηνύματος τῶν Πατέρων στή συγκεκριμένη ἐποχή. Στήν προσαρμογή συμπεριλαμβάνονταν: ἡ μετάφραση τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ἑρμηνεία τους καί οἱ προτάσεις τῆς πρακτικῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἁγιοπατερικῆς διδασκαλίας. Χρονικά τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μπορεῖ νά χωριστεῖ σέ τέσσερις περιόδους: α. τήν προπολεμική (θεολογικές σπουδές,
Ἡ
74
295. Ἀποφοίτησε τό 1940.
296. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 172: «…εἰς τήν ὁποίαν ἐξαίρεται ἡ ἀνυπέρβλητος τιμή τοῦ μεγάλου ἀξιώματος τῆς ἱερωσύνης, ἐκτίθενται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων καί ὁρίζονται τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων δι᾽ αὐτήν».
297. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ καθηγητῆ φιλολογίας Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 104-105: «πέραν τῆς καλῶς σχεδιασθείσης καί εὐσυνειδήτου ἐργασίας εἶναι συγχρόνως μία ἀποκάλυψις. Ἀποκάλυψις διά τήν πνευματικήν του ρώμην, ἀποκάλυψις διά τόν ψυχικόν κόσμον. Ὁ ἱερός Χρυσόστομος, ἡ ἱερωσύνη. Τό ὑψηλότερον λειτούργημα εἰς μίαν κορυφαίαν στιγμήν του. Δέν εἶναι ξηρά ἐπιστήμη, εἶναι ἐξομολόγησις, εἶναι ὑπόσχεσις. Μέ τέτοιες σκέψεις, μέ τέτοιες ἀρχές ἔρχεται ὡς ἱεροκήρυξ εἰς τήν παλαιάν μητρόπολιν Μηθύμνης. Ὁ νεαρός ζηλωτής λευΐτης ἐπί τό ἔργον τῆς ἐκδαπανήσεως».
296. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 172: «…εἰς τήν ὁποίαν ἐξαίρεται ἡ ἀνυπέρβλητος τιμή τοῦ μεγάλου ἀξιώματος τῆς ἱερωσύνης, ἐκτίθενται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων καί ὁρίζονται τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων δι᾽ αὐτήν».
297. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ καθηγητῆ φιλολογίας Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 104-105: «πέραν τῆς καλῶς σχεδιασθείσης καί εὐσυνειδήτου ἐργασίας εἶναι συγχρόνως μία ἀποκάλυψις. Ἀποκάλυψις διά τήν πνευματικήν του ρώμην, ἀποκάλυψις διά τόν ψυχικόν κόσμον. Ὁ ἱερός Χρυσόστομος, ἡ ἱερωσύνη. Τό ὑψηλότερον λειτούργημα εἰς μίαν κορυφαίαν στιγμήν του. Δέν εἶναι ξηρά ἐπιστήμη, εἶναι ἐξομολόγησις, εἶναι ὑπόσχεσις. Μέ τέτοιες σκέψεις, μέ τέτοιες ἀρχές ἔρχεται ὡς ἱεροκήρυξ εἰς τήν παλαιάν μητρόπολιν Μηθύμνης. Ὁ νεαρός ζηλωτής λευΐτης ἐπί τό ἔργον τῆς ἐκδαπανήσεως».
..........δράση ὡς ἱεροκήρυκα καί ἡγουμένου), β. τήν ἀμέσως μεταπολεμική (ἐπεξεργασία τῆς ἐμπειρίας ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τοποθέτησή της στό ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας του), γ. τήν τῆς ἀρχιερατείας στή Λῆμνο, δ. τήν τῆς ἀρχιερατείας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν.
1.1. Προπολεμική περίοδος
«Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον». Εἶναι οὐσιαστικά τό πρῶτο σύγγραμμα τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, πρίν ἀπό τό ὁποῖο, ὅσο μᾶς εἶναι γνωστό, εἶχαν προηγηθεῖ μερικά μόνον ἄρθρα σέ ἐφημερίδες καί περιοδικά. Εἶναι ἡ πτυχιακή του διατριβή, ὡς φοιτητῆ τῆς Ἱερᾶς Θεολογικῆς Σχολῆς Χάλκης295. Τό σύγγραμμα κατατάσσεται στό εἶδος τῆς ποιμαντικῆς γραμματείας296, μέ στόχο τή συστηματική ἔκθεση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης, μέ τήν προοπτική τῆς ἐφαρμογῆς της στήν πράξη. Τό σύγγραμμα ἔχει ἄρρηκτη σχέση μέ τήν προσωπική ἱερατική πορεία τοῦ συγγραφέα297. Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι στό δίπλωμα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς ὁ τίτλος τῆς διατριβῆς ἦταν «Ἡ ποιμαντική τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου». Δέν γνωρίζουμε ἄν τό περιεχόμενο τοῦ βιβλίου διαφέρει ἀπό ἐκεῖνο τῆς διατριβῆς, διότι ὑπάρχει διαφορά καί μεταξύ τῶν θεμάτων, ἡ ὁποία προφανῶς προέκυψε ἀπό τήν ἀνάγκη τοῦ συγγραφέα νά μιλήσει ὄχι γενικά γιά τήν ποιμαντική κατά τόν ἱ. Χρυσόστομο, ἀλλά συγκεκριμένα γιά τήν ἱερωσύνη. Μετά τήν ἀποφοίτησή του ἀπό τή Θεολογική Σχολή Χάλκης, ὁ Διονύσιος διορίστηκε ἱεροκήρυκας στή Μητρόπολη Μηθύμνης, ὅπου ταυτόχρονα καί ὡς ἡγούμενος τῆς μονῆς Λειμῶνος τακτοποιεῖ τά ἀρχεῖα τῆς μονῆς καί ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση τόν
1.1. Προπολεμική περίοδος
«Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον». Εἶναι οὐσιαστικά τό πρῶτο σύγγραμμα τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, πρίν ἀπό τό ὁποῖο, ὅσο μᾶς εἶναι γνωστό, εἶχαν προηγηθεῖ μερικά μόνον ἄρθρα σέ ἐφημερίδες καί περιοδικά. Εἶναι ἡ πτυχιακή του διατριβή, ὡς φοιτητῆ τῆς Ἱερᾶς Θεολογικῆς Σχολῆς Χάλκης295. Τό σύγγραμμα κατατάσσεται στό εἶδος τῆς ποιμαντικῆς γραμματείας296, μέ στόχο τή συστηματική ἔκθεση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης, μέ τήν προοπτική τῆς ἐφαρμογῆς της στήν πράξη. Τό σύγγραμμα ἔχει ἄρρηκτη σχέση μέ τήν προσωπική ἱερατική πορεία τοῦ συγγραφέα297. Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι στό δίπλωμα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς ὁ τίτλος τῆς διατριβῆς ἦταν «Ἡ ποιμαντική τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου». Δέν γνωρίζουμε ἄν τό περιεχόμενο τοῦ βιβλίου διαφέρει ἀπό ἐκεῖνο τῆς διατριβῆς, διότι ὑπάρχει διαφορά καί μεταξύ τῶν θεμάτων, ἡ ὁποία προφανῶς προέκυψε ἀπό τήν ἀνάγκη τοῦ συγγραφέα νά μιλήσει ὄχι γενικά γιά τήν ποιμαντική κατά τόν ἱ. Χρυσόστομο, ἀλλά συγκεκριμένα γιά τήν ἱερωσύνη. Μετά τήν ἀποφοίτησή του ἀπό τή Θεολογική Σχολή Χάλκης, ὁ Διονύσιος διορίστηκε ἱεροκήρυκας στή Μητρόπολη Μηθύμνης, ὅπου ταυτόχρονα καί ὡς ἡγούμενος τῆς μονῆς Λειμῶνος τακτοποιεῖ τά ἀρχεῖα τῆς μονῆς καί ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση τόν
75
298.. Ὅ.π., σελ. 105: «Ἐργασία προεξαγγελτική, πού θά συνεχισθῇ ἀργότερον, ἀπό ἄλλην θέσιν, εὐρυτέρα καί περισσότερον δοκιμασμένη».
299. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 29.
300. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, σελ. 16: «Ἀθόρυβα δουλεύει μέσα μου μιά ἀθέατη δύναμι, γιά νά συντελεστῇ κάποια προσέγγισι. "Ἡ χριστιανική ἀναγέννησι θά σώσῃ τήν Ἑλλάδα". "Εἶμαι Ἕλληνας Ὀρθόδοξος Παπᾶς". Οἱ δυό αὐτές ἰδέες σμίγουν στό τέλος μέσα μου σέ μιά ἀκατάλυτα δεμένη διφυῆ ὕπαρξι. Δύο μορφές… Ὁ δάσκαλος πού τόν ἐφλόγιζαν τ᾿ ἁγνά χριστιανικά ἰδανικά. Ὁ ἱερέας πού τόν ἐκέντριζε ἡ ἀγάπη τῆς Πατρίδος. Αὐτό εἶναι καί τό δικό μου δισυπόστατο ἰδανικό. Τό ἔμβλημα τοῦ Νεοελληνικοῦ Πολιτισμοῦ πού ἄρχισε πιά ν᾿ ἀνατέλλῃ».
301.. Ἡ συγγραφή αὐτῶν τῶν βιβλίων βασίζεται στίς σημειώσεις πού, μέ κίνδυνο μεγάλο γιά τήν ζωή του, κρατοῦσε ὁ Διονύσιος ὡς κατάδικος.
299. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 29.
300. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, σελ. 16: «Ἀθόρυβα δουλεύει μέσα μου μιά ἀθέατη δύναμι, γιά νά συντελεστῇ κάποια προσέγγισι. "Ἡ χριστιανική ἀναγέννησι θά σώσῃ τήν Ἑλλάδα". "Εἶμαι Ἕλληνας Ὀρθόδοξος Παπᾶς". Οἱ δυό αὐτές ἰδέες σμίγουν στό τέλος μέσα μου σέ μιά ἀκατάλυτα δεμένη διφυῆ ὕπαρξι. Δύο μορφές… Ὁ δάσκαλος πού τόν ἐφλόγιζαν τ᾿ ἁγνά χριστιανικά ἰδανικά. Ὁ ἱερέας πού τόν ἐκέντριζε ἡ ἀγάπη τῆς Πατρίδος. Αὐτό εἶναι καί τό δικό μου δισυπόστατο ἰδανικό. Τό ἔμβλημα τοῦ Νεοελληνικοῦ Πολιτισμοῦ πού ἄρχισε πιά ν᾿ ἀνατέλλῃ».
301.. Ἡ συγγραφή αὐτῶν τῶν βιβλίων βασίζεται στίς σημειώσεις πού, μέ κίνδυνο μεγάλο γιά τήν ζωή του, κρατοῦσε ὁ Διονύσιος ὡς κατάδικος.
«Συμπληρωματικό κατάλογο χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος» καί τό «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου»298, μέσῳ τῶν ὁποίων προωθεῖ τούς ἱστορικούς, πολιτιστικούς καί πνευματικούς θησαυρούς στή σύγχρονή του κοινωνία.. Ἡ ἔκδοσή τους ὅμως θά πραγματοποιηθεῖ στή μεταπολεμική περίοδο.
1.2.. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική περίοδος
Τή μεταπολεμική περίοδο θά μπορούσαμε νά χαρακτηρίσουμε ὡς περίοδο τῆς ὁλοκληρωτικῆς θεμελίωσης τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, διότι τά τρία μαρτυρικά χρόνια στά γερμανικά στρατόπεδα, ὅπως τό δείχνουν οἱ πηγές, ἀφ᾿ ἑνός μεταμόρφωσαν τήν προσωπικότητά του, κάνοντάς τον πολύ ἰσχυρότερο στήν ψυχή299 καί ἀφ᾿ ἑτέρου προσδιόρισαν γιά πάντα τό ὑπόβαθρο τῆς ποιμαντικῆς του διδασκαλίας, ὅπως θά φανεῖ ἀπό τά κείμενά του, καί καθόρισαν τήν ἀντίληψή του γιά τόν τρόπο δράσης τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐποχή του300. Ὡς κατάδικος γερμανικῶν στρατοπέδων, μέ τή ἡμερονύκτια ἀναμονή τοῦ θανάτου, ὁ Διονύσιος κρατοῦσε σημειώσεις γιά ὅ,τι συνέβαινε στόν ἴδιο καί στούς συγκρατουμένους του καί ἡ βιωματική αὐτή ἐμπειρία μεταβλήθηκε σέ συγγραφική παραγωγή στίς ἀρχές τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου: εἶναι τά δύο συγγράμματά του, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο» καί οἱ «Μάρτυρες»301. Τό 1949 τό ἔργο τοῦ σχολάρχη τῆς νεοσύστατης Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" στήν Κύπρο ἀπαίτησε ἀπό τό Διονύσιο νά θεραπεύσει τήν ἀνάγκη διδακτικοῦ ἐγχειριδίου, συγγράφοντας τόν «Πιστό οἰκονόμο».
1.2.. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική περίοδος
Τή μεταπολεμική περίοδο θά μπορούσαμε νά χαρακτηρίσουμε ὡς περίοδο τῆς ὁλοκληρωτικῆς θεμελίωσης τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, διότι τά τρία μαρτυρικά χρόνια στά γερμανικά στρατόπεδα, ὅπως τό δείχνουν οἱ πηγές, ἀφ᾿ ἑνός μεταμόρφωσαν τήν προσωπικότητά του, κάνοντάς τον πολύ ἰσχυρότερο στήν ψυχή299 καί ἀφ᾿ ἑτέρου προσδιόρισαν γιά πάντα τό ὑπόβαθρο τῆς ποιμαντικῆς του διδασκαλίας, ὅπως θά φανεῖ ἀπό τά κείμενά του, καί καθόρισαν τήν ἀντίληψή του γιά τόν τρόπο δράσης τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐποχή του300. Ὡς κατάδικος γερμανικῶν στρατοπέδων, μέ τή ἡμερονύκτια ἀναμονή τοῦ θανάτου, ὁ Διονύσιος κρατοῦσε σημειώσεις γιά ὅ,τι συνέβαινε στόν ἴδιο καί στούς συγκρατουμένους του καί ἡ βιωματική αὐτή ἐμπειρία μεταβλήθηκε σέ συγγραφική παραγωγή στίς ἀρχές τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου: εἶναι τά δύο συγγράμματά του, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο» καί οἱ «Μάρτυρες»301. Τό 1949 τό ἔργο τοῦ σχολάρχη τῆς νεοσύστατης Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" στήν Κύπρο ἀπαίτησε ἀπό τό Διονύσιο νά θεραπεύσει τήν ἀνάγκη διδακτικοῦ ἐγχειριδίου, συγγράφοντας τόν «Πιστό οἰκονόμο».
76
302. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 108: «Ἐκδίδει τό Λεύκωμα τῆς Λήμνου μέ σκοπόν νά κρατηθῇ ἀκμαῖον καί ζωντανόν τό αἴσθημα τῆς ἑνότητος μέ τήν γενέθλιον γῆν τῶν ἁπανταχοῦ Λημνίων. Συγχρόνως ἀρχίζει νά δημοσιεύῃ εἰς ἐντόπιον ἐφημερίδα τό Ἀρχεῖον τῆς Μητροπόλεως».
303.. Ὅ.π., σελ. 107-108: «Ὁ συγγραφεύς ἐπίσκοπος ἀπευθύνεται εἰς τά παιδιά τῆς ἐξοχῆς, τῶν ὁποίων τά προβλήματα ἐγνώρισε ἐκ τοῦ πλησίον. Εἶναι ἕνας σύμβουλος τῶν ἀγροτοπαίδων εἰδικῶς, ὅπου ἐκτίθενται κατά τρόπον ἐπαγωγόν βασικά θέματα καταρτισμοῦ κάθε ἀνθρώπου, μέ ἰδιαιτέρως προσεγμένην τήν λογοτεχνικήν μορφήν».
304.. Ὅ.π., σελ. 108: «Κατά τήν ἐποχήν αὐτήν ἀκούεται ἡ φωνή τῆς ἐκκλησίας ὅλης μέσα εἰς τό εἰδυλλιακόν περιβάλλον τῆς Λήμνου, διά τήν δημιουργίαν κληρικῶν. Ὁ πόθος καί ἡ ἀδιάλειπτος φροντίς τοῦ Διονυσίου ἔχει γίνει πανεκκλησιαστικόν αἴτημα καί πόθος. Ὁ Διονύσιος πρῶτος καταθέτει τήν πολύτιμον εἰσφοράν του».
305.. Ὅ.π., σελ. 108: «… ὁ τρόπος, ὁ ζωντανός, ὁ βιωματικός εἶναι τό τόσον συναρπαστικόν θέλγητρον τοῦ μικροῦ βιβλίου».
306. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, πρόλογος: «Ὀλιγόλογοι», «σαφεῖς καί ἁπλαῖ, ἀρωματισμέναι μέ τό γλυκύ ἄρωμα τῆς ἀγάπης στοργικοῦ πατρός πρός ἐπιπόθητα τέκνα ἐν Κυρίῳ καί μέ χάριν, πού δίδει εἰς αὐτάς ἡ "δρόσος τοῦ Πνεύματος"».
303.. Ὅ.π., σελ. 107-108: «Ὁ συγγραφεύς ἐπίσκοπος ἀπευθύνεται εἰς τά παιδιά τῆς ἐξοχῆς, τῶν ὁποίων τά προβλήματα ἐγνώρισε ἐκ τοῦ πλησίον. Εἶναι ἕνας σύμβουλος τῶν ἀγροτοπαίδων εἰδικῶς, ὅπου ἐκτίθενται κατά τρόπον ἐπαγωγόν βασικά θέματα καταρτισμοῦ κάθε ἀνθρώπου, μέ ἰδιαιτέρως προσεγμένην τήν λογοτεχνικήν μορφήν».
304.. Ὅ.π., σελ. 108: «Κατά τήν ἐποχήν αὐτήν ἀκούεται ἡ φωνή τῆς ἐκκλησίας ὅλης μέσα εἰς τό εἰδυλλιακόν περιβάλλον τῆς Λήμνου, διά τήν δημιουργίαν κληρικῶν. Ὁ πόθος καί ἡ ἀδιάλειπτος φροντίς τοῦ Διονυσίου ἔχει γίνει πανεκκλησιαστικόν αἴτημα καί πόθος. Ὁ Διονύσιος πρῶτος καταθέτει τήν πολύτιμον εἰσφοράν του».
305.. Ὅ.π., σελ. 108: «… ὁ τρόπος, ὁ ζωντανός, ὁ βιωματικός εἶναι τό τόσον συναρπαστικόν θέλγητρον τοῦ μικροῦ βιβλίου».
306. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, πρόλογος: «Ὀλιγόλογοι», «σαφεῖς καί ἁπλαῖ, ἀρωματισμέναι μέ τό γλυκύ ἄρωμα τῆς ἀγάπης στοργικοῦ πατρός πρός ἐπιπόθητα τέκνα ἐν Κυρίῳ καί μέ χάριν, πού δίδει εἰς αὐτάς ἡ "δρόσος τοῦ Πνεύματος"».
1.3.. Ἡ Λημνιακή περίοδος
Οἱ ποιμαντικές του πραγματεῖες ὡς Μητροπολίτη Λήμνου, πού ἀρχίζουν μέ τήν ἔκδοση τοῦ «Λευκώματος τῆς Λήμνου», εἶναι ἀπαύγασμα τῆς ποιμαντορικῆς του δράσης302. Τό βιβλίο «Κοντά στό ἀγροτόπαιδο» εἶναι εἶδος κατήχησης σέ ἀφηγηματική μορφή, πού ἀποσκοπεῖ νά θεραπεύσει τήν ἀπουσία τῶν κατηχητικῶν σχολείων στίς περιφέρειες τῆς χώρας303. Ταυτόχρονα εἶναι καί ἕνα πρακτικό ἐγχειρίδιο γιά τούς κατηχητές, μέ ἔμφαση στήν ἐσωτερική τοποθέτηση καί τήν εὐσυνειδησία τοῦ κατηχητῆ στό νά χρησιμοποιεῖ τήν κάθε εὐκαιρία, γιά νά παρέχει πνευματική βοήθεια καί καθοδήγηση καί στό περαστικό ἀκόμη παιδί. Τό ἑπόμενο σύγγραμμα, μέ τίτλο «Προσκλητήριον», εἶναι εἶδος διδακτικῆς πραγματείας, ἀφιερωμένης στούς νέους τοῦ 20οῦ αἰώνα καί ἀπαντᾶ στό αἴτημα τῆς ἐποχῆς, τήν ἀνεύρεση ὑποψήφιων κληρικῶν304. Εἶναι γραμμένο μέ βαθιά γνώση τῆς ψυχολογίας καί τῆς παιδαγωγικῆς, μέ ἀναφορές στίς μαρτυρικές μορφές τῶν Ἀποστολικῶν Πατέρων καί στό προσωπικό μαρτυρικό βίωμα τοῦ συγγραφέα305. Ὡς Μητροπολίτης Λήμνου ὁ Διονύσιος ἐγκαινιάζει τίς «Πατρικές Νουθεσίες»306 καί ἐκδίδει τόν Α΄ τόμο. Στή συνέχεια ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν θά ἐκδώσει τούς ἑπόμενους Β΄, Γ΄, Δ΄ τόμους. Ἡ προσπάθεια αὐτή εἶναι πρωτόγνωρη σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τίς ἐγκύκλιες
Οἱ ποιμαντικές του πραγματεῖες ὡς Μητροπολίτη Λήμνου, πού ἀρχίζουν μέ τήν ἔκδοση τοῦ «Λευκώματος τῆς Λήμνου», εἶναι ἀπαύγασμα τῆς ποιμαντορικῆς του δράσης302. Τό βιβλίο «Κοντά στό ἀγροτόπαιδο» εἶναι εἶδος κατήχησης σέ ἀφηγηματική μορφή, πού ἀποσκοπεῖ νά θεραπεύσει τήν ἀπουσία τῶν κατηχητικῶν σχολείων στίς περιφέρειες τῆς χώρας303. Ταυτόχρονα εἶναι καί ἕνα πρακτικό ἐγχειρίδιο γιά τούς κατηχητές, μέ ἔμφαση στήν ἐσωτερική τοποθέτηση καί τήν εὐσυνειδησία τοῦ κατηχητῆ στό νά χρησιμοποιεῖ τήν κάθε εὐκαιρία, γιά νά παρέχει πνευματική βοήθεια καί καθοδήγηση καί στό περαστικό ἀκόμη παιδί. Τό ἑπόμενο σύγγραμμα, μέ τίτλο «Προσκλητήριον», εἶναι εἶδος διδακτικῆς πραγματείας, ἀφιερωμένης στούς νέους τοῦ 20οῦ αἰώνα καί ἀπαντᾶ στό αἴτημα τῆς ἐποχῆς, τήν ἀνεύρεση ὑποψήφιων κληρικῶν304. Εἶναι γραμμένο μέ βαθιά γνώση τῆς ψυχολογίας καί τῆς παιδαγωγικῆς, μέ ἀναφορές στίς μαρτυρικές μορφές τῶν Ἀποστολικῶν Πατέρων καί στό προσωπικό μαρτυρικό βίωμα τοῦ συγγραφέα305. Ὡς Μητροπολίτης Λήμνου ὁ Διονύσιος ἐγκαινιάζει τίς «Πατρικές Νουθεσίες»306 καί ἐκδίδει τόν Α΄ τόμο. Στή συνέχεια ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν θά ἐκδώσει τούς ἑπόμενους Β΄, Γ΄, Δ΄ τόμους. Ἡ προσπάθεια αὐτή εἶναι πρωτόγνωρη σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τίς ἐγκύκλιες
77
307. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ "Ἀνάπλασις" (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, «Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας», σελ. 108: «Ὁ Λήμνου ἀφιερώνεται εἰς τό ἔργον, πού θέλει νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας, αὐτό πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
308.. Ὅ.π., σελ. 109: «Ὁ ἱερεύς ἀποτελεῖ διαρκῆ μέριμναν διά τόν Διονύσιον. Μέ αὐτόν ἔχει νά κάμῃ εἴτε ζωντανόν στρατευόμενον εἴτε νεκρόν εἰς τήν θριαμβεύουσαν ἐκκλησίαν. Θέλει νά προβάλῃ τήν προσωπικότητα καί τό ἔργον του, νά δείξῃ τήν ἀξίαν τῆς συνεισφορᾶς του μέσα εἰς τήν κοινωνίαν».
309. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5: «ἀναφέρονται εἰς θέματα, τά ὁποῖα ἐξακολουθοῦν νά ἔχουν ἐνδιαφέρον καί ἡ ἀνάγνωσίς των νά οἰκοδομῇ».
308.. Ὅ.π., σελ. 109: «Ὁ ἱερεύς ἀποτελεῖ διαρκῆ μέριμναν διά τόν Διονύσιον. Μέ αὐτόν ἔχει νά κάμῃ εἴτε ζωντανόν στρατευόμενον εἴτε νεκρόν εἰς τήν θριαμβεύουσαν ἐκκλησίαν. Θέλει νά προβάλῃ τήν προσωπικότητα καί τό ἔργον του, νά δείξῃ τήν ἀξίαν τῆς συνεισφορᾶς του μέσα εἰς τήν κοινωνίαν».
309. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5: «ἀναφέρονται εἰς θέματα, τά ὁποῖα ἐξακολουθοῦν νά ἔχουν ἐνδιαφέρον καί ἡ ἀνάγνωσίς των νά οἰκοδομῇ».
ἐπιστολές ποιμενάρχη πρός τόν κλῆρο307. Κλείνει ἡ Λημνιακή περίοδος μέ τήν πραγματεία «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀπέσπασε τό βραβεῖο τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν308. Ὁ συγγραφέας ἐπιχείρησε νά συντάξει μαρτυρολόγιο ἱερέων τοῦ 20οῦ αἰώνα, ἀπονέμοντάς τους τιμή καί προβάλλοντας τό παράδειγμά τους πρός μίμηση στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν τῆς ἐποχῆς του.
1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν
Ἕνας ἀπό τούς τομεῖς ποιμαντικῆς δράσης τοῦ Διονυσίου, ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν, ἦταν ἡ ἀναδιοργάνωση καί ἀναβίωση τῶν Ἱερῶν Μονῶν τῆς Μητροπόλεως, πού στή συγγραφή του θά ἐκφραστεῖ μέ τά ἀλλεπάλληλα προσκυνητάρια: «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων», «Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη», «Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ», «Ἅγιος Στέφανος – Μετέωρα», «Τά Μετέωρα», «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον)». Στήν ἴδια προσπάθεια τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ κατατάσσονται καί τά ἑπόμενα ἔργα του: τό ἄρθρο του «Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά» ὡς συμμετοχή στό "Πνευματικό Συμπόσιο ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος" καί ἡ μελέτη του «Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους». Τήν ἴδια περίοδο συγκεντρώνει τούς λόγους του καί τά ἄρθρα πού συνέγραψε κατά καιρούς καί ἐπειδή τά θέματά τους συνεχίζουν νά εἶναι ἐπίκαιρα, ἐκδίδει τό βιβλίο «Ἱεροί παλμοί»309. Ὡς συνοδικός ἑτοιμάζει μελέτες – εἰσηγήσεις ἐνώπιον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου μέ τά ἀκόλουθα θέματα: «Ἐξομολόγησις - πνευματικόν φροντιστήριον», «Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων», «Ἐκκλησία καί Κινηματογράφος». Μεταξύ αὐτῶν συγκαταλέγονται δύο ἀνέκδοτες εἰσηγήσεις,
1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν
Ἕνας ἀπό τούς τομεῖς ποιμαντικῆς δράσης τοῦ Διονυσίου, ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν, ἦταν ἡ ἀναδιοργάνωση καί ἀναβίωση τῶν Ἱερῶν Μονῶν τῆς Μητροπόλεως, πού στή συγγραφή του θά ἐκφραστεῖ μέ τά ἀλλεπάλληλα προσκυνητάρια: «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων», «Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη», «Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ», «Ἅγιος Στέφανος – Μετέωρα», «Τά Μετέωρα», «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον)». Στήν ἴδια προσπάθεια τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ κατατάσσονται καί τά ἑπόμενα ἔργα του: τό ἄρθρο του «Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά» ὡς συμμετοχή στό "Πνευματικό Συμπόσιο ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος" καί ἡ μελέτη του «Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους». Τήν ἴδια περίοδο συγκεντρώνει τούς λόγους του καί τά ἄρθρα πού συνέγραψε κατά καιρούς καί ἐπειδή τά θέματά τους συνεχίζουν νά εἶναι ἐπίκαιρα, ἐκδίδει τό βιβλίο «Ἱεροί παλμοί»309. Ὡς συνοδικός ἑτοιμάζει μελέτες – εἰσηγήσεις ἐνώπιον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου μέ τά ἀκόλουθα θέματα: «Ἐξομολόγησις - πνευματικόν φροντιστήριον», «Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων», «Ἐκκλησία καί Κινηματογράφος». Μεταξύ αὐτῶν συγκαταλέγονται δύο ἀνέκδοτες εἰσηγήσεις,
78
310. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303.
311. Βλ. Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας, σελ. 96-103: «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
312. Ὁ τότε Μητροπολίτης Χίου Χρυσόστομος, στό ἄρθρο του Ὁ ἀγωνιστής Ἱεράρχης, στό Ἀνάτυπο τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), σελ. 16, σημειώνει: «Δέν ὑπῆρξε μόνον μελετητής τῶν Πατέρων, ἀλλά καί μιμητής των».
313.. Ἡ γλώσσα αὐτή ὅμως ἀλλάζει, ὅταν τά κείμενά του ἀπευθύνονται σέ Ἀρχιερεῖς. Ἀλλά ἀκόμα καί τότε, ὅταν παίρνουν τή μορφή μιᾶς ξηρῆς ἐπιστημονικῆς ἔκθεσης, ὅπως εἶναι ἡ ἐργασία του σχετικά μέ τούς μοναστηριακούς κώδικες ἤ τίς ἐκδόσεις τῶν ἀρχείων, ἡ περιγραφή τῶν κειμηλίων ἤ τῶν τοιχογραφιῶν, δέν παύει νά ἔχει τή λεπτότητα καί τήν ὀμορφιά τῆς πνευματικότητας. Ὁ ποιμένας συγγραφέας δέν ἔχανε ποτέ καμία εὐκαιρία νά μιλήσει στήν ψυχή τοῦ ἀναγνώστη πρός ὄφελός της.
314. "Ἐλευθέρα Γνώμη" στίς 19.04.1959, ἄρθρο "Ὁ νέος Μητροπολίτης μας (συγγραφέας καί λογοτέχνης)": «Εἶναι ἀπ᾿ τίς σπάνιες περιπτώσεις ἕνας Ἱεράρχης νά συνδυάζῃ σοφία ἀνάλογη μέ τά ὑψηλά του καθήκοντα, ἀλλά καί συγγραφικό τάλαντο τέτοιο πού νά συγκινῇ καί τόν ἁπλοϊκώτερο χριστιανό, τόν ἀνώνυμο ἄνθρωπο τοῦ καθημερινοῦ βίου, πού γεύεται τίς πνευματικές ἀξίες μονάχα ὅταν οἱ φορεῖς τους κατεβαίνουν στό δικό του ἐπίπεδο καί τοῦ μιλοῦν σάν φίλοι στή γλῶσσα του, στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ. Καί τέτοιος εἶναι ὁ νέος Μητροπολίτης μας˙ προικισμένος μέ βαθειά κατάρτισι στά δογματικά θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά μαζί καί κάτοχος τῆς τέχνης, τήν φιλοσοφία τοῦ Χριστιανισμοῦ νά τήν ντύνῃ μέ σάρκα καί ὀστᾶ, φέρνοντάς την ἔτσι ἴσα στήν ψυχή τοῦ ἁπλοϊκοῦ πιστοῦ».
311. Βλ. Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας, σελ. 96-103: «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
312. Ὁ τότε Μητροπολίτης Χίου Χρυσόστομος, στό ἄρθρο του Ὁ ἀγωνιστής Ἱεράρχης, στό Ἀνάτυπο τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), σελ. 16, σημειώνει: «Δέν ὑπῆρξε μόνον μελετητής τῶν Πατέρων, ἀλλά καί μιμητής των».
313.. Ἡ γλώσσα αὐτή ὅμως ἀλλάζει, ὅταν τά κείμενά του ἀπευθύνονται σέ Ἀρχιερεῖς. Ἀλλά ἀκόμα καί τότε, ὅταν παίρνουν τή μορφή μιᾶς ξηρῆς ἐπιστημονικῆς ἔκθεσης, ὅπως εἶναι ἡ ἐργασία του σχετικά μέ τούς μοναστηριακούς κώδικες ἤ τίς ἐκδόσεις τῶν ἀρχείων, ἡ περιγραφή τῶν κειμηλίων ἤ τῶν τοιχογραφιῶν, δέν παύει νά ἔχει τή λεπτότητα καί τήν ὀμορφιά τῆς πνευματικότητας. Ὁ ποιμένας συγγραφέας δέν ἔχανε ποτέ καμία εὐκαιρία νά μιλήσει στήν ψυχή τοῦ ἀναγνώστη πρός ὄφελός της.
314. "Ἐλευθέρα Γνώμη" στίς 19.04.1959, ἄρθρο "Ὁ νέος Μητροπολίτης μας (συγγραφέας καί λογοτέχνης)": «Εἶναι ἀπ᾿ τίς σπάνιες περιπτώσεις ἕνας Ἱεράρχης νά συνδυάζῃ σοφία ἀνάλογη μέ τά ὑψηλά του καθήκοντα, ἀλλά καί συγγραφικό τάλαντο τέτοιο πού νά συγκινῇ καί τόν ἁπλοϊκώτερο χριστιανό, τόν ἀνώνυμο ἄνθρωπο τοῦ καθημερινοῦ βίου, πού γεύεται τίς πνευματικές ἀξίες μονάχα ὅταν οἱ φορεῖς τους κατεβαίνουν στό δικό του ἐπίπεδο καί τοῦ μιλοῦν σάν φίλοι στή γλῶσσα του, στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ. Καί τέτοιος εἶναι ὁ νέος Μητροπολίτης μας˙ προικισμένος μέ βαθειά κατάρτισι στά δογματικά θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά μαζί καί κάτοχος τῆς τέχνης, τήν φιλοσοφία τοῦ Χριστιανισμοῦ νά τήν ντύνῃ μέ σάρκα καί ὀστᾶ, φέρνοντάς την ἔτσι ἴσα στήν ψυχή τοῦ ἁπλοϊκοῦ πιστοῦ».
πού διασώθηκαν στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη. Ἐπειδή μᾶλλον δέν προορίζονταν γιά δημοσίευση, δέν φέρουν κανένα τίτλο, ἀλλά καί οἱ δύο χρονολογοῦνται στό ἔτος 1963. Τό περιεχόμενο τῆς πρώτης εἶναι τό θέμα τοῦ μεταθετοῦ310 καί τῆς δεύτερης ὁ Διάλογος μέ τήν Ρωμαϊκή Ἐκκλησία311. Ἐκδίδονται καί μερικοί ἀπό τούς λόγους του: «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Λόγος στά ἐγκαίνια τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου". Ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ προσκυνηματικοῦ του ταξιδιοῦ ἐκδόθηκε τό ἔργο «Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι». Γιά νά τιμήσει τόν ἀγωνιστή τοῦ τόπου τῆς ἐποχῆς τῆς τουρκοκρατίας, τόν ἥρωα Μητροπολίτη Διονύσιο, συνθέτει τήν ὁμιλία γιά τό βίο καί τή δράση του, μέ τίτλο «Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος». Τά δύο μεγάλα ἔργα του, καρπός πατερικῶν σπουδῶν312, πού εἶναι καί τά τελευταῖα (τά ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, λίγο πρίν τήν τελευτή του), εἶναι ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα» καί τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» Α΄ καί Β΄ τόμοι. Ὑπάρχει ἐπίσης πλῆθος ἄρθρων καί μελετῶν ἠθικοῦ, θρησκευτικοῦ καί ἐθνικοῦ περιεχομένου σέ περιοδικά, ἐφημερίδες καί στή Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαιδεία, ὅπως καί ἡ πλούσια ἀλληλογραφία του. Τά χαρακτηριστικά τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου εἶναι: ἁπλή καί προσιτή313 γλώσσα (σύμφωνα μέ τούς συγχρόνους του ὁ Τρίκκης ἔγραφε "στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ"314), ἡ συντομία καί ἡ περιεκτικότητα τῶν κειμένων, ἡ ταπεινή τους ἐμφάνιση (ἄρα τά βιβλία αὐτά ἦταν προσιτά καί οἰκονομικά, πράγμα τό ὁποῖο πρόσεχε πολύ ὁ συγγραφέας-ποιμένας).
79
1.5. Κατάλογος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου κατά χρονολογική σειρά
1. Συμπληρωματικός κατάλογος χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος, Ἀθῆναι 1947.
2. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1954.
3. Λεύκωμα Λήμνου, Ἀθῆναι 1954.
4. Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1956.
5. Προσκλητήριον, Ἀθῆναι 1956. 6. Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1957.
7. Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἀθῆναι 1958.
8. Ἐξομολόγησις-πνευματικόν φροντιστήριον (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1958.
9. Πιστοί ἄχρι θανάτου (μαρτυρολόγιον ἱερέων μαρτυρησάντων κατά τήν Κατοχήν καί τόν συμμοριτοπόλεμον), (Βραβεῖον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), Ἀθῆναι 1959.
10. Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
11. Μάρτυρες, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
12. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων, Ἀθῆναι 1961.
13. Ὁ πιστός οἰκονόμος, γ΄ ἔκδ., βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη, Ἀθῆναι 1961.
14. Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη - Ἀθῆναι 1962.
15. Μοναστῆρι Βυτουμᾶ - μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
16. Πατρικαί νουθεσίαι, Β΄, Ἀθῆναι 1962.
17. Ἱεροί παλμοί, Ἀθῆναι 1962.
18. Ἅγιος Στέφανος - Μετέωρα, Ἀθῆναι 1962.
19. Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι, Ἀθῆναι 1962.
20. Ἡ ἀντίστασις τοῦ Κλήρου κατά τήν Κατοχήν (ἀνάτυπον), Ἀθῆναι 1963.
21. Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά (ἀνάτυπον ἐκ τοῦ "Πνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος"), Ἀθῆναι 1963.
1. Συμπληρωματικός κατάλογος χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος, Ἀθῆναι 1947.
2. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1954.
3. Λεύκωμα Λήμνου, Ἀθῆναι 1954.
4. Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1956.
5. Προσκλητήριον, Ἀθῆναι 1956. 6. Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1957.
7. Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἀθῆναι 1958.
8. Ἐξομολόγησις-πνευματικόν φροντιστήριον (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1958.
9. Πιστοί ἄχρι θανάτου (μαρτυρολόγιον ἱερέων μαρτυρησάντων κατά τήν Κατοχήν καί τόν συμμοριτοπόλεμον), (Βραβεῖον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), Ἀθῆναι 1959.
10. Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
11. Μάρτυρες, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
12. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων, Ἀθῆναι 1961.
13. Ὁ πιστός οἰκονόμος, γ΄ ἔκδ., βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη, Ἀθῆναι 1961.
14. Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη - Ἀθῆναι 1962.
15. Μοναστῆρι Βυτουμᾶ - μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
16. Πατρικαί νουθεσίαι, Β΄, Ἀθῆναι 1962.
17. Ἱεροί παλμοί, Ἀθῆναι 1962.
18. Ἅγιος Στέφανος - Μετέωρα, Ἀθῆναι 1962.
19. Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι, Ἀθῆναι 1962.
20. Ἡ ἀντίστασις τοῦ Κλήρου κατά τήν Κατοχήν (ἀνάτυπον), Ἀθῆναι 1963.
21. Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά (ἀνάτυπον ἐκ τοῦ "Πνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος"), Ἀθῆναι 1963.
80
315. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικόδημου "Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο", σελ. 28.
22. Ἀρχεῖον Ἱ. Μητροπόλεως Λήμνου, δημοσιευθέν εἰς τήν ἐφημερίδα «Λῆμνος», Λῆμνος 1953-1958.
23. Τά Μετέωρα, Ἀθῆναι 1964.
24. Πατρικαί Νουθεσίαι Γ΄, Ἀθῆναι 1965.
25. Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1965.
26. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), Ἀθῆναι 1966.
27. Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός (Λόγος ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Τρίκαλα 1966.
28. Λόγος ἐπί τοῖς ἐγκαινίοις τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου" καί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῶν προτομῶν τῶν ἀειμνήστων ἱδρυτῶν αὐτοῦ, Ἀθῆναι 1966.
29. Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, Ἀθῆναι 1967.
30. Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος, Ἀθῆναι 1967.
31. Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, Ἀθῆναι 1968.
32. Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱ. Συνόδου, Ἀθῆναι 1969.
33. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Α΄, Ἀθῆναι 1968.
34. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Β΄, Ἀθῆναι, 1969.
35. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα, Ἀθῆναι 1969.
2. Διαίρεση τῶν συγγραμμάτων μέ βάση τό περιεχόμενό τους
Σύμφωνα μέ τήν ἀξιολόγηση σύγχρονού του συγγραφέα, ὁ Τρίκκης Διονύσιος «εἶχε τήν δύναμιν νά συνδυάζη τό Χρυσοστομικό πλοῦτο μέ τή λιτότητα τοῦ Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου καί τήν ὑπεύθυνη ἐπιστημονική ἐνημερότητα μέ τήν πλαστικότητα τοῦ ὡριμασμένου λογοτέχνου»315. Ἡ πνευματική ἀναγέννηση τῆς Ἑλλάδος δέν μποροῦσε παρά νά ξεκινήσει ἀπό τήν ἀνασύσταση καί τήν ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας, γι᾿ αὐτό καί τά θέματα καί οἱ προβληματισμοί τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου σέ πολλά σημεῖα ἀπαντῶνται στά τῆς πρώτης Ἐκκλησίας, γιά τήν ὀργάνωση τῆς ὁποίας χρειάστηκαν συστηματικές διδαχές καί διατάξεις ἀπό τούς Πατέρες. Σύμφωνα μέ τά παραπάνω στήν πρώτη θέση τῆς κατάταξης τῶν κυριότερων συγγραφῶν τοῦ Μητροπολίτη θέτουμε κείμενα ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων.
23. Τά Μετέωρα, Ἀθῆναι 1964.
24. Πατρικαί Νουθεσίαι Γ΄, Ἀθῆναι 1965.
25. Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1965.
26. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), Ἀθῆναι 1966.
27. Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός (Λόγος ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Τρίκαλα 1966.
28. Λόγος ἐπί τοῖς ἐγκαινίοις τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου" καί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῶν προτομῶν τῶν ἀειμνήστων ἱδρυτῶν αὐτοῦ, Ἀθῆναι 1966.
29. Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, Ἀθῆναι 1967.
30. Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος, Ἀθῆναι 1967.
31. Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, Ἀθῆναι 1968.
32. Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱ. Συνόδου, Ἀθῆναι 1969.
33. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Α΄, Ἀθῆναι 1968.
34. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Β΄, Ἀθῆναι, 1969.
35. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα, Ἀθῆναι 1969.
2. Διαίρεση τῶν συγγραμμάτων μέ βάση τό περιεχόμενό τους
Σύμφωνα μέ τήν ἀξιολόγηση σύγχρονού του συγγραφέα, ὁ Τρίκκης Διονύσιος «εἶχε τήν δύναμιν νά συνδυάζη τό Χρυσοστομικό πλοῦτο μέ τή λιτότητα τοῦ Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου καί τήν ὑπεύθυνη ἐπιστημονική ἐνημερότητα μέ τήν πλαστικότητα τοῦ ὡριμασμένου λογοτέχνου»315. Ἡ πνευματική ἀναγέννηση τῆς Ἑλλάδος δέν μποροῦσε παρά νά ξεκινήσει ἀπό τήν ἀνασύσταση καί τήν ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας, γι᾿ αὐτό καί τά θέματα καί οἱ προβληματισμοί τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου σέ πολλά σημεῖα ἀπαντῶνται στά τῆς πρώτης Ἐκκλησίας, γιά τήν ὀργάνωση τῆς ὁποίας χρειάστηκαν συστηματικές διδαχές καί διατάξεις ἀπό τούς Πατέρες. Σύμφωνα μέ τά παραπάνω στήν πρώτη θέση τῆς κατάταξης τῶν κυριότερων συγγραφῶν τοῦ Μητροπολίτη θέτουμε κείμενα ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων.
81
316. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 19: «συνετέθησαν ὄχι τόσο γιά τή χρήση τους ἀπό τούς μεταγενέστερους, ἀλλά γιά τήν ἐξυπηρέτηση συγκεκριμένων ἀναγκῶν καί γιά τήν ἐπίλυση ποικίλων προβλημάτων».
317.. Ὅ.π., σελ. 19.
318. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, πρόλογος: «Ἀναπτύσσομεν θέματα σχετιζόμενα μέ τό ἔργον των [τῶν ἐφημερίων]. Κάμνομεν συστάσεις καί προτροπάς καί δίδομεν νουθεσίας πατρικάς», διότι «πολλά, ποικίλα καί δύσκολα τά προβλήματα, τά ὁποῖα ἀντιμετωπίζει σήμερον ὁ ἱερεύς κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἱερῶν καθηκόντων του». 319. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος ( Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, σελ. 108: «θέλοντας νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας αὐτό, πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
320. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., σελ. 45.
317.. Ὅ.π., σελ. 19.
318. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, πρόλογος: «Ἀναπτύσσομεν θέματα σχετιζόμενα μέ τό ἔργον των [τῶν ἐφημερίων]. Κάμνομεν συστάσεις καί προτροπάς καί δίδομεν νουθεσίας πατρικάς», διότι «πολλά, ποικίλα καί δύσκολα τά προβλήματα, τά ὁποῖα ἀντιμετωπίζει σήμερον ὁ ἱερεύς κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἱερῶν καθηκόντων του». 319. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος ( Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, σελ. 108: «θέλοντας νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας αὐτό, πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
320. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., σελ. 45.
2.1. Ἐκκλησιαστικές διατάξεις
Ὡς γραμματειακό εἶδος τῶν ἐπιστολικῶν κειμένων, πού ἐξυπηρετοῦσαν τίς τρέχουσες ἀνάγκες τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας316, εἶναι γνωστό ἤδη ἀπό τίς ἀπαρχές τῆς χριστιανικῆς γραμματείας (1ο αἰώνα μ.Χ.) καί ὑπῆρξε ἕνα ἀπό τά κυρίαρχα εἴδη της317.
2.1.α. Πατρικαί Νουθεσίαι
Ἡ πραγματεία παρουσιάζει τή συλλογή τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς καί μέσω αὐτῶν πρός ὅλο τό ποίμνιο. Τόν καθαρά πρακτικό σκοπό τῶν ἐπιστολῶν ἀναφέρει ὁ ἴδιος ὁ Ποιμενάρχης στόν πρόλογο318 καί εἶναι τόσο ἡ ἐπίλυση τῶν προβλημάτων, πού ἀντιμετωπίζουν οἱ ἱερεῖς στό ποιμαντικό τους ἔργο ἤ καί τά δημιουργοῦν οἱ ἴδιοι εἴτε ἀπό ἄγνοια, εἴτε ἀπό ἀδιαφορία. Μέσω τῆς γραπτῆς αὐτῆς μεθόδου ἐπικοινωνίας ὁ Ποιμενάρχης δέν διατάζει καί ἀνακοινώνει μόνο, ἀλλά ἐπεξηγεῖ, προτρέπει, διδάσκει. Ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Μητροπολίτης προσφέρει μία διαμόρφωση στό γραμματειακό αὐτό εἴδος319: κάποτε "ἀνώνυμα συλλογικά ἔργα", μέ τόν "ἁπλό τρόπο περιγραφῆς"320 τοῦ ἀρχέγονου χριστιανισμοῦ καί ὕστερα ἀπό καιρό πάλι
Ὡς γραμματειακό εἶδος τῶν ἐπιστολικῶν κειμένων, πού ἐξυπηρετοῦσαν τίς τρέχουσες ἀνάγκες τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας316, εἶναι γνωστό ἤδη ἀπό τίς ἀπαρχές τῆς χριστιανικῆς γραμματείας (1ο αἰώνα μ.Χ.) καί ὑπῆρξε ἕνα ἀπό τά κυρίαρχα εἴδη της317.
2.1.α. Πατρικαί Νουθεσίαι
Ἡ πραγματεία παρουσιάζει τή συλλογή τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς καί μέσω αὐτῶν πρός ὅλο τό ποίμνιο. Τόν καθαρά πρακτικό σκοπό τῶν ἐπιστολῶν ἀναφέρει ὁ ἴδιος ὁ Ποιμενάρχης στόν πρόλογο318 καί εἶναι τόσο ἡ ἐπίλυση τῶν προβλημάτων, πού ἀντιμετωπίζουν οἱ ἱερεῖς στό ποιμαντικό τους ἔργο ἤ καί τά δημιουργοῦν οἱ ἴδιοι εἴτε ἀπό ἄγνοια, εἴτε ἀπό ἀδιαφορία. Μέσω τῆς γραπτῆς αὐτῆς μεθόδου ἐπικοινωνίας ὁ Ποιμενάρχης δέν διατάζει καί ἀνακοινώνει μόνο, ἀλλά ἐπεξηγεῖ, προτρέπει, διδάσκει. Ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Μητροπολίτης προσφέρει μία διαμόρφωση στό γραμματειακό αὐτό εἴδος319: κάποτε "ἀνώνυμα συλλογικά ἔργα", μέ τόν "ἁπλό τρόπο περιγραφῆς"320 τοῦ ἀρχέγονου χριστιανισμοῦ καί ὕστερα ἀπό καιρό πάλι
82
321. "Ἐλευθέρα Γνώμη", στίς 05.06.1959, ἄρθρο "Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «Πατρικαί νουθεσίαι»": «Σέ μιά ἀπ᾿ τίς ἐγκυκλίους του ὁ Σεβ. προτρέπει τούς ἱερεῖς του νά ἐπιμελοῦνται τά σπίτια τους, νά εἶναι καθαρά ... Τί εὐρύτητα πνεύματος ἀλήθεια! Πόσο ὀρθά τοποθετεῖ τό θέμα τῆς κοινωνικῆς ἐμφανίσεως τοῦ ἱερέως! Δέν εἶναι ὁ τυπικός καί ξηρός ἱεράρχης, ἀλλ᾿ ὁ πνευματικός πατέρας πού ἀγκαλιάζει μέ τήν ἀγάπη του τό ποίμνιό του καί τούς ποιμένας του».
322. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, πρόλογος, σελ. 5: «…πολλάκις εὑρέθημεν εἰς τήν ἀνάγκην νά δώσωμεν γραπτῶς εἰς τούς ἱερεῖς μας διαφόρους πατρικάς νουθεσίας. Μερικοί ὅμως τούτων δέν ἐπρόσεξαν, δυστυχῶς, καί δέν ἔχουν διατηρήσει τάς ἐγκυκλίους μας ὅλας. Ἀλλ᾿ εἴς τινας ἐξ αὐτῶν θίγονται ζητήματα, τά ὁποῖα πρέπει νά ἔχουν πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει των ὅλοι ἀνεξαιρέτως οἱ ἐφημέριοί μας. Αὐτάς, λοιπόν, τάς σπουδαιοτέρας ἐγκυκλίους μας, διά τούς ἀνωτέρω ἀλλά καί διά πάντα ἄλλον ἱερέα, ὁ ὁποῖος ἤθελε συναντήσει, κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἐφημεριακῶν του καθηκόντων, ζητήματα, τά ὁποῖα θίγονται εἰς τάς δημοσιευομένας ἐγκυκλίους καί θά ἠδύνατο κατά τινα τρόπον νά βοηθηθῇ, ἀπεφασίσαμεν νά ἐκδώσωμεν εἰς ἴδιον τεῦχος».
323. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 22: «Νά τηρῆται τάξις καί σειρά εἰς τά μνήματα καί νά ἔχῃ ἕκαστον τόν Σταυρόν του, τό σύμβολον τοῦ ὁριστικοῦ ἀγκυροβολήματος ἡμῶν εἰς τόν ἀκύμαντον λιμένα τῆς αἰωνιότητος».
324. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 16-17.
325.. Ὅ.π., σελ. 39.
326.. Ὅ.π., σελ. 87.
327. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.
322. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, πρόλογος, σελ. 5: «…πολλάκις εὑρέθημεν εἰς τήν ἀνάγκην νά δώσωμεν γραπτῶς εἰς τούς ἱερεῖς μας διαφόρους πατρικάς νουθεσίας. Μερικοί ὅμως τούτων δέν ἐπρόσεξαν, δυστυχῶς, καί δέν ἔχουν διατηρήσει τάς ἐγκυκλίους μας ὅλας. Ἀλλ᾿ εἴς τινας ἐξ αὐτῶν θίγονται ζητήματα, τά ὁποῖα πρέπει νά ἔχουν πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει των ὅλοι ἀνεξαιρέτως οἱ ἐφημέριοί μας. Αὐτάς, λοιπόν, τάς σπουδαιοτέρας ἐγκυκλίους μας, διά τούς ἀνωτέρω ἀλλά καί διά πάντα ἄλλον ἱερέα, ὁ ὁποῖος ἤθελε συναντήσει, κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἐφημεριακῶν του καθηκόντων, ζητήματα, τά ὁποῖα θίγονται εἰς τάς δημοσιευομένας ἐγκυκλίους καί θά ἠδύνατο κατά τινα τρόπον νά βοηθηθῇ, ἀπεφασίσαμεν νά ἐκδώσωμεν εἰς ἴδιον τεῦχος».
323. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 22: «Νά τηρῆται τάξις καί σειρά εἰς τά μνήματα καί νά ἔχῃ ἕκαστον τόν Σταυρόν του, τό σύμβολον τοῦ ὁριστικοῦ ἀγκυροβολήματος ἡμῶν εἰς τόν ἀκύμαντον λιμένα τῆς αἰωνιότητος».
324. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 16-17.
325.. Ὅ.π., σελ. 39.
326.. Ὅ.π., σελ. 87.
327. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.
ἀρκετά ἀπρόσωπη καί πιό πολύ γραφειοκρατική ἐπικοινωνία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλήρο, στήν περίπτωση τοῦ Διονυσίου γίνονται πατρικές νουθεσίες321. Ἡ συλλογή καί ἡ δημοσίευση τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν πραγματοποιήθηκε, ἐπειδή τά ζητήματα αὐτά, κατά τόν συγγραφέα, συνέχιζαν νά βρίσκονται στήν ἐπικαιρότητα, χωρίς νά ἐπέλθει ἡ τελική λύση τῶν προβλημάτων322, ἀλλά καί πρός ὄφελος ἱερέων ἐκτός τῆς Μητροπόλεώς του. Τό ἔργο ἀποτελεῖται ἀπό τέσσερα μέρη. Στό πρῶτο εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές, τίς ὁποῖες ἔγραψε ὁ Διονύσιος ὡς Μητροπολίτης Λήμνου (1952–1958), ἐνῶ τά ὑπόλοιπα εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν (1959–1967).
Τά βασικά ζητήματα πού θίγονται στίς ἐπιστολές:
Τάξη, εὐπρέπεια καί καθαριότητα στό ναό, στό προαύλιο τοῦ ναοῦ, στό νεκροταφεῖο323˙ Τέλεση ἱερῶν ἀκολουθιῶν, σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν λειτουργικῶν βιβλίων˙ Ἡ οἰκονομική ἐνίσχυση τοῦ κλήρου καί ἡ περιφορά τοῦ δίσκου στή λειτουργία324˙ Τό κήρυγμα καί ἡ ἐξομολόγηση˙ Ἀνάγκη τῆς ἄμεσης ἐπικοινωνίας τῶν ἱερέων μέ τή Μητρόπολη325 καί τῆς παρουσίας τους στά Ἱερατικά Συνέδρια326˙ Ἡ ἐξασφάλιση ἀρχαίων κειμηλίων327 τῶν ἱερῶν ναῶν
Τά βασικά ζητήματα πού θίγονται στίς ἐπιστολές:
Τάξη, εὐπρέπεια καί καθαριότητα στό ναό, στό προαύλιο τοῦ ναοῦ, στό νεκροταφεῖο323˙ Τέλεση ἱερῶν ἀκολουθιῶν, σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν λειτουργικῶν βιβλίων˙ Ἡ οἰκονομική ἐνίσχυση τοῦ κλήρου καί ἡ περιφορά τοῦ δίσκου στή λειτουργία324˙ Τό κήρυγμα καί ἡ ἐξομολόγηση˙ Ἀνάγκη τῆς ἄμεσης ἐπικοινωνίας τῶν ἱερέων μέ τή Μητρόπολη325 καί τῆς παρουσίας τους στά Ἱερατικά Συνέδρια326˙ Ἡ ἐξασφάλιση ἀρχαίων κειμηλίων327 τῶν ἱερῶν ναῶν
83
328.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
329.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 11.
330.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 10.
331.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
332.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
333.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 83.
334. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4.
335.. Ὅ.π., σελ. 4: «Ἡ ἐξομολόγησις εἶναι Μυστήριον μετανοίας καί ἐξαγορεύσεως τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ ἐξομολογουμένου».
336.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θά πρέπει ὁ πνευματικός νά περιορίζηται καθαρῶς εἰς τό πνευματικόν μέρος καί νά μή ἐξέρχηται τῆς δικαιοδοσίας του».
337.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θεμελιώδης ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον…».
338.. Ὅ.π., σελ. 6.
339.. Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ὑπεροχή του ἔναντι τοῦ ψυχιάτρου συνίσταται, ἐκτός ἄλλων, καί εἰς τό κῦρος, ὅπερ δίδει αὐτῷ τό θεῖον καί ἱερόν ὑπούργημα τοῦ πνευματικοῦ καί τά διατιθέμενα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνώτερα μέσα θεραπείας, ὡς εἶναι ἡ παντοδύναμος θεία Χάρις. Διά τήν ἀξιοποίησιν, ὅμως, καί τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης πλευρᾶς τοῦ Μυστηρίου ἀπαιτεῖται, ὅπως εἶναι ὁ πνευματικός ὄχι μόνον πεπειραμένος καί ἐνάρετος, ἀλλά καί ψυχολογικῶς κατηρτισμένος, ὅσον ἔνεστι».
329.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 11.
330.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 10.
331.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
332.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
333.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 83.
334. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4.
335.. Ὅ.π., σελ. 4: «Ἡ ἐξομολόγησις εἶναι Μυστήριον μετανοίας καί ἐξαγορεύσεως τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ ἐξομολογουμένου».
336.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θά πρέπει ὁ πνευματικός νά περιορίζηται καθαρῶς εἰς τό πνευματικόν μέρος καί νά μή ἐξέρχηται τῆς δικαιοδοσίας του».
337.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θεμελιώδης ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον…».
338.. Ὅ.π., σελ. 6.
339.. Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ὑπεροχή του ἔναντι τοῦ ψυχιάτρου συνίσταται, ἐκτός ἄλλων, καί εἰς τό κῦρος, ὅπερ δίδει αὐτῷ τό θεῖον καί ἱερόν ὑπούργημα τοῦ πνευματικοῦ καί τά διατιθέμενα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνώτερα μέσα θεραπείας, ὡς εἶναι ἡ παντοδύναμος θεία Χάρις. Διά τήν ἀξιοποίησιν, ὅμως, καί τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης πλευρᾶς τοῦ Μυστηρίου ἀπαιτεῖται, ὅπως εἶναι ὁ πνευματικός ὄχι μόνον πεπειραμένος καί ἐνάρετος, ἀλλά καί ψυχολογικῶς κατηρτισμένος, ὅσον ἔνεστι».
τῆς Μητροπόλεως328˙ Φροντίδα τοῦ στρατοῦ329˙ Θεραπεία τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τοῦ ποιμνίου330 (φιλόπτωχα ταμεῖα, μαθητικά συσσίτια, γηροκομεῖα, οἰκοτροφεῖα)˙ Διατάξεις γιά τήν ἐξωτερική ἐμφάνιση331 τῶν ἱερέων, τή συμπεριφορά τους, τή σωστή ἐπιλογή τῆς ψυχαγωγίας καί ἀπαγόρευση ἀνάμιξης στά πολιτικά332˙ Ἀπαγόρευση ὅποιου εἴδους ποιμαντικῆς δράσης χωρίς τήν ἔγκριση τοῦ Ἐπισκόπου333.
2.1.β. Εἰσηγήσεις στή Σύνοδο
«Ἐξομολόγησις – πνευματικόν φροντιστήριον» (1958).
Ἡ εἰσήγηση χωρίζεται σέ δύο θέματα. 1. Τό πρῶτο –Ἐξομολόγηση– ἔχει δύο ὑποενότητες: "Ἐκτροπαί καί ἐμπόδια" καί "Προσόντα". Ὁ εἰσηγητής ἐκθέτει τούς βασικούς κανόνες, ἡ ἐκπλήρωση τῶν ὁποίων συντελεῖ στή σωστή τέλεση τοῦ μυστηρίου τῆς ἐξομολογήσεως: α. τό ἀπόρρητο334, β. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολογούμενο νά κατακρίνει τούς ἄλλους335, γ. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολόγο νά ἐπεμβαίνει σέ θέματα μή πνευματικά336, δ. ἡ ἀποφυγή ἀκροτήτων στήν ἐπιβολή τοῦ ἐπιτιμίου (οὔτε αὐστηρή ἑρμηνεία ἱερῶν Κανόνων, οὔτε ἄκριτη ἐπιείκεια)337. Ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά ἔχει ὥριμη ἡλικία, πτυχίο θεολογίας ἤ δύο ἐτῶν πείρα στήν ἱερωσύνη338, νά εἶναι καταρτισμένος στήν ψυχολογία339,
2.1.β. Εἰσηγήσεις στή Σύνοδο
«Ἐξομολόγησις – πνευματικόν φροντιστήριον» (1958).
Ἡ εἰσήγηση χωρίζεται σέ δύο θέματα. 1. Τό πρῶτο –Ἐξομολόγηση– ἔχει δύο ὑποενότητες: "Ἐκτροπαί καί ἐμπόδια" καί "Προσόντα". Ὁ εἰσηγητής ἐκθέτει τούς βασικούς κανόνες, ἡ ἐκπλήρωση τῶν ὁποίων συντελεῖ στή σωστή τέλεση τοῦ μυστηρίου τῆς ἐξομολογήσεως: α. τό ἀπόρρητο334, β. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολογούμενο νά κατακρίνει τούς ἄλλους335, γ. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολόγο νά ἐπεμβαίνει σέ θέματα μή πνευματικά336, δ. ἡ ἀποφυγή ἀκροτήτων στήν ἐπιβολή τοῦ ἐπιτιμίου (οὔτε αὐστηρή ἑρμηνεία ἱερῶν Κανόνων, οὔτε ἄκριτη ἐπιείκεια)337. Ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά ἔχει ὥριμη ἡλικία, πτυχίο θεολογίας ἤ δύο ἐτῶν πείρα στήν ἱερωσύνη338, νά εἶναι καταρτισμένος στήν ψυχολογία339,
84
340.. Ὅ.π., σελ. 7-8.
341.. Ὅ.π., σελ. 10.
342.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
343.. Ὅ.π., σελ. 11: «Νά ζῶσιν αὐτοί πρῶτοι τήν κατά Χριστόν ζωήν, ὥστε νά δύνανται νά ἐμπνεύσωσι καί εἰς τούς μαθητάς των ζωήν πνευματικήν καί ἁγίαν».
344.. Ὅ.π., σελ. 11: «…τάξις καί εὐπρέπεια, σεμνότης εἰς τάς ἀναστροφάς καί ἀλληλοσεβασμός, συζητήσεις ἐποικοδομητικαί εἰς τούς περιπάτους καί εἰς τήν τράπεζαν…».
345. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 12: «Νά συσταθῇ εἰδική ἐξ Ἀρχιερέων καί εὐσεβῶν εἰδικῶν Ἐπιστημόνων Ἐπιτροπή πρός καταρτισμόν ἐμπεριστατωμένης εἰσηγήσεως ἐπί τῶν ζητημάτων τοῦ περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων, τῆς τεχνητῆς γονιμοποιήσεως κ.λ.π.».
341.. Ὅ.π., σελ. 10.
342.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
343.. Ὅ.π., σελ. 11: «Νά ζῶσιν αὐτοί πρῶτοι τήν κατά Χριστόν ζωήν, ὥστε νά δύνανται νά ἐμπνεύσωσι καί εἰς τούς μαθητάς των ζωήν πνευματικήν καί ἁγίαν».
344.. Ὅ.π., σελ. 11: «…τάξις καί εὐπρέπεια, σεμνότης εἰς τάς ἀναστροφάς καί ἀλληλοσεβασμός, συζητήσεις ἐποικοδομητικαί εἰς τούς περιπάτους καί εἰς τήν τράπεζαν…».
345. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 12: «Νά συσταθῇ εἰδική ἐξ Ἀρχιερέων καί εὐσεβῶν εἰδικῶν Ἐπιστημόνων Ἐπιτροπή πρός καταρτισμόν ἐμπεριστατωμένης εἰσηγήσεως ἐπί τῶν ζητημάτων τοῦ περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων, τῆς τεχνητῆς γονιμοποιήσεως κ.λ.π.».
νά ἐξομολογεῖται καί ὁ ἴδιος τακτικά, ἐάν εἶναι ἔγγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς ἐγγάμους καί ἐάν εἶναι ἄγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς μαθητές, φοιτητές καί στρατιῶτες. Οἱ ἱεροί ναοί τῶν πόλεων πρέπει νά εἶναι πάντα ἀνοιχτοί, γιά νά προσέρχονται οἱ ἐξομολογούμενοι. Γιά τήν ὕπαιθρο ὁ εἰσηγητής προτείνει τό θεσμό "τῶν περιοδευόντων ἐξομολόγων"340.
........2. Τό δεύτερο θέμα τῆς εἰσήγησης –Πνευματικόν Φροντιστήριον– ἀποτελεῖται ἀπό 4 ὑποενότητες, στίς ὁποῖες ὁ εἰσηγητής: α. ἀναφέρει ὡς σοβαρό πρόβλημα, πού ἐμποδίζει τή σωστή λειτουργία τοῦ πνευματικοῦ φροντιστηρίου, τήν ἀνομοιογένεια τῶν καλουμένων πρός μετεκπαίδευση ἱερέων σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στήν ἡλικία, τή μόρφωση καί τήν προέλευσή τους341, β. ὑπογραμμίζει τή σπουδαιότητα ὑπερίσχυσης τοῦ πρακτικοῦ μέρους στό πρόγραμμα τοῦ φροντιστηρίου342, γ. ἐπισημαίνει τήν ἀνάγκη τῆς ἀναζήτησης πεπειραμένων καί ἐνάρετων πνευματικῶν γιά διδακτικό προσωπικό343, δ. προτρέπει στή δημιουργία πνευματικοῦ περιβάλλοντος γιά τους σπουδαστές344. Ἀνακεφαλαιώνοντας, ὁ εἰσηγητής διατύπωσε σέ σύντομη μορφή ὅλες τίς θέσεις τῆς εἰσήγησής του.
........Ἕνα ἄλλο ἀξιοσημείωτο τῆς εἰσήγησης εἶναι ἡ ποιμαντική ἀνησυχία τοῦ Διονυσίου ἤδη τότε (τό 1958) γιά θέματα περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων καί τεχνητῆς γονιμοποιήσεως, γιά τά ὁποῖα, σύμφωνα μέ τόν Μητροπολίτη, ἡ Ἱερά Σύνοδος ἔπρεπε νά φροντίσει νά ἐκφέρει γνώμη345.
........2. Τό δεύτερο θέμα τῆς εἰσήγησης –Πνευματικόν Φροντιστήριον– ἀποτελεῖται ἀπό 4 ὑποενότητες, στίς ὁποῖες ὁ εἰσηγητής: α. ἀναφέρει ὡς σοβαρό πρόβλημα, πού ἐμποδίζει τή σωστή λειτουργία τοῦ πνευματικοῦ φροντιστηρίου, τήν ἀνομοιογένεια τῶν καλουμένων πρός μετεκπαίδευση ἱερέων σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στήν ἡλικία, τή μόρφωση καί τήν προέλευσή τους341, β. ὑπογραμμίζει τή σπουδαιότητα ὑπερίσχυσης τοῦ πρακτικοῦ μέρους στό πρόγραμμα τοῦ φροντιστηρίου342, γ. ἐπισημαίνει τήν ἀνάγκη τῆς ἀναζήτησης πεπειραμένων καί ἐνάρετων πνευματικῶν γιά διδακτικό προσωπικό343, δ. προτρέπει στή δημιουργία πνευματικοῦ περιβάλλοντος γιά τους σπουδαστές344. Ἀνακεφαλαιώνοντας, ὁ εἰσηγητής διατύπωσε σέ σύντομη μορφή ὅλες τίς θέσεις τῆς εἰσήγησής του.
........Ἕνα ἄλλο ἀξιοσημείωτο τῆς εἰσήγησης εἶναι ἡ ποιμαντική ἀνησυχία τοῦ Διονυσίου ἤδη τότε (τό 1958) γιά θέματα περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων καί τεχνητῆς γονιμοποιήσεως, γιά τά ὁποῖα, σύμφωνα μέ τόν Μητροπολίτη, ἡ Ἱερά Σύνοδος ἔπρεπε νά φροντίσει νά ἐκφέρει γνώμη345.
85
346. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας, σελ. 7-8.
347.. Ὅ.π., σελ. 12: «Πρέπει ὅμως μέ συντριβήν νά ὁμολογήσωμεν, ὅτι πολλοί ἐξ ἡμῶν εἴτε οὐδέν εἴτε πολύ στοιχειῶδες ἐνδιαφέρον δεικνύουν δι᾿ αὐτά. Ὡσαύτως, ἡ Σεπτή Ἱεραρχία οὐδέποτε ἠσχολήθη ἐμπεριστατωμένως καί ἀποτελεσματικῶς μέ τό πρόβλημα τῆς συντηρήσεως καί ἀναδείξεως τῆς πολυτιμωτάτης αὐτῆς πολιτιστικῆς καί θρησκευτικῆς κληρονομίας».
348.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Πάντα τά ἱερά ταῦτα καταγώγια συνεστήθησαν ἀδείᾳ καί ἐγκρίσει τῶν κατά τόπους Ἐπισκόπων, συνῳδά τοῖς Κανόσι ΣΤ΄ τῆς ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου (Ρ.Π. γ΄, 104), ΛΑ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων (Ρ.Π. β΄ 39), Ε΄ Ἀντιοχείας (Ρ.Π. γ΄ 136) καί Ι΄ καί ΠΓ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ Συνόδου (σ. 318, 508–509), οἱ ὁποῖοι ἀπαγορεύουν τό παρά τήν γνώμην τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου ἐκκλησιάζειν ἤ συνιστᾶν Μονήν ἤ εὐκτήριον οἶκον, καί δή τῷ Δ΄ Κανόνι τῆς Δ΄ ἐν Χαλκηδόνι Συνόδου, σαφῶς διαγορεύοντα ″μηδένα μηδαμοῦ οἰκοδομεῖν, μηδέ συνιστᾶν Μοναστήριον ἤ εὐκτήριον οἶκον παρά γνώμην τοῦ τῆς πόλεως Ἐπισκόπου″ (Ρ. Π. β΄ 226). Ἐκ πάντων τῶν κανόνων τούτων συνάγεται, ὅτι διά νά ὑφίσταται Ναός τις ἤ εὐκτήριος οἶκος ἤ Μονή ἀπαραίτητος τυγχάνει ἡ συγκατάθεσις τοῦ ἐπιχωρίου ἐπισκόπου. Ἑπομένως, ἔδει ἐν πάσῃ περιπτώσει νά ὑφίσταται συγκατάθεσις τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου διά τόν καθορισμόν τῆς τύχης τῶν ἱερῶν τούτων καταγωγίων».
349.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἐντεῦθεν, Μοναστήρια, Ναοί, Παρεκκλήσια καί Ἐξωκκλήσια, κατά τόν ΚΔ΄ Κανόνα τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, διαγορεύοντα "τά ἅπαξ καθιερωθέντα Μοναστήρια, κατά γνώμην Ἐπισκόπων, μένειν εἰς τό διηνεκές Μοναστήρια" (Ρ.Π. β΄ 271), ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἐπιτρέπεται νά ἐκπέσωσι τοῦ πρώτου αὐτῶν σκοποῦ. Ἐπιβάλλεται νά παραμένουν χῶροι λατρείας "εἰς τό διηνεκές", ὡς ἐπιγραμματικῶς τονίζει ὁ προμνημονευθείς Κανών, τά Μοναστήρια, οἱ Ναοί, τά παρεκκλήσια καί τά ἐξωκκλήσια. Τά αὐτά διακελεύονται καί οἱ Ἐκκλησιαστικοί Νόμοι (ἄρθρ. 1 τοῦ Α.Ν. 1363/1938, ἄρθρ. 24 τοῦ Α.Ν. 2200/1940 κ.λ.π.».
350.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ἐνεργοῦσα οὕτως ἡ Διεύθυνσις Ἀρχαιοτήτων παραβιάζει καί τόν Β΄ Κανόνα τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, ἐπιτάσσοντα "Κειμήλια… καί κτήσεις ἀκινήτους, ἀνεκποιήτους τῆς Ἐκκλησίας σώζεσθαι χρή" (Ρ.Π. ε΄ 318) καί τόν ΛΗ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, καθ᾿ ὅν "τά γάρ Θεῷ καθιερωθέντα οὐχ ὅσιον ἐκποιεῖν" (Ρ.Π. στ΄ 267)». 85
347.. Ὅ.π., σελ. 12: «Πρέπει ὅμως μέ συντριβήν νά ὁμολογήσωμεν, ὅτι πολλοί ἐξ ἡμῶν εἴτε οὐδέν εἴτε πολύ στοιχειῶδες ἐνδιαφέρον δεικνύουν δι᾿ αὐτά. Ὡσαύτως, ἡ Σεπτή Ἱεραρχία οὐδέποτε ἠσχολήθη ἐμπεριστατωμένως καί ἀποτελεσματικῶς μέ τό πρόβλημα τῆς συντηρήσεως καί ἀναδείξεως τῆς πολυτιμωτάτης αὐτῆς πολιτιστικῆς καί θρησκευτικῆς κληρονομίας».
348.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Πάντα τά ἱερά ταῦτα καταγώγια συνεστήθησαν ἀδείᾳ καί ἐγκρίσει τῶν κατά τόπους Ἐπισκόπων, συνῳδά τοῖς Κανόσι ΣΤ΄ τῆς ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου (Ρ.Π. γ΄, 104), ΛΑ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων (Ρ.Π. β΄ 39), Ε΄ Ἀντιοχείας (Ρ.Π. γ΄ 136) καί Ι΄ καί ΠΓ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ Συνόδου (σ. 318, 508–509), οἱ ὁποῖοι ἀπαγορεύουν τό παρά τήν γνώμην τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου ἐκκλησιάζειν ἤ συνιστᾶν Μονήν ἤ εὐκτήριον οἶκον, καί δή τῷ Δ΄ Κανόνι τῆς Δ΄ ἐν Χαλκηδόνι Συνόδου, σαφῶς διαγορεύοντα ″μηδένα μηδαμοῦ οἰκοδομεῖν, μηδέ συνιστᾶν Μοναστήριον ἤ εὐκτήριον οἶκον παρά γνώμην τοῦ τῆς πόλεως Ἐπισκόπου″ (Ρ. Π. β΄ 226). Ἐκ πάντων τῶν κανόνων τούτων συνάγεται, ὅτι διά νά ὑφίσταται Ναός τις ἤ εὐκτήριος οἶκος ἤ Μονή ἀπαραίτητος τυγχάνει ἡ συγκατάθεσις τοῦ ἐπιχωρίου ἐπισκόπου. Ἑπομένως, ἔδει ἐν πάσῃ περιπτώσει νά ὑφίσταται συγκατάθεσις τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου διά τόν καθορισμόν τῆς τύχης τῶν ἱερῶν τούτων καταγωγίων».
349.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἐντεῦθεν, Μοναστήρια, Ναοί, Παρεκκλήσια καί Ἐξωκκλήσια, κατά τόν ΚΔ΄ Κανόνα τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, διαγορεύοντα "τά ἅπαξ καθιερωθέντα Μοναστήρια, κατά γνώμην Ἐπισκόπων, μένειν εἰς τό διηνεκές Μοναστήρια" (Ρ.Π. β΄ 271), ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἐπιτρέπεται νά ἐκπέσωσι τοῦ πρώτου αὐτῶν σκοποῦ. Ἐπιβάλλεται νά παραμένουν χῶροι λατρείας "εἰς τό διηνεκές", ὡς ἐπιγραμματικῶς τονίζει ὁ προμνημονευθείς Κανών, τά Μοναστήρια, οἱ Ναοί, τά παρεκκλήσια καί τά ἐξωκκλήσια. Τά αὐτά διακελεύονται καί οἱ Ἐκκλησιαστικοί Νόμοι (ἄρθρ. 1 τοῦ Α.Ν. 1363/1938, ἄρθρ. 24 τοῦ Α.Ν. 2200/1940 κ.λ.π.».
350.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ἐνεργοῦσα οὕτως ἡ Διεύθυνσις Ἀρχαιοτήτων παραβιάζει καί τόν Β΄ Κανόνα τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, ἐπιτάσσοντα "Κειμήλια… καί κτήσεις ἀκινήτους, ἀνεκποιήτους τῆς Ἐκκλησίας σώζεσθαι χρή" (Ρ.Π. ε΄ 318) καί τόν ΛΗ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, καθ᾿ ὅν "τά γάρ Θεῷ καθιερωθέντα οὐχ ὅσιον ἐκποιεῖν" (Ρ.Π. στ΄ 267)». 85
«Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων» (1965).
Ἡ εἰσήγηση ἔχει ἔντονο νομοκανονικό περιεχόμενο καί παρουσιάζει δύο πλευρές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος: α. τίς ἀντικανονικές ἐνέργειες τῆς Ὑπηρεσίας Ἀρχαιοτήτων καί Ἀναστηλώσεως στό θέμα τῶν ἱερῶν μονῶν, ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, διότι "ἀποξενώνει τελείως τινά τούτων ἀπό τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου, μεταβάλλουσα αὐθαιρέτως τούς καθηγιασμένους ἱερούς τόπους λατρείας εἰς Μνημεῖα τῆς νεκρᾶς πλέον θρησκείας, εἰς ἀντικείμενα ἀρχαιολογικοῦ μόνον καί τουριστικοῦ ἐνδιαφέροντος"346 καί β. τήν ἔλλειψη ποιμαντορικῆς εὐσυνειδησίας τῆς ἱεραρχίας, τήν ἀδιαφορία τῆς πλειοψηφίας καί κατ᾿ ἐπέκταση τήν ἀπραξία της347, ἐνῶ μέ τήν ἀπαραίτητη συγκατάθεση τοῦ κάθε οἰκείου ἐπισκόπου καθορίζεται ἡ τύχη τους348, ὁπότε ὁ ἴδιος πρέπει νά φροντίσει, ὥστε νά μήν ἐκπέσουν τοῦ πρώτου τους προορισμοῦ349. Ὁ Μητροπολίτης παραθέτει τούς σχετικούς μέ τό θέμα ἱερούς Κανόνες350 καί κάνει μελετημένες προτάσεις, γιά νά ἐπανακτήσει καί ἀξιοποιήσει ἡ Ἐκκλησία τούς ἱερούς ναούς, τά ἐξωκκλήσια καί τά παρεκκλήσια καί νά συντελεῖ στήν ἐσαεί λειτουργία τους.
Ἡ εἰσήγηση ἔχει ἔντονο νομοκανονικό περιεχόμενο καί παρουσιάζει δύο πλευρές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος: α. τίς ἀντικανονικές ἐνέργειες τῆς Ὑπηρεσίας Ἀρχαιοτήτων καί Ἀναστηλώσεως στό θέμα τῶν ἱερῶν μονῶν, ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, διότι "ἀποξενώνει τελείως τινά τούτων ἀπό τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου, μεταβάλλουσα αὐθαιρέτως τούς καθηγιασμένους ἱερούς τόπους λατρείας εἰς Μνημεῖα τῆς νεκρᾶς πλέον θρησκείας, εἰς ἀντικείμενα ἀρχαιολογικοῦ μόνον καί τουριστικοῦ ἐνδιαφέροντος"346 καί β. τήν ἔλλειψη ποιμαντορικῆς εὐσυνειδησίας τῆς ἱεραρχίας, τήν ἀδιαφορία τῆς πλειοψηφίας καί κατ᾿ ἐπέκταση τήν ἀπραξία της347, ἐνῶ μέ τήν ἀπαραίτητη συγκατάθεση τοῦ κάθε οἰκείου ἐπισκόπου καθορίζεται ἡ τύχη τους348, ὁπότε ὁ ἴδιος πρέπει νά φροντίσει, ὥστε νά μήν ἐκπέσουν τοῦ πρώτου τους προορισμοῦ349. Ὁ Μητροπολίτης παραθέτει τούς σχετικούς μέ τό θέμα ἱερούς Κανόνες350 καί κάνει μελετημένες προτάσεις, γιά νά ἐπανακτήσει καί ἀξιοποιήσει ἡ Ἐκκλησία τούς ἱερούς ναούς, τά ἐξωκκλήσια καί τά παρεκκλήσια καί νά συντελεῖ στήν ἐσαεί λειτουργία τους.
86
351. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, σελ. 3.
352.. Ὅ.π., σελ. 13.
353.. Ὅ.π., σελ. 23: «Καί ἀκόμη δι᾿ αὐτοῦ [ἐπιστημονικοῦ ἰνστιτούτου] θά διαφωτίζεται ὑπευθύνως τό κοινόν καί θά βοηθῆται εἰς τήν διαμόρφωσιν κριτικοῦ αἰσθητηρίου, ὥστε νά ὠφελῆται πράγματι ἀπό τόν κινηματογράφον».
354.. Ὅ.π., σελ. 25.
352.. Ὅ.π., σελ. 13.
353.. Ὅ.π., σελ. 23: «Καί ἀκόμη δι᾿ αὐτοῦ [ἐπιστημονικοῦ ἰνστιτούτου] θά διαφωτίζεται ὑπευθύνως τό κοινόν καί θά βοηθῆται εἰς τήν διαμόρφωσιν κριτικοῦ αἰσθητηρίου, ὥστε νά ὠφελῆται πράγματι ἀπό τόν κινηματογράφον».
354.. Ὅ.π., σελ. 25.
«Ἐκκλησία καί κινηματογράφος» (1969).
Ὁ εἰσηγητής θεωρεῖ τήν ἐνασχόληση τῆς Ἐκκλησίας μέ τό ἐν λόγῳ θέμα καθῆκον καί ἱερό χρέος της, ἐφ᾿ ὅσον αὐτό κατέστη ἕνα ἀπό τά βασικότερα ποιμαντικά θέματα τοῦ 20οῦ αἰώνα351. Ἡ εἰσήγηση ἀποτελεῖται ἀπό τήν εἰσαγωγή καί ἑπτά κεφάλαια. Ἔχοντας τό Εὐαγγέλιο καί τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία γιά θεμέλιο, ὁ ἐρευνητής Ἱεράρχης χρησιμοποιεῖ τά σύγχρονά του μέσα τῆς ἔρευνας: ἄνετα κινεῖται στόν κοινωνιολογικό τομέα, εἶναι ἐνημερωμένος γιά τίς τελευταῖες ἔρευνες τῆς ψυχολογίας, κατέχει τά στοιχεῖα τῆς παγκοσμίου κλίμακος στατιστικῆς καί τῆς δραστηριότητας ἀλλοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά τό θέμα τοῦ κινηματογράφου. Μέσω τῆς ἔρευνας ἀνακαλύπτει τά αἴτια τῆς ἐπιρροῆς τοῦ κινηματογράφου καί κάνει προβλέψεις γιά τή μετέπειτα πορεία του, προτείνει μορφές τῆς ἐνδεχόμενης προσφορᾶς του στήν ἀγωγή τῶν ἀνθρώπων καί παράλληλα ἀναδεικνύει τήν ἐξέλιξή του στήν πραγματικότητα σέ «εἰσηγητή τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καί τῆς ἐγκληματικότητος εἰς τήν σύγχρονον κοινωνίαν»352, ἀναφέρει φωνές διαμαρτυρίας, παρμένες ἀπό τόν παγκόσμιο Τύπο, ἐπεξηγεῖ τούς λόγους τοῦ ἐλλιποῦς ἐλέγχου στήν Ἑλλάδα καί κάνει λεπτομερεῖς προτάσεις γιά τή δράση τῆς ἐπιτροπῆς ἐλέγχου, ἡ ὁποία θά πρέπει νά ἀναπτυχθεῖ στό ἐπιστημονικό ἰνστιτοῦτο353. Ἀκολουθεῖ μία ἐπισκόπηση στίς προσπάθειες τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς καί τῆς Εὐαγγελικῆς Ἐκκλησίας στό ἔργο «τοῦ ἐλέγχου καί τῆς ἐμπνεύσεως τοῦ κινηματογράφου»354, οἱ ὁποῖες ἔφεραν ἀξιόλογα ἀποτελέσματα. Συμπεραίνοντας, ὁ εἰσηγητής θέτει τό βασικό ἐρώτημα: «Κατά πόσον ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, μέ τήν διαμόρφωσίν της καί τήν πνευματικότητά της καί τόν ἐντόνως λειτουργικόν της χαρακτῆρα, θά πρέπει νά ἀναμιχθῇ εἰς τό πρόβλημα τοῦ κινηματογράφου,
Ὁ εἰσηγητής θεωρεῖ τήν ἐνασχόληση τῆς Ἐκκλησίας μέ τό ἐν λόγῳ θέμα καθῆκον καί ἱερό χρέος της, ἐφ᾿ ὅσον αὐτό κατέστη ἕνα ἀπό τά βασικότερα ποιμαντικά θέματα τοῦ 20οῦ αἰώνα351. Ἡ εἰσήγηση ἀποτελεῖται ἀπό τήν εἰσαγωγή καί ἑπτά κεφάλαια. Ἔχοντας τό Εὐαγγέλιο καί τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία γιά θεμέλιο, ὁ ἐρευνητής Ἱεράρχης χρησιμοποιεῖ τά σύγχρονά του μέσα τῆς ἔρευνας: ἄνετα κινεῖται στόν κοινωνιολογικό τομέα, εἶναι ἐνημερωμένος γιά τίς τελευταῖες ἔρευνες τῆς ψυχολογίας, κατέχει τά στοιχεῖα τῆς παγκοσμίου κλίμακος στατιστικῆς καί τῆς δραστηριότητας ἀλλοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά τό θέμα τοῦ κινηματογράφου. Μέσω τῆς ἔρευνας ἀνακαλύπτει τά αἴτια τῆς ἐπιρροῆς τοῦ κινηματογράφου καί κάνει προβλέψεις γιά τή μετέπειτα πορεία του, προτείνει μορφές τῆς ἐνδεχόμενης προσφορᾶς του στήν ἀγωγή τῶν ἀνθρώπων καί παράλληλα ἀναδεικνύει τήν ἐξέλιξή του στήν πραγματικότητα σέ «εἰσηγητή τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καί τῆς ἐγκληματικότητος εἰς τήν σύγχρονον κοινωνίαν»352, ἀναφέρει φωνές διαμαρτυρίας, παρμένες ἀπό τόν παγκόσμιο Τύπο, ἐπεξηγεῖ τούς λόγους τοῦ ἐλλιποῦς ἐλέγχου στήν Ἑλλάδα καί κάνει λεπτομερεῖς προτάσεις γιά τή δράση τῆς ἐπιτροπῆς ἐλέγχου, ἡ ὁποία θά πρέπει νά ἀναπτυχθεῖ στό ἐπιστημονικό ἰνστιτοῦτο353. Ἀκολουθεῖ μία ἐπισκόπηση στίς προσπάθειες τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς καί τῆς Εὐαγγελικῆς Ἐκκλησίας στό ἔργο «τοῦ ἐλέγχου καί τῆς ἐμπνεύσεως τοῦ κινηματογράφου»354, οἱ ὁποῖες ἔφεραν ἀξιόλογα ἀποτελέσματα. Συμπεραίνοντας, ὁ εἰσηγητής θέτει τό βασικό ἐρώτημα: «Κατά πόσον ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, μέ τήν διαμόρφωσίν της καί τήν πνευματικότητά της καί τόν ἐντόνως λειτουργικόν της χαρακτῆρα, θά πρέπει νά ἀναμιχθῇ εἰς τό πρόβλημα τοῦ κινηματογράφου,
87
355.. Ὅ.π., σελ. 28.
356.. Ὅ.π., σελ. 28: «Οἱ Πατέρες καί ὁλόκληρος ἡ Ἐκκλησία ἐνδιεφέρθησαν νά διαφωτίσουν τά μέλη τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ καί νά βοηθήσουν, ὥστε νά ἀντιμετωπίσουν ταῦτα ὀρθῶς καί χωρίς ὑποχωρήσεις πνευματικάς τό θέμα τοῦτο».
357. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 37: «Στίς πραγματεῖες αὐτές ἐκθειάζεται τό ὑψηλό λητούργημα τῆς ἱερωσύνης, ἀναφέρονται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων, ἀλλά καί τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων γιά τό ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης. Οἱ πραγματεῖες αὐτές προέκυψαν ὅταν μέ τήν ἀνάπτυξη καί ἐξάπλωση τοῦ χριστιανισμοῦ παρατηρήθηκαν φαινόμενα κοινωνικῶν καί ἠθικῶν ἐκτροπῶν τῶν λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας».
358.. Ἐάν ὑποθέσουμε ὡς πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας «Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον» τήν καθαυτό πτυχιακή του ἐργασία τοῦ 1940, τότε ἡ δεύτερη ἔκδοση θά πρέπει νά εἶχε γίνει στήν Κύπρο τό 1953 καί σ᾿ αὐτήν προφανῶς θά ἀναφέρεται στήν ἐπιστολή του ὁ Σαλαμίνας Γεννάδιος, ὅπως ἱσχυρίζεται στίς ὑποσημειώσεις τῆς ἐπιστολῆς ὁ βιογράφος τοῦ Γενναδίου, Χριστόφορος Καδῆς, στό ἔργο του «Βαδίζειν σταθερῶς», πού ἐμπεριέχει μεταξύ ἄλλων καί τίς σελίδες ἡμερολογίου καί τήν ἀλληλογραφία τοῦ Σαλαμίνας πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, σελ. 234: «Τό βιβλίον σας ἐπί τέλους ἐτυπώθη καί ἐστάλη εἰς ὅλους τούς ἱερεῖς τῆς Κύπρου δωρεάν. Ὅλοι σᾶς εὐχαριστοῦν πού τούς ἐδώσατε ἕνα τόσον καλόν βοήθημα, διά νά ἐμβαθύνουν εἰς τό νόημα τῆς ἱερωσύνης».
356.. Ὅ.π., σελ. 28: «Οἱ Πατέρες καί ὁλόκληρος ἡ Ἐκκλησία ἐνδιεφέρθησαν νά διαφωτίσουν τά μέλη τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ καί νά βοηθήσουν, ὥστε νά ἀντιμετωπίσουν ταῦτα ὀρθῶς καί χωρίς ὑποχωρήσεις πνευματικάς τό θέμα τοῦτο».
357. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 37: «Στίς πραγματεῖες αὐτές ἐκθειάζεται τό ὑψηλό λητούργημα τῆς ἱερωσύνης, ἀναφέρονται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων, ἀλλά καί τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων γιά τό ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης. Οἱ πραγματεῖες αὐτές προέκυψαν ὅταν μέ τήν ἀνάπτυξη καί ἐξάπλωση τοῦ χριστιανισμοῦ παρατηρήθηκαν φαινόμενα κοινωνικῶν καί ἠθικῶν ἐκτροπῶν τῶν λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας».
358.. Ἐάν ὑποθέσουμε ὡς πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας «Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον» τήν καθαυτό πτυχιακή του ἐργασία τοῦ 1940, τότε ἡ δεύτερη ἔκδοση θά πρέπει νά εἶχε γίνει στήν Κύπρο τό 1953 καί σ᾿ αὐτήν προφανῶς θά ἀναφέρεται στήν ἐπιστολή του ὁ Σαλαμίνας Γεννάδιος, ὅπως ἱσχυρίζεται στίς ὑποσημειώσεις τῆς ἐπιστολῆς ὁ βιογράφος τοῦ Γενναδίου, Χριστόφορος Καδῆς, στό ἔργο του «Βαδίζειν σταθερῶς», πού ἐμπεριέχει μεταξύ ἄλλων καί τίς σελίδες ἡμερολογίου καί τήν ἀλληλογραφία τοῦ Σαλαμίνας πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, σελ. 234: «Τό βιβλίον σας ἐπί τέλους ἐτυπώθη καί ἐστάλη εἰς ὅλους τούς ἱερεῖς τῆς Κύπρου δωρεάν. Ὅλοι σᾶς εὐχαριστοῦν πού τούς ἐδώσατε ἕνα τόσον καλόν βοήθημα, διά νά ἐμβαθύνουν εἰς τό νόημα τῆς ἱερωσύνης».
πού εἶναι πρόβλημα τοῦ αἰῶνος τούτου»355. Ἡ ἀπάντηση δίνεται μέ βάση τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία καί εἶναι θετική356.
2.2. Ποιμαντικές πραγματεῖες
Τό πρῶτο ποιμαντορικό μέλημα τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἦταν ἡ θεραπεία τῶν πνευματικῶν προβλημάτων τοῦ κλήρου, ὥστε νά μπορέσουν οἱ ἱερεῖς νά ἀναλάβουν τόν πρωτεύοντα ρόλο στό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τοῦ λαοῦ. Τό ἀποτέλεσμα τῶν κόπων τοῦ Ἱεράρχη στήν ἀνόρθωση τοῦ κλήρου εἶναι τά ἑξῆς τέσσερα ἔργα του357: «Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον», «Ὁ πιστός οἰκονόμος», «Πιστοί ἄχρι θανάτου» καί «Προσκλητήριον». Τό ἔργο «Πιστοί ἄχρι θανάτου» παρουσιάζει ἕνα σύνθετο εἶδος, Μαρτυρολογίου καί ποιμαντικῆς πραγματείας. Τό «Προσκλητήριον» εἶναι εἶδος τῆς καλῆς ἀγγελίας περί τῆς ἱερωσύνης τήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα, μέ ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα.
2.2.α. Ἡ.. Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον
Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τρίτη ἔκδοση τοῦ ἔργου358, πού εἶχε ἐκδοθεῖ στήν Ἀθήνα τό 1957 καί διασώθηκε στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη. Εἶναι γραμμένο μέ βάση τούς «Ἕξι λόγους περί ἱερωσύνης» τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου.
2.2. Ποιμαντικές πραγματεῖες
Τό πρῶτο ποιμαντορικό μέλημα τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἦταν ἡ θεραπεία τῶν πνευματικῶν προβλημάτων τοῦ κλήρου, ὥστε νά μπορέσουν οἱ ἱερεῖς νά ἀναλάβουν τόν πρωτεύοντα ρόλο στό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τοῦ λαοῦ. Τό ἀποτέλεσμα τῶν κόπων τοῦ Ἱεράρχη στήν ἀνόρθωση τοῦ κλήρου εἶναι τά ἑξῆς τέσσερα ἔργα του357: «Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον», «Ὁ πιστός οἰκονόμος», «Πιστοί ἄχρι θανάτου» καί «Προσκλητήριον». Τό ἔργο «Πιστοί ἄχρι θανάτου» παρουσιάζει ἕνα σύνθετο εἶδος, Μαρτυρολογίου καί ποιμαντικῆς πραγματείας. Τό «Προσκλητήριον» εἶναι εἶδος τῆς καλῆς ἀγγελίας περί τῆς ἱερωσύνης τήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα, μέ ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα.
2.2.α. Ἡ.. Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον
Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τρίτη ἔκδοση τοῦ ἔργου358, πού εἶχε ἐκδοθεῖ στήν Ἀθήνα τό 1957 καί διασώθηκε στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη. Εἶναι γραμμένο μέ βάση τούς «Ἕξι λόγους περί ἱερωσύνης» τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου.
88
359.. Ἐπειδή ὁ κύριος στόχος τῆς Σχολῆς ἦταν ἡ κατάρτιση κληρικῶν γιά τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου στίς ἐπαρχίες τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου προκειμένου νά προστατεύσουν τό Ὀρθόδοξο ποίμνιο ἀπό αἱρετικές διδασκαλίες, ἰδιαίτερη ἒμφαση δόθηκε στήν κηρυγματική θεολογία.
360.. Ἡ ἐποχή τῆς συγγραφῆς σημαδεύεται μέ τό γλωσσικό ζήτημα καί ἐπειδή οἱ Φαναριῶτες ἐπέμεναν στήν καθαρεύουσα, αὐτό ἦταν καί τό ἀπαιτούμενο στή Σχολῆ τῆς Χάλκης.
361. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, σελ. 7.
362.. Ὅ.π., σελ. 7: «ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν».
363.. Ὅ.π., σελ. 7-8: «ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν" ἁμαρτίες, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
364.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
365.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι προχειρότατον καί ἀπολύτως ἀπαραίτητον μέσον τῆς ἱερωσύνης».
366.. Ὅ.π., σελ. 10: «… ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
367.. Ὅ.π., σελ. 10.
368.. Ὅ.π., σελ. 11-12: «Ἐνῶ οἱ ἱερεῖς "οὐκ ἄρχοντας, οὐδέ βασιλεῖς ἀλλ᾽ αὐτόν τόν Θεόν πολλάκις ἡμῖν ὀργισθέντα κατήλλαξαν"». 369.. Ὅ.π., σελ. 14: «ἀποβλέπει εἰς τήν πρόληψίν του, εἰς τήν παντελῆ ἐξαφάνισίν του». 370 Ὅ.π., σελ. 16: «Ἡ ἱερωσύνη λοιπόν εἶναι ἀνωτέρα τῆς βασιλείας. Διά τοῦτο καί ποτέ δέ καταφεύγει εἰς αὐτήν».
360.. Ἡ ἐποχή τῆς συγγραφῆς σημαδεύεται μέ τό γλωσσικό ζήτημα καί ἐπειδή οἱ Φαναριῶτες ἐπέμεναν στήν καθαρεύουσα, αὐτό ἦταν καί τό ἀπαιτούμενο στή Σχολῆ τῆς Χάλκης.
361. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, σελ. 7.
362.. Ὅ.π., σελ. 7: «ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν».
363.. Ὅ.π., σελ. 7-8: «ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν" ἁμαρτίες, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
364.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
365.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι προχειρότατον καί ἀπολύτως ἀπαραίτητον μέσον τῆς ἱερωσύνης».
366.. Ὅ.π., σελ. 10: «… ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
367.. Ὅ.π., σελ. 10.
368.. Ὅ.π., σελ. 11-12: «Ἐνῶ οἱ ἱερεῖς "οὐκ ἄρχοντας, οὐδέ βασιλεῖς ἀλλ᾽ αὐτόν τόν Θεόν πολλάκις ἡμῖν ὀργισθέντα κατήλλαξαν"». 369.. Ὅ.π., σελ. 14: «ἀποβλέπει εἰς τήν πρόληψίν του, εἰς τήν παντελῆ ἐξαφάνισίν του». 370 Ὅ.π., σελ. 16: «Ἡ ἱερωσύνη λοιπόν εἶναι ἀνωτέρα τῆς βασιλείας. Διά τοῦτο καί ποτέ δέ καταφεύγει εἰς αὐτήν».
Ἡ πραγματεία ἔχει τή μορφή τοῦ κηρύγματος359, γραμμένου στήν καθαρεύουσα360.
Τό σύγγραμμα ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια:
..........«Τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης»: .ὁ .θεσμός τῆς ἱερωσύνης συστάθηκε ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα361˙ διακονεί τό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας362˙ τά ἅγια μέσα του363 εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ364, ἡ προσευχή365 καί τά ἅγια μυστήρια, μέ τήν ἐξομολόγηση366 στήν πρώτη θέση367.
..........«Ἡ ἱερωσύνη ὑψηλοτέρα πάσης ἄλλης ἐπιγείου ἀρχῆς»: ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία εἶναι ἀσύγκριτα κατώτερες ἀπό τήν ἱερωσύνη, διότι μόνον ὁ ἱερέας, μέ τή δοσμένη σ᾿ αὐτόν ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", μπορεῖ νά σώσει ἀπό τήν ψυχική ἀσθένεια καί τόν ψυχικό θάνατο368˙ ὁ ἱερέας πολεμᾶ τό κακό στήν κοινωνία369 εἰρηνικά, μόνο μέ τήν παράκληση370˙ ὁ φορέας τῆς ἱερατικῆς ἐπιστήμης εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἱερέα, καί ἔτσι μπορεῖ νά ἐργαστεῖ σ᾿ ὁποιονδήποτε τόπο καί μέ ὁποιεσδήποτε συνθῆκες.
Τό σύγγραμμα ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια:
..........«Τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης»: .ὁ .θεσμός τῆς ἱερωσύνης συστάθηκε ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα361˙ διακονεί τό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας362˙ τά ἅγια μέσα του363 εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ364, ἡ προσευχή365 καί τά ἅγια μυστήρια, μέ τήν ἐξομολόγηση366 στήν πρώτη θέση367.
..........«Ἡ ἱερωσύνη ὑψηλοτέρα πάσης ἄλλης ἐπιγείου ἀρχῆς»: ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία εἶναι ἀσύγκριτα κατώτερες ἀπό τήν ἱερωσύνη, διότι μόνον ὁ ἱερέας, μέ τή δοσμένη σ᾿ αὐτόν ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", μπορεῖ νά σώσει ἀπό τήν ψυχική ἀσθένεια καί τόν ψυχικό θάνατο368˙ ὁ ἱερέας πολεμᾶ τό κακό στήν κοινωνία369 εἰρηνικά, μόνο μέ τήν παράκληση370˙ ὁ φορέας τῆς ἱερατικῆς ἐπιστήμης εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἱερέα, καί ἔτσι μπορεῖ νά ἐργαστεῖ σ᾿ ὁποιονδήποτε τόπο καί μέ ὁποιεσδήποτε συνθῆκες.
89
371.. Ὅ.π., σελ. 20.
372.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν ἐστίν, οὐδέ ἀναγκάσαι φόβῳ».
373.. Ὅ.π., σελ. 21: «διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς».
374.. Ὅ.π., σελ. 19-20.
375.. Ὅ.π., σελ. 22: «Καί αὐτή ἡ ἐξωτερική του περιβολή καί ἡ τροφή του ἀκόμη γίνεται ἀντικείμενον σχολίων».
376.. Ὅ.π., σελ. 24: «Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
377.. Ὅ.π., σελ. 28: «εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
378.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Θά ἀπευθύνῃ εἰς αὐτόν λόγους παρηγορίας καί θά τόν ἐνισχύσῃ διά νά ἀντιμετωπίσῃ τάς ὀδυνηράς στιγμάς τῆς ἀσθενείας του γενναίως».
379.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
380.. Ὅ.π., σελ. 33: «ζοῦν μέ σωφροσύνην καί ὑπομονήν μίαν χριστιανικήν ζωήν καί εἶναι ἄξιαι πάσης προστασίας καί βοηθείας».
381.. Ὅ.π., σελ. 34: «ἡ ἀνθρωπίνη φύσις εἶναι φιλοκερδής καί ὑπερήφανος καί ὅτι ἡ πτωχεία εἶναι ἱκανή νά καταβάλῃ καί τήν πλέον γενναίαν ψυχήν καί τήν καταστήσῃ ἀναίσχυντον».
382.. Ὅ.π., σελ. 35: «μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».
372.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν ἐστίν, οὐδέ ἀναγκάσαι φόβῳ».
373.. Ὅ.π., σελ. 21: «διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς».
374.. Ὅ.π., σελ. 19-20.
375.. Ὅ.π., σελ. 22: «Καί αὐτή ἡ ἐξωτερική του περιβολή καί ἡ τροφή του ἀκόμη γίνεται ἀντικείμενον σχολίων».
376.. Ὅ.π., σελ. 24: «Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
377.. Ὅ.π., σελ. 28: «εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
378.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Θά ἀπευθύνῃ εἰς αὐτόν λόγους παρηγορίας καί θά τόν ἐνισχύσῃ διά νά ἀντιμετωπίσῃ τάς ὀδυνηράς στιγμάς τῆς ἀσθενείας του γενναίως».
379.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
380.. Ὅ.π., σελ. 33: «ζοῦν μέ σωφροσύνην καί ὑπομονήν μίαν χριστιανικήν ζωήν καί εἶναι ἄξιαι πάσης προστασίας καί βοηθείας».
381.. Ὅ.π., σελ. 34: «ἡ ἀνθρωπίνη φύσις εἶναι φιλοκερδής καί ὑπερήφανος καί ὅτι ἡ πτωχεία εἶναι ἱκανή νά καταβάλῃ καί τήν πλέον γενναίαν ψυχήν καί τήν καταστήσῃ ἀναίσχυντον».
382.. Ὅ.π., σελ. 35: «μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».
..........«Αἱ δυσχέρειαι τῆς ἱερωσύνης»: ὁ ποιμένας εἶναι ὑποχρεωμένος νά βγεῖ στήν ἀναζήτηση τῶν ἠθικῶς νοσούντων371, χωρίς νά περιμένει νά τόν ἀναζητήσουν οἱ ἴδιοι˙ νά τούς προσφέρει θεραπεία, χωρίς βία καί φοβέρα372, ἀλλά μέ τήν ἐπιστημοσύνη373, ὥστε νά τήν ἀποδεχθοῦν ἐλεύθερα374˙ ἡ προσωπική πνευματική ζωή τοῦ ἱερέα θά ἀπαιτήσει ἀπό ἐκεῖνον πολλές θυσίες, προκειμένου νά μή γίνει στόχος καί αἰτία τοῦ σκανδαλισμοῦ375.
..........«Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέως»: κήρυγμα ἀδιάλειπτο376˙ ἔλεγχος καί τιμωρία τῶν ἁμαρτανόντων ἀναλόγως μέ τήν προαίρεσή τους377˙ ἡ αἵρεση νά πολεμεῖται μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως˙ ἡ περίθαλψη τῶν ἀσθενῶν νά εἶναι πνευματική378 καί ὑλική379˙ ἡ βοήθεια στίς χῆρες, ἄν ὄντως τήν ἔχουν ἀνάγκη380, νά ἐμπεριέχει καί τή διόρθωση τῶν τυχόν ἠθικῶν τους ἐλλείψεων381˙ ἡ ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων νά γίνεται μέ τή διδασκαλία ὅτι γιά τό χριστιανό ἕνα μόνο κακό ὑπάρχει, ἡ ἁμαρτία, ἐνῶ τά ἄλλα εἶναι μέσα, πού συντελοῦν στήν πνευματική του προαγωγή382.
..........«Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέως»: κήρυγμα ἀδιάλειπτο376˙ ἔλεγχος καί τιμωρία τῶν ἁμαρτανόντων ἀναλόγως μέ τήν προαίρεσή τους377˙ ἡ αἵρεση νά πολεμεῖται μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως˙ ἡ περίθαλψη τῶν ἀσθενῶν νά εἶναι πνευματική378 καί ὑλική379˙ ἡ βοήθεια στίς χῆρες, ἄν ὄντως τήν ἔχουν ἀνάγκη380, νά ἐμπεριέχει καί τή διόρθωση τῶν τυχόν ἠθικῶν τους ἐλλείψεων381˙ ἡ ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων νά γίνεται μέ τή διδασκαλία ὅτι γιά τό χριστιανό ἕνα μόνο κακό ὑπάρχει, ἡ ἁμαρτία, ἐνῶ τά ἄλλα εἶναι μέσα, πού συντελοῦν στήν πνευματική του προαγωγή382.
90
383.. Ὅ.π., σελ. 40-41: «Ὥστε καί ἄν συμβῇ ποτέ νά λησμονηθῇ καί περιφρονηθῇ ἀκόμη ὑπ᾿ ἐκείνων, αὐτός νά μή δύναται ποτέ νά τά λησμονήσῃ».
384.. Ὅ.π., σελ. 43: πρέπει νά εἶναι «λογική καί μετρημένη», «συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν».
385.. Ὅ.π., σελ. 44: «νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος».
386.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «διά νά ὁδηγήσῃ, ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρους πρός τόν Κύριον ἡμῶν».
387.. Ὅ.π., σελ. 52: Ἀκόμη καί ἄν «ἔχῃ τό χάρισμα τοῦ θαυματουργεῖν, πάλιν ἡ μόρφωσις θά τοῦ εἶναι ἀναγκαία».
388.. Ὅ.π., σελ. 52: Δὲν φτάνει «νά εἶναι ψυχικῶς μόνον ὑγιής καί ἐνάρετος ὁ ἱερεύς. Ἐπιβάλλεται νά ἔχῃ καί σωματικήν ὑγείαν». 389.. Ὅ.π., σελ. 46: «καί μεγάλα προσόντα καί ἔκτακτα χαρίσματα ἄν ἔχῃ, πάλιν ὀφείλει νά ἔχῃ ταπείνωσιν».
390.. Ὅ.π., σελ. 47: «νά ἀνέχεται ὅσα τυχόν τέκνα του παρεκτρέπονται καί νά φέρῃ ἀγογγύστως τάς κατ᾿ αὐτοῦ ἀδίκους προσβολάς».
391.. Ὅ.π., σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης».
392.. Ὅ.π., σελ. 49: «πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μή ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ»˙ εἶναι «ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον».
393.. Ὅ.π., σελ. 53-55: «Σκανδαλίζονται αἱ συνειδήσεις τῶν πιστῶν. Καί γίνονται οὗτοι ὀκνηρότεροι πρός τήν ἀρετήν».
394.. Ὅ.π., σελ. 56-57: «καμμία πρόφασις καί δικαιολογία δέν εἶναι ἱκανή ν᾿ ἀπαλλάξῃ τοῦτον τῆς θείας τιμωρίας, εἰς ἥν περίπτωσιν δέν ἀνταποκριθῇ πλήρως πρός τά καθήκοντά του».
395.. Ὅ.π., σελ. 59.
384.. Ὅ.π., σελ. 43: πρέπει νά εἶναι «λογική καί μετρημένη», «συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν».
385.. Ὅ.π., σελ. 44: «νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος».
386.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «διά νά ὁδηγήσῃ, ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρους πρός τόν Κύριον ἡμῶν».
387.. Ὅ.π., σελ. 52: Ἀκόμη καί ἄν «ἔχῃ τό χάρισμα τοῦ θαυματουργεῖν, πάλιν ἡ μόρφωσις θά τοῦ εἶναι ἀναγκαία».
388.. Ὅ.π., σελ. 52: Δὲν φτάνει «νά εἶναι ψυχικῶς μόνον ὑγιής καί ἐνάρετος ὁ ἱερεύς. Ἐπιβάλλεται νά ἔχῃ καί σωματικήν ὑγείαν». 389.. Ὅ.π., σελ. 46: «καί μεγάλα προσόντα καί ἔκτακτα χαρίσματα ἄν ἔχῃ, πάλιν ὀφείλει νά ἔχῃ ταπείνωσιν».
390.. Ὅ.π., σελ. 47: «νά ἀνέχεται ὅσα τυχόν τέκνα του παρεκτρέπονται καί νά φέρῃ ἀγογγύστως τάς κατ᾿ αὐτοῦ ἀδίκους προσβολάς».
391.. Ὅ.π., σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης».
392.. Ὅ.π., σελ. 49: «πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μή ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ»˙ εἶναι «ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον».
393.. Ὅ.π., σελ. 53-55: «Σκανδαλίζονται αἱ συνειδήσεις τῶν πιστῶν. Καί γίνονται οὗτοι ὀκνηρότεροι πρός τήν ἀρετήν».
394.. Ὅ.π., σελ. 56-57: «καμμία πρόφασις καί δικαιολογία δέν εἶναι ἱκανή ν᾿ ἀπαλλάξῃ τοῦτον τῆς θείας τιμωρίας, εἰς ἥν περίπτωσιν δέν ἀνταποκριθῇ πλήρως πρός τά καθήκοντά του».
395.. Ὅ.π., σελ. 59.
..........«Τά προσόντα τοῦ ἱερέως»: θερμή ἀγάπη πρός τόν Κύριο383˙ ἱερός ζῆλος καί παρρησία384, γιά τήν ὑπεράσπιση τοῦ νόμου τοῦ Θεοῦ385˙ σύνεση καί πείρα386˙ μόρφωση387 καί σωματική ὑγεία388˙ ταπείνωση389, πραότητα390, εἰρηνικότητα391, ἐπιείκεια, συγχωρητικότητα392˙ ἡ ζωή του νά εἶναι ἀντίστοιχη πρός τή διδασκαλία του393. τό
..........«Ἡ εὐθύνη τῶν χειροτονουμένων καί χειροτονούντων»:ὁ ὑποψήφιος γιά ἱερατικό ἀξίωμα, λαμβάνοντας ἐν γνώσει ὅλα τά παραπάνω, εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐξετάσει ἀναλόγως τόν ἑαυτό του394˙ ὁ Ἐπίσκοπος πρέπει νά ἐπιλέγει ὑποψήφιο μέ σύνεση, ψυχική ἀνδρεία καί δοκιμασμένη πίστη, διότι φέρει εὐθύνη γιά τόν χειροτονούμενο καί στήν περίπτωση τοῦ ἱερέα πού δέν πολιτεύεται καθώς πρέπει, θά συμμετέχει καί στίς προηγούμενες καί στίς μετέπειτα ἁμαρτίες του395.
..........«Ἡ εὐθύνη τῶν χειροτονουμένων καί χειροτονούντων»:ὁ ὑποψήφιος γιά ἱερατικό ἀξίωμα, λαμβάνοντας ἐν γνώσει ὅλα τά παραπάνω, εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐξετάσει ἀναλόγως τόν ἑαυτό του394˙ ὁ Ἐπίσκοπος πρέπει νά ἐπιλέγει ὑποψήφιο μέ σύνεση, ψυχική ἀνδρεία καί δοκιμασμένη πίστη, διότι φέρει εὐθύνη γιά τόν χειροτονούμενο καί στήν περίπτωση τοῦ ἱερέα πού δέν πολιτεύεται καθώς πρέπει, θά συμμετέχει καί στίς προηγούμενες καί στίς μετέπειτα ἁμαρτίες του395.
91
396.. Ὅ.π., σελ. 62-63: «Καί ἄν ἀκόμη ἀμφιβάλλῃς διά τό ἠθικόν του ποιόν, πάλιν διά τήν ἐντολήν τοῦ Χριστοῦ τίμα αὐτόν».
397.. Ὅ.π., σελ. 63-65: «Δέν ἐπιτρέπεται νά ἀπειθοῦν καί παρακούουν εἰς τόν ἱερέα οὔτε ἐπί προφάσει, ὅτι συνιστᾷ εἰς αὐτούς πράγματα τά ὁποῖα ὁ ἴδιος δέν τά πράττει ἤ ὅτι εἶναι ἀνώτεροί του ἀπό ἀπόψεως μορφώσεως, εἴτε ἀρετῆς».
398.. Ὅ.π., σελ. 68: «τό νά ζῇ καί ὁ ἱερεύς μέ ἀξιοπρέπειαν, νά ἐνδύεται καί νά τρέφεται κανονικῶς, ἤ νά ἔχῃ καί ἕνα ὑπηρέτην, διά νά μή ἀναγκάζεται ὁ ἴδιος νά πράττῃ ἔργα ἐργάτου».
399.. Ὅ.π., σελ. 72-73: «ὁ Θεός καί ἄν ἀκόμη ὁ ἱερεύς εἶναι φαῦλος, χαρίζει εἰς αὐτούς δι᾿ αὐτοῦ τά ἀγαθά Του. Τά χαρίζει δέ, τονίζομεν, ὄχι κατά τήν ἀξίαν τοῦ ἱερέως, ἀλλά κατά τήν πίστιν τῶν χριστιανῶν».
400.. Ἡ αἰτία συγγραφῆς τοῦ «Πιστοῦ Οἰκονόμου» ἦταν ἡ παράκληση τοῦ Μακαρίου Γ΄ τῆς Κύπρου, τόν ὁποῖον ὤθησε πρός αὐτό ἡ ἀνάγκη ἐγχειριδίου γιά τούς σπουδαστές τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», πού μόλις δημιουργήθηκε καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς ὁποίας ἦταν ὁ τότε ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος.
401. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 4: «ὅτι καί σήμερα εἶναι ἐπίκαιρο καί ἀπαραίτητο γιά τούς ὑποψηφίους καί γιά τούς κληρικούς μας, διότι μέ τήν συσσωρευμένη ἐμπειρία καί γνῶσι τοῦ συγγραφέως του, θά χειραγωγῆ τούς ἀναγνῶστες του στόν σωστό δρόμο τῆς ἀξιοποιήσεως τοῦ διακονήματος τῆς ἱερωσύνης».
402.. Ὅ.π., σελ. 17.
403.. Ὅ.π., σελ. 19: «Εἶναι καιρός πλέον. Καιρός ν᾿ ἀλλάξωμεν τακτικήν ἀπέναντι τοῦ ἱερέως. Νά τοῦ δείξωμεν ἀγάπην πραγματικήν, ἔμπρακτον. Ἀγάπην διά τούς ἀγῶνας του, διά τόν πόνον του καί τάς δυσκολίας του, ἀγάπην διά τόν ρόλον του εἰς τήν θρησκευτικήν, ἀλλά καί τήν ἐθνικήν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ … Τῆς ἀγάπης αὐτῆς ἀποτέλεσμα εἶναι τό βιβλίον τοῦτο. Σκοπός του ἀποκλειστικός εἶναι νά βοηθήσῃ τόν ἱερέα εἰς τήν ὀρθήν ἀντιμετώπισιν τῶν τόσων ζητημάτων, πού τόν τριγυρίζουν. … Τό περιεχόμενόν του ἀποτελεῖται ἀπό πρακτικά πράγματα, πού κάθε ἡμέραν τά συναντᾶ ὁ ἱερεύς. Οὔτε θεωρίαι, οὔτε ἰδέαι δύσκολοι καί ἀκατάληπτοι. … Προσεπαθήσαμεν ἡ ἀνάπτυξις τοῦ κάθε ζητήματος νά εἶναι ἁπλῆ, ἐποικοδομητική, σύμφωνος μέ τήν γραμματικήν κατάρτισιν τῶν περισσοτέρων ἱερέων. Διά τοῦτο ἐζητήσαμεν νά εἶναι ἀνάλογος καί ἡ γλῶσσα».
397.. Ὅ.π., σελ. 63-65: «Δέν ἐπιτρέπεται νά ἀπειθοῦν καί παρακούουν εἰς τόν ἱερέα οὔτε ἐπί προφάσει, ὅτι συνιστᾷ εἰς αὐτούς πράγματα τά ὁποῖα ὁ ἴδιος δέν τά πράττει ἤ ὅτι εἶναι ἀνώτεροί του ἀπό ἀπόψεως μορφώσεως, εἴτε ἀρετῆς».
398.. Ὅ.π., σελ. 68: «τό νά ζῇ καί ὁ ἱερεύς μέ ἀξιοπρέπειαν, νά ἐνδύεται καί νά τρέφεται κανονικῶς, ἤ νά ἔχῃ καί ἕνα ὑπηρέτην, διά νά μή ἀναγκάζεται ὁ ἴδιος νά πράττῃ ἔργα ἐργάτου».
399.. Ὅ.π., σελ. 72-73: «ὁ Θεός καί ἄν ἀκόμη ὁ ἱερεύς εἶναι φαῦλος, χαρίζει εἰς αὐτούς δι᾿ αὐτοῦ τά ἀγαθά Του. Τά χαρίζει δέ, τονίζομεν, ὄχι κατά τήν ἀξίαν τοῦ ἱερέως, ἀλλά κατά τήν πίστιν τῶν χριστιανῶν».
400.. Ἡ αἰτία συγγραφῆς τοῦ «Πιστοῦ Οἰκονόμου» ἦταν ἡ παράκληση τοῦ Μακαρίου Γ΄ τῆς Κύπρου, τόν ὁποῖον ὤθησε πρός αὐτό ἡ ἀνάγκη ἐγχειριδίου γιά τούς σπουδαστές τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», πού μόλις δημιουργήθηκε καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς ὁποίας ἦταν ὁ τότε ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος.
401. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 4: «ὅτι καί σήμερα εἶναι ἐπίκαιρο καί ἀπαραίτητο γιά τούς ὑποψηφίους καί γιά τούς κληρικούς μας, διότι μέ τήν συσσωρευμένη ἐμπειρία καί γνῶσι τοῦ συγγραφέως του, θά χειραγωγῆ τούς ἀναγνῶστες του στόν σωστό δρόμο τῆς ἀξιοποιήσεως τοῦ διακονήματος τῆς ἱερωσύνης».
402.. Ὅ.π., σελ. 17.
403.. Ὅ.π., σελ. 19: «Εἶναι καιρός πλέον. Καιρός ν᾿ ἀλλάξωμεν τακτικήν ἀπέναντι τοῦ ἱερέως. Νά τοῦ δείξωμεν ἀγάπην πραγματικήν, ἔμπρακτον. Ἀγάπην διά τούς ἀγῶνας του, διά τόν πόνον του καί τάς δυσκολίας του, ἀγάπην διά τόν ρόλον του εἰς τήν θρησκευτικήν, ἀλλά καί τήν ἐθνικήν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ … Τῆς ἀγάπης αὐτῆς ἀποτέλεσμα εἶναι τό βιβλίον τοῦτο. Σκοπός του ἀποκλειστικός εἶναι νά βοηθήσῃ τόν ἱερέα εἰς τήν ὀρθήν ἀντιμετώπισιν τῶν τόσων ζητημάτων, πού τόν τριγυρίζουν. … Τό περιεχόμενόν του ἀποτελεῖται ἀπό πρακτικά πράγματα, πού κάθε ἡμέραν τά συναντᾶ ὁ ἱερεύς. Οὔτε θεωρίαι, οὔτε ἰδέαι δύσκολοι καί ἀκατάληπτοι. … Προσεπαθήσαμεν ἡ ἀνάπτυξις τοῦ κάθε ζητήματος νά εἶναι ἁπλῆ, ἐποικοδομητική, σύμφωνος μέ τήν γραμματικήν κατάρτισιν τῶν περισσοτέρων ἱερέων. Διά τοῦτο ἐζητήσαμεν νά εἶναι ἀνάλογος καί ἡ γλῶσσα».
..........«Τά καθήκοντα τῶν χριστιανῶν πρός τόν ἱερέα»: οἱ χριστιανοί ὀφείλουν νά σέβονται καί νά τιμοῦν τόν ποιμένα τους396˙ νά τοῦ ἐκδηλώνουν πειθαρχία397˙ νά συμμετέχουν στή συντήρησή του398˙ ποτέ γιά τίποτε νά μήν τόν κρίνουν399.
2.2.β. Ὁ πιστός οἰκονόμος400
Τό πόνημα γράφτηκε γιά τή νεοσύστατη διτάξια Ἱερατική Σχολή στήν Κύπρο, τήν ἐποχή πού δέν ὑπῆρχαν σύγχρονα, καλογραμμένα, πρακτικά ἐγχειρίδια γιά τή διδασκαλία τοῦ κλήρου. Ἡ ε΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος –ἡ ὁποία θά χρησιμοποιηθεῖ στήν παρούσα μελέτη– δείχνει πώς τό ἐν λόγῳ πόνημα εἶναι ἐπίκαιρο καί σήμερα401. Γιά πρώτη φορά «Ὁ πιστός οἰκονόμος» κυκλοφόρησε στήν Κύπρο τό 1950, ὡς πρῶτο βιβλίο, πού τυπώθηκε στό τυπογραφεῖο τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, καί διανεμήθηκε δωρεάν στούς ἱερεῖς της402. Στόν πρόλογο τῆς α΄ ἔκδοσης ὁ συντάκτης ἀναφέρει τό γεγονός τῆς ἐγκατάλειψης τοῦ ἱερέα στήν ἐποχή του καί τήν ἀνάγκη τῶν ἱερέων νά βοηθηθοῦν ἐμπράκτως403. Ἡ β΄ ἔκδοση ἔγινε στήν Ἀθήνα τό 1954, σύμφωνα μέ τόν πρόλογο,
2.2.β. Ὁ πιστός οἰκονόμος400
Τό πόνημα γράφτηκε γιά τή νεοσύστατη διτάξια Ἱερατική Σχολή στήν Κύπρο, τήν ἐποχή πού δέν ὑπῆρχαν σύγχρονα, καλογραμμένα, πρακτικά ἐγχειρίδια γιά τή διδασκαλία τοῦ κλήρου. Ἡ ε΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος –ἡ ὁποία θά χρησιμοποιηθεῖ στήν παρούσα μελέτη– δείχνει πώς τό ἐν λόγῳ πόνημα εἶναι ἐπίκαιρο καί σήμερα401. Γιά πρώτη φορά «Ὁ πιστός οἰκονόμος» κυκλοφόρησε στήν Κύπρο τό 1950, ὡς πρῶτο βιβλίο, πού τυπώθηκε στό τυπογραφεῖο τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, καί διανεμήθηκε δωρεάν στούς ἱερεῖς της402. Στόν πρόλογο τῆς α΄ ἔκδοσης ὁ συντάκτης ἀναφέρει τό γεγονός τῆς ἐγκατάλειψης τοῦ ἱερέα στήν ἐποχή του καί τήν ἀνάγκη τῶν ἱερέων νά βοηθηθοῦν ἐμπράκτως403. Ἡ β΄ ἔκδοση ἔγινε στήν Ἀθήνα τό 1954, σύμφωνα μέ τόν πρόλογο,
92
404.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ὅτε πρό ἐτῶν ἔγραφον τόν "Πιστόν οἰκονόμον" δέν ἐφανταζόμην ὅτι θά εἶχε τόσην κυκλοφορίαν. Ἀπευθύνεται πρός ὀλιγάριθμον τάξιν ἀνθρώπων καί εἰς τό εἶδος του ὑπάρχουν τόσον πολλά! Ὅμως, ὁ Κύριος, ἀμείβων τήν ὑπακοήν μου ἀσφαλῶς πρός τόν ἀείμνηστον Ἀρχιεπίσκοπον Κύπρου Μακάριον … ὅστις καί μέ διέταξε νά γράψω τοῦτον, ἔδωκε πλουσίαν τήν εὐλογίαν Του εἰς αὐτόν. Εἰς πολύ ὀλίγον σχετικῶς χρόνον ἐξηντλήθη ἡ πρώτη ἔκδοσίς του, πού ἔγινεν εἰς τήν Ἑλληνικήν Μεγαλόνησον. Ἀλλά καί ἡ δευτέρα, πού ἔγινεν ἐδῶ, εὗρε καλήν ὑποδοχήν. Πολλά τά καλά ἐλέχθησαν καί ἐστάθη φαίνεται κοντά εἰς τά ἄλλα παρόμοια βιβλία, χρήσιμον βοήθημα εἰς πολλούς, ἰδίᾳ ἀπείρους, ἱερεῖς, ἀφοῦ εἰς ὀλίγα ἔτη ἀπερροφήθη καί ἡ δευτέρα του ἔκδοσις. Τοῦτο μέ ὤθησε νά ἀποφασίσω καί τήν τρίτην ἔκδοσιν τοῦ "Πιστοῦ οἰκονόμου". Ὄχι ὅμως πλέον ὅπως ἦτο, ἀλλ᾿ ἀρκετά βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη. Ἡ πεῖρα, πού ἐν τῷ μεταξύ ἀπέκτησα ὡς Ἐπίσκοπος, εἶχε κάτι νά προσθέσῃ, διά νά γίνῃ ἀκόμη πιό χρήσιμος "Ὁ πιστός οἰκονόμος"».
405.. Ἡ ἐκτύπωση τοῦ βιβλίου ἔγινε στά Τυπογραφεῖα Ἀφῶν Θεμιστ. Τσαρουχᾶ (Καλαμπάκα).
406. Γρηγορίου Νύσσης, Συμεών Θεσσαλονίκης, Πατριάρχου Γρηγορίου ΣΤ΄ (1838), Θεοφίλου Ἀλεξανδρείας, ἱ. Χρυσοστόμου, Ἰωάννου τῆς Κρονστάνδης, Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Μ. Βασιλείου, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Συμεών τοῦ Μεταφραστῆ, Ἰω. Δαμασκηνοῦ.
405.. Ἡ ἐκτύπωση τοῦ βιβλίου ἔγινε στά Τυπογραφεῖα Ἀφῶν Θεμιστ. Τσαρουχᾶ (Καλαμπάκα).
406. Γρηγορίου Νύσσης, Συμεών Θεσσαλονίκης, Πατριάρχου Γρηγορίου ΣΤ΄ (1838), Θεοφίλου Ἀλεξανδρείας, ἱ. Χρυσοστόμου, Ἰωάννου τῆς Κρονστάνδης, Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Μ. Βασιλείου, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Συμεών τοῦ Μεταφραστῆ, Ἰω. Δαμασκηνοῦ.
διότι ἡ ὑποδοχή τῆς α΄ ἔκδοσης στήν Κύπρο καί στήν Ἑλλάδα φανέρωσε τό μέγεθος τῆς ἀναζήτησης τοῦ βιβλίου. Στόν πρόλογο τῆς γ΄ ἔκδοσης τοῦ 1961 ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά σχετικά μέ τίς προσθῆκες πού ἔκανε ἐκ πείρας του πλέον ὡς Μητροπολίτη404. Ἡ ε΄ ἔκδοση ἔγινε405 ἀπό τήν Ἱερά Μονή Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου (Βυτουμᾶ) τό 2007.
..........Ἡ πραγματεία ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια, τῶν ὁποίων οἱ τίτλοι εἶναι τά θεμελιώδη θέματα τῆς διδασκαλίας τοῦ Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς. Ὁ συγγραφέας βασίζεται στήν Ἁγία Γραφή, στίς ἐπιστολές τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, κάνει ἀναφορές στή διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων406, στά ἔργα τῶν συγχρόνων του ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων, στόν Καταστατικό Χάρτη καί στίς Λειτουργικές Διατάξεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, στούς Κανόνες Οἰκουμενικῶν Συνόδων, στό Πηδάλιο καί στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία.
..........Ἡ πραγματεία ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια, τῶν ὁποίων οἱ τίτλοι εἶναι τά θεμελιώδη θέματα τῆς διδασκαλίας τοῦ Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς. Ὁ συγγραφέας βασίζεται στήν Ἁγία Γραφή, στίς ἐπιστολές τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, κάνει ἀναφορές στή διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων406, στά ἔργα τῶν συγχρόνων του ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων, στόν Καταστατικό Χάρτη καί στίς Λειτουργικές Διατάξεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, στούς Κανόνες Οἰκουμενικῶν Συνόδων, στό Πηδάλιο καί στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία.
93
407. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 30: «Ἀπ᾽ ἐκεῖ στέλλομεν δοξολογίας, εὐχαριστίας, δεήσεις καί ἱκεσίας. Ἀκούομεν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, καί, λαμβάνοντες μέρος εἰς τά ἅγια Μυστήρια, μεταλαμβάνομεν τήν θείαν χάριν».
408.. Ὅ.π., σελ. 35.
409.. Ὅ.π., σελ. 39: «…τήν πρώτην χριστιανικήν ἁπλότητα καί ἐπιβλητικότητα».
410.. Ὅ.π., σελ. 43.
411.. Ὅ.π., σελ. 55.
412.. Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόση μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 413.. Ὅ.π., σελ. 60: «Ἄς προσεύχεται θερμά καί μέ κριτήριον μακράν τῶν συμπαθειῶν καί ἀντιπαθειῶν, φίλων ἤ ἐχθρῶν, ἄς προχωρῇ. Θά προσβλέπῃ μόνον εἰς ἀνθρώπους μέ πίστιν εἰς τόν Χριστόν καί ἀγάπην πρός τήν Ἐκκλησίαν Του, ἠθικούς, ἐντίμους, ταπεινούς καί εὐλαβεῖς. Τοιοῦτοι μόνον εἶναι ἄξιοι διά τό ἱερόν ἀξίωμα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἐπιτρόπου. Θά εἶναι ὑπόδειγμα εὐλαβοῦς χριστιανοῦ εἰς τόν Ναόν».
414.. Ὅ.π., σελ. 64: «Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
415.. Ὅ.π., σελ. 62: «Ἡ ἐκκλησία ὅμως τοῦ Χριστοῦ … ὄχι μόνον ἀφήνει τό σῶμα ἄθικτον, ἀλλά καί ὡς θησαυρόν πολύτιμον τό καταθέτει εἰς ἱερόν χῶρον καί εὔκολον νά τόν ἐπισκεφθοῦν οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ».
416.. Ὅ.π., σελ. 65.
417.. Ὅ.π., σελ. 67: «…νά γίνουν δηλαδή εὐπρόσδεκτα ἀπό τόν Θεόν, καθώς καί τά δῶρα τοῦ Ἄβελ…».
418.. Ὅ.π., σελ. 73: «…ἡ Θεία Λειτουργία χρειάζεται ἄνθρωπον μέ ψυχήν ἀνυψωμένην».
408.. Ὅ.π., σελ. 35.
409.. Ὅ.π., σελ. 39: «…τήν πρώτην χριστιανικήν ἁπλότητα καί ἐπιβλητικότητα».
410.. Ὅ.π., σελ. 43.
411.. Ὅ.π., σελ. 55.
412.. Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόση μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 413.. Ὅ.π., σελ. 60: «Ἄς προσεύχεται θερμά καί μέ κριτήριον μακράν τῶν συμπαθειῶν καί ἀντιπαθειῶν, φίλων ἤ ἐχθρῶν, ἄς προχωρῇ. Θά προσβλέπῃ μόνον εἰς ἀνθρώπους μέ πίστιν εἰς τόν Χριστόν καί ἀγάπην πρός τήν Ἐκκλησίαν Του, ἠθικούς, ἐντίμους, ταπεινούς καί εὐλαβεῖς. Τοιοῦτοι μόνον εἶναι ἄξιοι διά τό ἱερόν ἀξίωμα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἐπιτρόπου. Θά εἶναι ὑπόδειγμα εὐλαβοῦς χριστιανοῦ εἰς τόν Ναόν».
414.. Ὅ.π., σελ. 64: «Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
415.. Ὅ.π., σελ. 62: «Ἡ ἐκκλησία ὅμως τοῦ Χριστοῦ … ὄχι μόνον ἀφήνει τό σῶμα ἄθικτον, ἀλλά καί ὡς θησαυρόν πολύτιμον τό καταθέτει εἰς ἱερόν χῶρον καί εὔκολον νά τόν ἐπισκεφθοῦν οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ».
416.. Ὅ.π., σελ. 65.
417.. Ὅ.π., σελ. 67: «…νά γίνουν δηλαδή εὐπρόσδεκτα ἀπό τόν Θεόν, καθώς καί τά δῶρα τοῦ Ἄβελ…».
418.. Ὅ.π., σελ. 73: «…ἡ Θεία Λειτουργία χρειάζεται ἄνθρωπον μέ ψυχήν ἀνυψωμένην».
..........α΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς προϊστάμενος τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ». Στά ἐννιά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ ἀναστήλωση ἤ ἀνέγερση τοῦ ἱ. Ναοῦ εἶναι τό ὑποχρεωτικό καθῆκον τοῦ ἱερέα407˙ ἡ εὐθύνη γιά τήν "ἱεροπρεπῆ"408 χριστιανική409 διακόσμηση τοῦ ναοῦ˙ ἡ καθαριότητα τοῦ Ναοῦ ὡς ἔνδειξη ἀγάπης καί σεβασμοῦ πρός Ἐκεῖνον, πού κατοικεῖ στό Ναό410˙ τάξη καί ἡσυχία στό Ναό καί στό προαύλιό του411 τήν ὥρα τῶν ἀκολουθιῶν412˙ ἡ ἐκλογή ἐκκλησιαστικῶν ἐπιτρόπων413˙ περιποίηση νεκροταφείου μέ δέος414, ἀνάλογο τῆς πίστης στήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν415˙ ἡ ἔκδοση πιστοποιητικῶν νά γίνεται μόνο μέ ἐξακριβωμένα στοιχεῖα416.
..........β΄ κεφάλαιο·«Ὁ ἱερεύς ἱερουργός». Στά ὀχτώ ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ σωστή ἐτοιμασία τῶν δώρων γιά τή θεία λειτουργία, ὥστε νά γίνουν εὐπρόσδεκτα ἀπό τό Θεό417˙ τό καθῆκον τελέσεως τῶν μυστηρίων σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν ἱερῶν Κανόνων˙ ἡ ψυχοσωματική ἑτοιμασία τοῦ λειτουργοῦ418˙ τά προσόντα καί οἱ μέθοδοι τοῦ ἐξομολόγου˙ ἡ συμπαράσταση τοῦ ἱερέα στήν ἀντιμετώπιση τοῦ θανάτου (κηδεῖες/μνημόσυνα)˙ ἀνάγκη τηρήσεως τῆς καθιερωμένης ἀπό τήν Ἐκκλησία στάσης ἔναντι τῶν αὐτοκτονούντων˙ ἡ πρέπουσα ἀνωτερότητα τοῦ ἱερέα στό θέμα τῶν χρημάτων.
..........β΄ κεφάλαιο·«Ὁ ἱερεύς ἱερουργός». Στά ὀχτώ ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ σωστή ἐτοιμασία τῶν δώρων γιά τή θεία λειτουργία, ὥστε νά γίνουν εὐπρόσδεκτα ἀπό τό Θεό417˙ τό καθῆκον τελέσεως τῶν μυστηρίων σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν ἱερῶν Κανόνων˙ ἡ ψυχοσωματική ἑτοιμασία τοῦ λειτουργοῦ418˙ τά προσόντα καί οἱ μέθοδοι τοῦ ἐξομολόγου˙ ἡ συμπαράσταση τοῦ ἱερέα στήν ἀντιμετώπιση τοῦ θανάτου (κηδεῖες/μνημόσυνα)˙ ἀνάγκη τηρήσεως τῆς καθιερωμένης ἀπό τήν Ἐκκλησία στάσης ἔναντι τῶν αὐτοκτονούντων˙ ἡ πρέπουσα ἀνωτερότητα τοῦ ἱερέα στό θέμα τῶν χρημάτων.
94
419.. Ὅ.π., σελ. 124.
420.. Ὅ.π., σελ. 127: «πιεζόμενον ἀπό τάς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας του, ἐγκαταλείπει τήν ἀπερίσπαστον μαθητικήν ζωήν καί ρίπτεται εἰς τήν βιοπάλην».
421.. Ὅ.π., σελ. 130: «πίπτουν θύματα τοῦ Κομμουνισμοῦ καί τῶν καταστρεπτικῶν παθῶν, τῆς μέθης, τοῦ χαρτοπαιγνίου, τῆς διαφθορᾶς καί ἀκολασίας, διά τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματός των, ἀλλά συνδεόμενα μέ τήν πηγήν τῆς ζωῆς, τόν Κύριον ἡμῶν, καί πίνοντα συνεχῶς ἀπό τά ζωογόνα ὕδατα αὐτῆς, θά γίνωνται τά γνήσια καί ζωντανά τέκνα τῆς Ἐκκλησίας καί οἱ τίμιοι καί χρηστοί πολῖται τῆς πατρίδος».
422.. Ὅ.π., σελ. 132: «Θά προσέξῃ ὅμως εἰς τό ζήτημα, τί εἴδους χριστιανισμόν θά καλλιεργήσῃ. Δέν θά ἀφήσῃ νά ἐπικρατήσῃ μία ἄρρωστη θρησκευτικότης, ἀποξενωμένη ἀπό τήν ὅλην πολιτιστικήν ζωήν. Μακρυά ἀπό τούς στυγνούς ἀπαγορευτισμούς καί τήν συνωφρυωμένην καί περίτρομον σατανοφοβίαν. Οὔτε ὅμως θά ἀνεχθῇ τήν ἐπιδερματικήν καί ξεθωριασμένην θρησκευτικότητα του δουλεύει "δυσί κυρίοις", πού κρατεῖ μέ τό ἕνα χέρι τόν κόσμον καί μέ τό ἄλλο προσπαθεῖ νά πιάσῃ τόν Χριστόν. … Νά προσέξῃ ἀκόμη μή τυχόν καί κάμῃ "κομματικόν" χριστιανισμόν. Τό "ἐγώ μέν εἰμι Παύλου, ἐγώ δέ Ἀπολλώ, ἐγώ δέ Κηφᾶ, ἐγώ δέ Χριστοῦ" καί τό "δικοί μας" καί "ξένοι" ποτέ δέν θά πρέπῃ νά ἀκούωνται ἐκεῖ».
423.. Ὅ.π., σελ. 131: «…νά ὀργανωθοῦν δηλαδή οἱ ἐνορῖται εἰς Χριστιανικήν Κοινότητα καί μέ τά δοκιμασμένα πλέον μέσα τῆς πνευματικῆς καλλιεργείας νά εἰσχωρήσουν εἰς τό πνεῦμα καί εἰς τήν οὐσίαν τῆς θρησκείας μας, ὥστε νά γίνουν συνειδητοί, ζωντανοί, τῶν ἔργων χριστιανοί».
424.. Ὅ.π., σελ. 137-138: «νά ἀγαπᾶ τά Θρησκευτικά Σωματεῖα, πού ἐργάζονται μέ τήν ἔγκρισιν καί εὐλογίαν τῆς Ἐκκλησίας καί νά χρησιμοποιῇ τούς ἐξ αὐτῶν προερχομένους χριστιανούς εἰς τό ἔργον του ἐν τῇ ἐνορίᾳ».
425.. Ὅ.π., σελ. 140.
426.. Ὅ.π., σελ. 143: «ὁλοφάνερα, χωρίς καμμίαν συστολήν, ζοῦν τήν ἁμαρτωλήν καί σκανδαλιστικήν ζωήν των εἴτε ὡς ἄνδρες καί γυναῖκες μέ ἐλευθέρια ἤθη, εἴτε ὡς ἀστεφάνωτα ἀνδρόγυνα».
427.. Ὅ.π., σελ. 147: «Οὐδεμίαν σχέσιν θά ἔχῃ μετ᾽ αὐτῶν, πολύ δέ περισσότερον δεσμούς φιλίας καί οἰκειότητος καί τ.τ. Χωρίς νά τούς μισῇ καί ἐχθρεύεται θά ἀποφεύγῃ ἐπιμελῶς τήν μετ᾽ αὐτῶν συνεργασίαν, πάντοτε θά τούς κρατῇ εἰς ἀπόστασιν».
420.. Ὅ.π., σελ. 127: «πιεζόμενον ἀπό τάς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας του, ἐγκαταλείπει τήν ἀπερίσπαστον μαθητικήν ζωήν καί ρίπτεται εἰς τήν βιοπάλην».
421.. Ὅ.π., σελ. 130: «πίπτουν θύματα τοῦ Κομμουνισμοῦ καί τῶν καταστρεπτικῶν παθῶν, τῆς μέθης, τοῦ χαρτοπαιγνίου, τῆς διαφθορᾶς καί ἀκολασίας, διά τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματός των, ἀλλά συνδεόμενα μέ τήν πηγήν τῆς ζωῆς, τόν Κύριον ἡμῶν, καί πίνοντα συνεχῶς ἀπό τά ζωογόνα ὕδατα αὐτῆς, θά γίνωνται τά γνήσια καί ζωντανά τέκνα τῆς Ἐκκλησίας καί οἱ τίμιοι καί χρηστοί πολῖται τῆς πατρίδος».
422.. Ὅ.π., σελ. 132: «Θά προσέξῃ ὅμως εἰς τό ζήτημα, τί εἴδους χριστιανισμόν θά καλλιεργήσῃ. Δέν θά ἀφήσῃ νά ἐπικρατήσῃ μία ἄρρωστη θρησκευτικότης, ἀποξενωμένη ἀπό τήν ὅλην πολιτιστικήν ζωήν. Μακρυά ἀπό τούς στυγνούς ἀπαγορευτισμούς καί τήν συνωφρυωμένην καί περίτρομον σατανοφοβίαν. Οὔτε ὅμως θά ἀνεχθῇ τήν ἐπιδερματικήν καί ξεθωριασμένην θρησκευτικότητα του δουλεύει "δυσί κυρίοις", πού κρατεῖ μέ τό ἕνα χέρι τόν κόσμον καί μέ τό ἄλλο προσπαθεῖ νά πιάσῃ τόν Χριστόν. … Νά προσέξῃ ἀκόμη μή τυχόν καί κάμῃ "κομματικόν" χριστιανισμόν. Τό "ἐγώ μέν εἰμι Παύλου, ἐγώ δέ Ἀπολλώ, ἐγώ δέ Κηφᾶ, ἐγώ δέ Χριστοῦ" καί τό "δικοί μας" καί "ξένοι" ποτέ δέν θά πρέπῃ νά ἀκούωνται ἐκεῖ».
423.. Ὅ.π., σελ. 131: «…νά ὀργανωθοῦν δηλαδή οἱ ἐνορῖται εἰς Χριστιανικήν Κοινότητα καί μέ τά δοκιμασμένα πλέον μέσα τῆς πνευματικῆς καλλιεργείας νά εἰσχωρήσουν εἰς τό πνεῦμα καί εἰς τήν οὐσίαν τῆς θρησκείας μας, ὥστε νά γίνουν συνειδητοί, ζωντανοί, τῶν ἔργων χριστιανοί».
424.. Ὅ.π., σελ. 137-138: «νά ἀγαπᾶ τά Θρησκευτικά Σωματεῖα, πού ἐργάζονται μέ τήν ἔγκρισιν καί εὐλογίαν τῆς Ἐκκλησίας καί νά χρησιμοποιῇ τούς ἐξ αὐτῶν προερχομένους χριστιανούς εἰς τό ἔργον του ἐν τῇ ἐνορίᾳ».
425.. Ὅ.π., σελ. 140.
426.. Ὅ.π., σελ. 143: «ὁλοφάνερα, χωρίς καμμίαν συστολήν, ζοῦν τήν ἁμαρτωλήν καί σκανδαλιστικήν ζωήν των εἴτε ὡς ἄνδρες καί γυναῖκες μέ ἐλευθέρια ἤθη, εἴτε ὡς ἀστεφάνωτα ἀνδρόγυνα».
427.. Ὅ.π., σελ. 147: «Οὐδεμίαν σχέσιν θά ἔχῃ μετ᾽ αὐτῶν, πολύ δέ περισσότερον δεσμούς φιλίας καί οἰκειότητος καί τ.τ. Χωρίς νά τούς μισῇ καί ἐχθρεύεται θά ἀποφεύγῃ ἐπιμελῶς τήν μετ᾽ αὐτῶν συνεργασίαν, πάντοτε θά τούς κρατῇ εἰς ἀπόστασιν».
..........γ΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διδάσκαλος». Στά δεκατρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: τό κήρυγμα νά εἶναι ἁπλό, πρακτικό, αὐστηρά χριστοκεντρικό˙ ἡ μόρφωση καί ἡ πνευματική προσωπικότητα τοῦ ἱερέα ὡς βασικά συστατικά τῆς ἐπιτυχίας στό ἔργο τῆς κατήχησης419˙ ἡ ἀναζήτηση καί ἡ ποιμαντική φροντίδα τοῦ "ἐξωσχολικοῦ420 παιδιοῦ"421˙ ἡ δημιουργία γνήσιας422 χριστιανικῆς κίνησης423˙ ἡ συνεργασία μέ τά θρησκευτικά σωματεῖα, ἐάν εἶναι γνήσια μέλη τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας424˙ ἡ δημιουργία δανειστικῆς βιβλιοθήκης στήν ἐνορία425˙ τά ἀστεφάνωτα ζευγάρια426 ὡς πληγή στή χριστιανική κοινότητα˙ ἡ ἀποχή ἀπό τήν ἐπικοινωνία μέ τούς "ἐκπεσόντες" κληρικούς427˙ ὁ ἱερέας, πού πιστεύει σέ προλήψεις, δεισιδαιμονίες καί ἀσχολεῖται μέ τίς μαντεῖες,
95
428.. Ὅ.π., σελ. 150.
429.. Ὅ.π., σελ. 154: «τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ". Ἡ φωνή, ἡ μέν ὀνομασία των ἐκκλησιαστική. Τό περιεχόμενόν των ὅμως; Τό περισσότερον "σαπρόν". Ἔντεχνος διαστροφή τῆς ἀληθείας. Παραποίησις γεγονότων. Διαβολαί, ἐπιθέσεις καί συκοφαντικαί ἐκστρατεῖαι κατά προσώπων ἱερῶν. Ἐξυπηρετήσεις ταπεινῶν συμφερόντων».
430.. Ὅ.π., σελ. 160: «χαλασμέναι πνευματικαί τροφαί, δηλητηριάζουν καί καταστρέφουν τήν πνευματικήν ὑγείαν καί προξενοῦν τόν θάνατον τῆς ψυχῆς».
431.. Ὅ.π., σελ. 160: «πού αἱ σελίδες του εὐωδιάζουν ἀπό ὑγείαν» καί μέ θεάματα, «πού διδάσκουν, μορφώνουν καί ψυχαγωγοῦν μέ τήν ἀληθινήν διασκέδασιν τά παιδιά, πού κάνουν τήν ψυχήν ὀμορφοτέραν καί πολύ πιό λευκήν».
432.. Ὅ.π., σελ. 162: «ὁ ἄνθρωπος, καί αἱρετικός ἀκόμη, δέν παύει νά εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ».
433.. Ὅ.π., σελ. 173: «Δέν ἠμπορεῖ λοιπόν ὁ ἱερεύς, δέν τοῦ ἐπιτρέπεται νά μή λάβῃ θέσιν ἔναντι τοῦ κομμουνισμοῦ. Καί μέ ὁμιλίας καί μέ βιβλία καί μέ κάθε ἄλλο μέσον πρέπει νά διαφωτίζῃ τούς χριστιανούς, νά ἀφαιρῇ τό ψεύτικον προσωπεῖον του, νά τόν ξεσκεπάζῃ καί γενικά νά προφυλάσσῃ τούς πιστούς ἀπό τήν λύμην τοῦ ἀθέου κομμουνισμοῦ».
434.. Ὅ.π., σελ. 175: «[ὁ ἱερέας] προσφέρει τήν Θυσίαν, πού συμφιλιώνει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των», εἶναι «τό λειτούργημά του πραγματικά ἔργον εἰρήνης καί ἔχει ὑποχρέωσιν νά κάμνῃ πρᾶξιν τήν εἰρήνην εἰς τήν ἐνορίαν, ὅπως καί εἰς τήν ἐκκλησίαν ἀναπέμπει εὐχάς εἰρήνης». 435.. Ὅ.π., σελ. 177: «Νά διορθώσῃ τήν γέφυραν πού παρέσυρεν ἡ δυνατή νεροποντή ἤ ἡ μανία τοῦ συμμορίτου. Νά ἐπισκευάσῃ τόν δρόμον, πού ἐχάλασεν ἡ πλημμύρα, ἤ νά τόν ἀνοίξῃ περισσότερον, διά νά γίνεται εὐκολωτέρα ἡ συγκοινωνία».
436.. Ὅ.π., σελ. 181: «αἱ ἐνέργειαί του [τοῦ ἱερέα] νά μήν ἀποβλέπουν εἰς μίαν προσωρινήν ἀνακούφισιν τῶν πτωχῶν, ἀλλά εἰς τήν μόνιμον καί ὁριστικήν θεραπείαν τῆς δυστυχίας των».
437..Ὅ.π., σελ. 189: «νά ἐπιδράσῃ πνευματικά ἐπάνω εἰς αὐτόν καί νά τόν ἀποδώσῃ εἰς τόν Χριστόν».
429.. Ὅ.π., σελ. 154: «τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ". Ἡ φωνή, ἡ μέν ὀνομασία των ἐκκλησιαστική. Τό περιεχόμενόν των ὅμως; Τό περισσότερον "σαπρόν". Ἔντεχνος διαστροφή τῆς ἀληθείας. Παραποίησις γεγονότων. Διαβολαί, ἐπιθέσεις καί συκοφαντικαί ἐκστρατεῖαι κατά προσώπων ἱερῶν. Ἐξυπηρετήσεις ταπεινῶν συμφερόντων».
430.. Ὅ.π., σελ. 160: «χαλασμέναι πνευματικαί τροφαί, δηλητηριάζουν καί καταστρέφουν τήν πνευματικήν ὑγείαν καί προξενοῦν τόν θάνατον τῆς ψυχῆς».
431.. Ὅ.π., σελ. 160: «πού αἱ σελίδες του εὐωδιάζουν ἀπό ὑγείαν» καί μέ θεάματα, «πού διδάσκουν, μορφώνουν καί ψυχαγωγοῦν μέ τήν ἀληθινήν διασκέδασιν τά παιδιά, πού κάνουν τήν ψυχήν ὀμορφοτέραν καί πολύ πιό λευκήν».
432.. Ὅ.π., σελ. 162: «ὁ ἄνθρωπος, καί αἱρετικός ἀκόμη, δέν παύει νά εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ».
433.. Ὅ.π., σελ. 173: «Δέν ἠμπορεῖ λοιπόν ὁ ἱερεύς, δέν τοῦ ἐπιτρέπεται νά μή λάβῃ θέσιν ἔναντι τοῦ κομμουνισμοῦ. Καί μέ ὁμιλίας καί μέ βιβλία καί μέ κάθε ἄλλο μέσον πρέπει νά διαφωτίζῃ τούς χριστιανούς, νά ἀφαιρῇ τό ψεύτικον προσωπεῖον του, νά τόν ξεσκεπάζῃ καί γενικά νά προφυλάσσῃ τούς πιστούς ἀπό τήν λύμην τοῦ ἀθέου κομμουνισμοῦ».
434.. Ὅ.π., σελ. 175: «[ὁ ἱερέας] προσφέρει τήν Θυσίαν, πού συμφιλιώνει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των», εἶναι «τό λειτούργημά του πραγματικά ἔργον εἰρήνης καί ἔχει ὑποχρέωσιν νά κάμνῃ πρᾶξιν τήν εἰρήνην εἰς τήν ἐνορίαν, ὅπως καί εἰς τήν ἐκκλησίαν ἀναπέμπει εὐχάς εἰρήνης». 435.. Ὅ.π., σελ. 177: «Νά διορθώσῃ τήν γέφυραν πού παρέσυρεν ἡ δυνατή νεροποντή ἤ ἡ μανία τοῦ συμμορίτου. Νά ἐπισκευάσῃ τόν δρόμον, πού ἐχάλασεν ἡ πλημμύρα, ἤ νά τόν ἀνοίξῃ περισσότερον, διά νά γίνεται εὐκολωτέρα ἡ συγκοινωνία».
436.. Ὅ.π., σελ. 181: «αἱ ἐνέργειαί του [τοῦ ἱερέα] νά μήν ἀποβλέπουν εἰς μίαν προσωρινήν ἀνακούφισιν τῶν πτωχῶν, ἀλλά εἰς τήν μόνιμον καί ὁριστικήν θεραπείαν τῆς δυστυχίας των».
437..Ὅ.π., σελ. 189: «νά ἐπιδράσῃ πνευματικά ἐπάνω εἰς αὐτόν καί νά τόν ἀποδώσῃ εἰς τόν Χριστόν».
σύμφωνα μέ τό Πηδάλιο, καθαιρεῖται428˙ ἡ ἀποχή τοῦ ἱερέα ἀπό ἐκκλησιαστικά ἔντυπα, τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ"429˙ ἡ διαφώτιση τῶν χριστιανῶν γιά τά βλαβερά430 ἔντυπα καί θεάματα καί ἡ παράλληλη σύσταση καλοῦ ἐντύπου καί ὠφέλιμης ψυχαγωγίας431˙ ἡ ἀντιμετώπιση τῆς ἀντορθόδοξης προπαγάνδας μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως, χωρίς ἔχθρα καί πάθος432˙ ἀπαγορεύεται στόν ἱερέα ἡ ἀνάμειξη στήν πολιτική, μέ μόνη ἐξαίρεση τήν καταπολέμηση τοῦ κομμουνισμοῦ433.
..........δ΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διάκονος τῆς ἀγάπης». Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἐξασφάλιση τῆς εἰρήνης στήν ἐνορία434, πού θά φέρει τήν πνευματική της προκοπή, ἀλλά καί κοινωνική καί ἐκπολιτιστική435˙ τό φιλανθρωπικό ἔργο νά στοχεύει στήν ὁριστική ἐπίλυση προβλημάτων436˙ ἡ φροντίδα τῶν ἀρρώστων ἐνοριτῶν, πιστῶν καί ἀπίστων437,
..........δ΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διάκονος τῆς ἀγάπης». Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἐξασφάλιση τῆς εἰρήνης στήν ἐνορία434, πού θά φέρει τήν πνευματική της προκοπή, ἀλλά καί κοινωνική καί ἐκπολιτιστική435˙ τό φιλανθρωπικό ἔργο νά στοχεύει στήν ὁριστική ἐπίλυση προβλημάτων436˙ ἡ φροντίδα τῶν ἀρρώστων ἐνοριτῶν, πιστῶν καί ἀπίστων437,
96
438.. Ὅ.π., σελ. 185: ὁ Κύριος, «πού εἶναι τό αἰώνιον πρότυπον, πού χρεωστοῦμε περισσότερον ἀπό κάθε ἄλλον ἡμεῖς, οἱ ὑπηρέται Του, νά ἀντιγράφωμεν, … ἐδαπανήθη, κατά τό μεγαλύτερον μέρος, εἰς τήν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀρρώστων (Ματθ. θ΄ 35)».
439.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ θλῖψις χωρίς τόν Θεόν εἶναι ἀληθινόν μαρτύριον. Σκουλήκι, πού κατατρώγει τά σωθικά τοῦ ἀνθρώπου. Μέ τόν Χριστόν ὁδηγεῖ εἰς τήν λύτρωσιν».
440.. Ὅ.π., σελ. 203: «Πρέπει νά στηρίζῃ ὅσον δύναται καί νά ἐνισχύῃ τήν οἰκογένειαν, τό θεμέλιον αὐτό τῆς χριστιανικῆς κοινωνίας, πού τά τελευταῖα χρόνια δέχεται τήν πιό λυσσασμένην ἐπίθεσιν τῶν ἐχθρῶν τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος».
441.. Ὅ.π., σελ. 208: Οὔτε «ἐπιτηδευμένος, καλλωπιστής», οὔτε «ἀπρόσεκτος "παντελωνᾶς"», οὔτε «ἀτημέλητος καί ρυπαρός», ἀλλά «σεμνός, περιποιημένος, χωρίς ἐκζήτησιν, καθαρός, ἀξιοπρεπής, σοβαρός».
442.. Ὅ.π., σελ. 210: «διά νά ἠμπορέσῃ νά κρατήσῃ τήν θέσιν του ὡς ποιμήν καί ὡς ὁδηγός».
443.. Ὅ.π., σελ. 214: «Ὁ χριστιανισμός ὅμως εἶναι ἀγάπη, ἑνότης. Οὔτε ἔγινεν, οὔτε εἶναι ποτέ δυνατόν νά γίνῃ κόμμα. Εἶναι αἰώνιος καί ἀναλλοίωτος. Ἐνῷ τό κόμμα εἶναι κάτι τό προσωρινόν, κάτι πού σήμερα εἶναι τέτοιο καί αὔριον ἀλλοιώτικον, κάτι πού φθείρεται καί καταστρέφεται. Θά ἦτο ἑπομένως πολύ παράδοξον νά ἀνακατεύεται ὁ ἱερεύς εἰς τήν πολιτικήν καί νά ἀνήκῃ εἰς τό α ἤ β κόμμα. Δέν θά ἦτο αὐτό ἀντίθετον πρός τήν ἰδιότητά του τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς χριστιανικῆς θρησκείας; Δέ θά ἀποτελοῦσε παραποίησιν καί κακήν χρῆσιν τοῦ χριστιανισμοῦ; Διά τοῦτο ἡ Ἐκκλησία ἀπαγορεύει αὐστηρά εἰς τούς κληρικούς κάθε ἀνάμειξίν των εἰς τά κόμματα…»
444.. Ὅ.π., σελ. 215: «ποτέ δέν θά πρέπῃ νά καταφεύγῃ εἰς πολιτικά πρόσωπα διά τήν ἐπίλυσιν προσωπικῶν του ζητημάτων». 445.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὅταν μεταβληθῇ εἰς λύχνον σβησμένον καί καπνίζοντα καί, ἀντί νά φέγγῃ, σκοτίζει καί κρημνίζει ψυχάς "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανεν;" Τί πρέπει τότε νά γίνῃ; Νά τόν νουθετήσῃ ὁ Ἐπίσκοπός του. Μάλιστα. Αὐτό ἐξάπαντος πρέπει νά γίνῃ. Καί νά γίνῃ μέ πολλήν μάλιστα ἀγάπην καί στοργήν καί ἅπαξ καί δίς καί τρίς». Ἐάν ὅμως συνεχίζει νά εἶναι ἀδιόρθωτος καί νά καταστρέφῃ ἔτσι τό ποιμαντορικό ἔργο: «Τότε, μετά τόν λόγον, ἡ ράβδος».
446.. Ὅ.π., σελ. 218: «Ὁ κακός κληρικός εἶναι ὁ μεγαλύτερος ἐχθρός της [τῆς Ἐκκλησίας]. Συντελεῖ, ὅσον οὐδείς ἄλλος, εἰς τό νά διαβάλλεται καί κατασυκοφαντῆται αὐτή».
447.. Ὅ.π., σελ. 221: «Χρειάζεται καί ἡ ψυχαγωγία … Δέν ἠμπορεῖ βέβαια ὁ ἱερεύς νά εἶναι διαρκῶς ἀπησχολημένος μέ τά ζητήματα τῆς ἐνορίας. Θά χρειασθῇ καί ὀλίγην ἀνάπαυσιν, ὀλίγην ξεκούρασιν. Καί πρέπει νά τήν εὕρῃ. Μά, πρέπει σώνει καί καλά νά τήν εὕρῃ εἰς τό καφενεῖον; … Διότι ὅλα θά τά χάσῃ μέσα εἰς τό καφενεῖον. Καί ὑγείαν καί ἀρετήν. Θά χάσῃ τήν ἱκανότητά του νά ἱερατεύῃ, θά χάσῃ τό κῦρος του».
448.. Ὅ.π., σελ. 224: «Χάνεται ὁ ἴδιος ψυχικά καί σωματικά. Σύρει ὅμως καί ἄλλας πολλάς ψυχάς εἰς τόν ὄλεθρον μαζί του».
449.. Ὅ.π., σελ. 230: «… οἱ ἱερεῖς δέν πρέπει νά κυνηγοῦν. Αὐτοί εἶναι κυνηγοί ψυχῶν. Ἔχουν καί αὐτοί τά ὅπλα των, τήν πανοπλίαν τοῦ Πνεύματος καί κυνηγοῦν τά θηράματά των, ἀνθρώπους μακράν τοῦ Χριστοῦ, διά νά τούς συλλάβουν καί τούς ὁδηγήσουν εἰς τήν χριστιανικήν των μάνδραν, ὅπου μεταβάλλονται εἰς ἀρνία Χριστοῦ».
439.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ θλῖψις χωρίς τόν Θεόν εἶναι ἀληθινόν μαρτύριον. Σκουλήκι, πού κατατρώγει τά σωθικά τοῦ ἀνθρώπου. Μέ τόν Χριστόν ὁδηγεῖ εἰς τήν λύτρωσιν».
440.. Ὅ.π., σελ. 203: «Πρέπει νά στηρίζῃ ὅσον δύναται καί νά ἐνισχύῃ τήν οἰκογένειαν, τό θεμέλιον αὐτό τῆς χριστιανικῆς κοινωνίας, πού τά τελευταῖα χρόνια δέχεται τήν πιό λυσσασμένην ἐπίθεσιν τῶν ἐχθρῶν τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος».
441.. Ὅ.π., σελ. 208: Οὔτε «ἐπιτηδευμένος, καλλωπιστής», οὔτε «ἀπρόσεκτος "παντελωνᾶς"», οὔτε «ἀτημέλητος καί ρυπαρός», ἀλλά «σεμνός, περιποιημένος, χωρίς ἐκζήτησιν, καθαρός, ἀξιοπρεπής, σοβαρός».
442.. Ὅ.π., σελ. 210: «διά νά ἠμπορέσῃ νά κρατήσῃ τήν θέσιν του ὡς ποιμήν καί ὡς ὁδηγός».
443.. Ὅ.π., σελ. 214: «Ὁ χριστιανισμός ὅμως εἶναι ἀγάπη, ἑνότης. Οὔτε ἔγινεν, οὔτε εἶναι ποτέ δυνατόν νά γίνῃ κόμμα. Εἶναι αἰώνιος καί ἀναλλοίωτος. Ἐνῷ τό κόμμα εἶναι κάτι τό προσωρινόν, κάτι πού σήμερα εἶναι τέτοιο καί αὔριον ἀλλοιώτικον, κάτι πού φθείρεται καί καταστρέφεται. Θά ἦτο ἑπομένως πολύ παράδοξον νά ἀνακατεύεται ὁ ἱερεύς εἰς τήν πολιτικήν καί νά ἀνήκῃ εἰς τό α ἤ β κόμμα. Δέν θά ἦτο αὐτό ἀντίθετον πρός τήν ἰδιότητά του τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς χριστιανικῆς θρησκείας; Δέ θά ἀποτελοῦσε παραποίησιν καί κακήν χρῆσιν τοῦ χριστιανισμοῦ; Διά τοῦτο ἡ Ἐκκλησία ἀπαγορεύει αὐστηρά εἰς τούς κληρικούς κάθε ἀνάμειξίν των εἰς τά κόμματα…»
444.. Ὅ.π., σελ. 215: «ποτέ δέν θά πρέπῃ νά καταφεύγῃ εἰς πολιτικά πρόσωπα διά τήν ἐπίλυσιν προσωπικῶν του ζητημάτων». 445.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὅταν μεταβληθῇ εἰς λύχνον σβησμένον καί καπνίζοντα καί, ἀντί νά φέγγῃ, σκοτίζει καί κρημνίζει ψυχάς "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανεν;" Τί πρέπει τότε νά γίνῃ; Νά τόν νουθετήσῃ ὁ Ἐπίσκοπός του. Μάλιστα. Αὐτό ἐξάπαντος πρέπει νά γίνῃ. Καί νά γίνῃ μέ πολλήν μάλιστα ἀγάπην καί στοργήν καί ἅπαξ καί δίς καί τρίς». Ἐάν ὅμως συνεχίζει νά εἶναι ἀδιόρθωτος καί νά καταστρέφῃ ἔτσι τό ποιμαντορικό ἔργο: «Τότε, μετά τόν λόγον, ἡ ράβδος».
446.. Ὅ.π., σελ. 218: «Ὁ κακός κληρικός εἶναι ὁ μεγαλύτερος ἐχθρός της [τῆς Ἐκκλησίας]. Συντελεῖ, ὅσον οὐδείς ἄλλος, εἰς τό νά διαβάλλεται καί κατασυκοφαντῆται αὐτή».
447.. Ὅ.π., σελ. 221: «Χρειάζεται καί ἡ ψυχαγωγία … Δέν ἠμπορεῖ βέβαια ὁ ἱερεύς νά εἶναι διαρκῶς ἀπησχολημένος μέ τά ζητήματα τῆς ἐνορίας. Θά χρειασθῇ καί ὀλίγην ἀνάπαυσιν, ὀλίγην ξεκούρασιν. Καί πρέπει νά τήν εὕρῃ. Μά, πρέπει σώνει καί καλά νά τήν εὕρῃ εἰς τό καφενεῖον; … Διότι ὅλα θά τά χάσῃ μέσα εἰς τό καφενεῖον. Καί ὑγείαν καί ἀρετήν. Θά χάσῃ τήν ἱκανότητά του νά ἱερατεύῃ, θά χάσῃ τό κῦρος του».
448.. Ὅ.π., σελ. 224: «Χάνεται ὁ ἴδιος ψυχικά καί σωματικά. Σύρει ὅμως καί ἄλλας πολλάς ψυχάς εἰς τόν ὄλεθρον μαζί του».
449.. Ὅ.π., σελ. 230: «… οἱ ἱερεῖς δέν πρέπει νά κυνηγοῦν. Αὐτοί εἶναι κυνηγοί ψυχῶν. Ἔχουν καί αὐτοί τά ὅπλα των, τήν πανοπλίαν τοῦ Πνεύματος καί κυνηγοῦν τά θηράματά των, ἀνθρώπους μακράν τοῦ Χριστοῦ, διά νά τούς συλλάβουν καί τούς ὁδηγήσουν εἰς τήν χριστιανικήν των μάνδραν, ὅπου μεταβάλλονται εἰς ἀρνία Χριστοῦ».
νά εἶναι πνευματική καί ὑλική438˙ ἡ παρηγοριά καί στήριξη τῶν θλιμμένων439˙ ἡ προστασία τῆς οἰκογένειας ὡς θεμελίου χριστιανικῆς κοινωνίας440.
..........ε΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἰδιώτης». Στά ἑπτά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: οἱ ἀνάλογες πρός τό ἀξίωμα τοῦ ἱερέα ἐξωτερική ἐμφάνιση441 καί μόρφωση442 εἶναι οἱ βασικοί παράγοντες τῆς ἐπιτυχίας στό ποιμαντικό του ἔργο˙ ὁ χριστιανισμός443 καί ἡ πολιτική444˙ ἡ τιμωρία445 τοῦ κακοῦ κληρικοῦ446˙ ἡ ψυχαγωγία τοῦ κληρικοῦ, μέ ἀποχή ἀπό καφενεῖο447, ποτό, ″χαρτιά″, κάπνισμα448, κυνήγι449.
..........ε΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἰδιώτης». Στά ἑπτά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: οἱ ἀνάλογες πρός τό ἀξίωμα τοῦ ἱερέα ἐξωτερική ἐμφάνιση441 καί μόρφωση442 εἶναι οἱ βασικοί παράγοντες τῆς ἐπιτυχίας στό ποιμαντικό του ἔργο˙ ὁ χριστιανισμός443 καί ἡ πολιτική444˙ ἡ τιμωρία445 τοῦ κακοῦ κληρικοῦ446˙ ἡ ψυχαγωγία τοῦ κληρικοῦ, μέ ἀποχή ἀπό καφενεῖο447, ποτό, ″χαρτιά″, κάπνισμα448, κυνήγι449.
97
450.. Ὅ.π., σελ. 233: «Ὀφείλει ἀκόμη ὁ ἱερεύς νά εἶναι φιλόξενος καί ἐλεήμων».
451.. Ὅ.π., σελ. 241: «Ἡ οἰκονομία εἶναι σοφία καί ὁ μέσος δρόμος. Οὔτε "σφικτός" οὔτε "σπάταλος"».
452.. Ὅ.π., σελ. 242: «ὅταν πρόκειται νά εἰσέλθῃ εἰς τό διπλοῦν στάδιον τοῦ οἰκιακοῦ βίου καί τῆς ἒκκλησιαστικῆς διακονίας, εἶναι ἀνάγκη νά προσέξῃ πολύ τήν ἐκλογήν τῆς συνοδοιπόρου τῆς ἱερατικῆς του ζωῆς».
453.. Ὅ.π., σελ. 235: «εἶναι ἀπαραίτητος ὁ σεβασμός καί ἡ τήρησις ἀπό μέρους του καί τῆς ἐντολῆς τοῦ Δημιουργοῦ διά τήν τεκνογονίαν».
454.. Ὅ.π., σελ. 247-248: «ἀκέραιον τό καθῆκον ἀπέναντι εἰς τά παιδιά του καί μάλιστα μέ ὅλην τήν λεπτότητα καί τήν παιδαγωγικήν τέχνην, μέ ὅλην τήν ἀγάπην» «μετά τάς συμβολάς καί τάς νουθεσίας θά προχωρήσῃ εἰς τήν τιμωρίαν», «θά δείξῃ ὅτι δέν ἐπιδοκιμάζει καί δέν εὐλογεῖ τάς σοβαράς παρεκτροπάς τῶν παιδιῶν του καί τάς ἀντιχριστιανικάς καί ἀντεθνικάς των ἐνεργείας».
455.. Ὅ.π., σελ. 251: «ὑψηλήν καί ἁγίαν ἀποστολήν του», «ὅτι τόν προετοίμασε καί τόν ἐκάλεσεν ὁ Θεός».
456.. Ὅ.π., σελ. 252: «Νά μή ἀναπηδᾷ εἰς ὡρισμένας μόνον περιστάσεις, διά νά ἀτροφήσῃ μόλις περάσῃ ἡ ἀνάγκη καί ὁ κίνδυνος. Νά εἶναι μόνιμον καί σταθερόν φῶς, πού θά φωτίζῃ ὅλον τό ἐσωτερικόν του καί θά καταυγάζῃ ὁλόκληρον τήν ἱεράν του διακονίαν».
457.. Ὅ.π., σελ. 254: «Ἔτσι μόνον θά διατηρῆται ζωντανός ὁ σύνδεσμός του μέ τόν Θεόν, θά ζωογονῆται τό χάρισμα τῆς ἱερωσύνης πού ἔλαβε καί θά ἐκπληρώνῃ τήν ἀποστολήν του».
458.. Ὅ.π., σελ. 256: «ὄχι εἰς τήν ἀπόκτησιν ἁπλῆς καί ξηρᾶς γνώσεως, ἀλλά εἰς τό νά εἰσέλθῃ εἰς τό πνεῦμα καί τό βαθύτερον νόημα». Ὅπως καί «τά ἀθάνατα ἔργα τῶν Πατέρων θά ἀποτελοῦν μελέτημά του».
459.. Ὅ.π., σελ. 260: «Ἡ συχνή ἐξομολόγησις θά τόν κάμῃ προσεκτικόν, θά τόν βοηθῇ εἰς τήν πνευματικήν του πρόοδον. Θά τόν ὁδηγήσῃ εἰς τήν περισυλλογήν καί εἰς τόν αὐτοέλεγχον, εἰς τήν ἐνδοσκόπησιν καί τήν αὐτοδοκιμασίαν, εἰς τήν ἄγρυπνον καί συστηματικήν παρακολούθησιν τοῦ ἐσωτερικοῦ του βίου», «θά τόν καθιστᾷ ἱκανόν, ἀκατακρίτως παρεστάναι τῷ φοβερῷ τοῦ Κυρίου Βήματι».
460.. Ὅ.π., σελ. 267-268: «Αὐτή ἡ ἀγάπη πρέπει νά κυβερνᾷ καί τήν ζωήν τοῦ ἱερέως, διά νά γίνῃ ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἀληθινός διάκονος Χριστοῦ, ἐργάτης δόκιμος εἰς τά ἔργα τοῦ ἁγιασμοῦ καί τῆς σωτηρίας τῶν πιστῶν. Τί μεγαλύτερον καί τί ὡραιότερον ἀπό αὐτό θά ἠμποροῦσε κανείς νά ζητήσῃ καί νά περιμένῃ ἀπό τόν ἱερέα;».
451.. Ὅ.π., σελ. 241: «Ἡ οἰκονομία εἶναι σοφία καί ὁ μέσος δρόμος. Οὔτε "σφικτός" οὔτε "σπάταλος"».
452.. Ὅ.π., σελ. 242: «ὅταν πρόκειται νά εἰσέλθῃ εἰς τό διπλοῦν στάδιον τοῦ οἰκιακοῦ βίου καί τῆς ἒκκλησιαστικῆς διακονίας, εἶναι ἀνάγκη νά προσέξῃ πολύ τήν ἐκλογήν τῆς συνοδοιπόρου τῆς ἱερατικῆς του ζωῆς».
453.. Ὅ.π., σελ. 235: «εἶναι ἀπαραίτητος ὁ σεβασμός καί ἡ τήρησις ἀπό μέρους του καί τῆς ἐντολῆς τοῦ Δημιουργοῦ διά τήν τεκνογονίαν».
454.. Ὅ.π., σελ. 247-248: «ἀκέραιον τό καθῆκον ἀπέναντι εἰς τά παιδιά του καί μάλιστα μέ ὅλην τήν λεπτότητα καί τήν παιδαγωγικήν τέχνην, μέ ὅλην τήν ἀγάπην» «μετά τάς συμβολάς καί τάς νουθεσίας θά προχωρήσῃ εἰς τήν τιμωρίαν», «θά δείξῃ ὅτι δέν ἐπιδοκιμάζει καί δέν εὐλογεῖ τάς σοβαράς παρεκτροπάς τῶν παιδιῶν του καί τάς ἀντιχριστιανικάς καί ἀντεθνικάς των ἐνεργείας».
455.. Ὅ.π., σελ. 251: «ὑψηλήν καί ἁγίαν ἀποστολήν του», «ὅτι τόν προετοίμασε καί τόν ἐκάλεσεν ὁ Θεός».
456.. Ὅ.π., σελ. 252: «Νά μή ἀναπηδᾷ εἰς ὡρισμένας μόνον περιστάσεις, διά νά ἀτροφήσῃ μόλις περάσῃ ἡ ἀνάγκη καί ὁ κίνδυνος. Νά εἶναι μόνιμον καί σταθερόν φῶς, πού θά φωτίζῃ ὅλον τό ἐσωτερικόν του καί θά καταυγάζῃ ὁλόκληρον τήν ἱεράν του διακονίαν».
457.. Ὅ.π., σελ. 254: «Ἔτσι μόνον θά διατηρῆται ζωντανός ὁ σύνδεσμός του μέ τόν Θεόν, θά ζωογονῆται τό χάρισμα τῆς ἱερωσύνης πού ἔλαβε καί θά ἐκπληρώνῃ τήν ἀποστολήν του».
458.. Ὅ.π., σελ. 256: «ὄχι εἰς τήν ἀπόκτησιν ἁπλῆς καί ξηρᾶς γνώσεως, ἀλλά εἰς τό νά εἰσέλθῃ εἰς τό πνεῦμα καί τό βαθύτερον νόημα». Ὅπως καί «τά ἀθάνατα ἔργα τῶν Πατέρων θά ἀποτελοῦν μελέτημά του».
459.. Ὅ.π., σελ. 260: «Ἡ συχνή ἐξομολόγησις θά τόν κάμῃ προσεκτικόν, θά τόν βοηθῇ εἰς τήν πνευματικήν του πρόοδον. Θά τόν ὁδηγήσῃ εἰς τήν περισυλλογήν καί εἰς τόν αὐτοέλεγχον, εἰς τήν ἐνδοσκόπησιν καί τήν αὐτοδοκιμασίαν, εἰς τήν ἄγρυπνον καί συστηματικήν παρακολούθησιν τοῦ ἐσωτερικοῦ του βίου», «θά τόν καθιστᾷ ἱκανόν, ἀκατακρίτως παρεστάναι τῷ φοβερῷ τοῦ Κυρίου Βήματι».
460.. Ὅ.π., σελ. 267-268: «Αὐτή ἡ ἀγάπη πρέπει νά κυβερνᾷ καί τήν ζωήν τοῦ ἱερέως, διά νά γίνῃ ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἀληθινός διάκονος Χριστοῦ, ἐργάτης δόκιμος εἰς τά ἔργα τοῦ ἁγιασμοῦ καί τῆς σωτηρίας τῶν πιστῶν. Τί μεγαλύτερον καί τί ὡραιότερον ἀπό αὐτό θά ἠμποροῦσε κανείς νά ζητήσῃ καί νά περιμένῃ ἀπό τόν ἱερέα;».
..........στ΄ κεφάλαιο· "Ὁ ἱερεύς καί ἡ οἰκογένειά του". Στά τρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἱερέας-οἰκογενειάρχης (θεοσεβής, φιλόξενος450, οἰκονόμος451)˙ ἡ πρεσβυτέρα452˙ τεκνογονία453 καί ἀνατροφή παιδιῶν454.
..........ζ΄ κεφάλαιο˙ "Ὁ ἱερεύς πνευματική προσωπικότης". Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ πίστη τοῦ ποιμένα στό κάλεσμα τοῦ Θεοῦ455 γιά τή συνεργασία στό ἔργο σωτηρίας τῶν ψυχῶν456˙ ἡ προσευχή457˙ ἡ καθημερινή μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς458˙ ἡ μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει τακτική ἐξομολόγηση τοῦ ἱερέα459˙ ἡ ἀρετή τῆς ἀγάπης460.
..........ζ΄ κεφάλαιο˙ "Ὁ ἱερεύς πνευματική προσωπικότης". Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ πίστη τοῦ ποιμένα στό κάλεσμα τοῦ Θεοῦ455 γιά τή συνεργασία στό ἔργο σωτηρίας τῶν ψυχῶν456˙ ἡ προσευχή457˙ ἡ καθημερινή μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς458˙ ἡ μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει τακτική ἐξομολόγηση τοῦ ἱερέα459˙ ἡ ἀρετή τῆς ἀγάπης460.
98
461. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 32: «Ἡ ἰδέα τοῦ μαρτυρίου κατεῖχε κεντρική θέση στήν πνευματική προοπτική τῶν πρώτων χριστιανῶν. Ἔβλεπαν πώς ἡ Ἐκκλησία τους εἶχε θεμελιωθεῖ πάνω στό αἷμα – ὄχι μόνο στό αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά καί στό αἷμα ὅλων ἐκείνων τῶν "ἄλλων Χριστῶν", τῶν μαρτύρων».
462. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 5: «Τό στράτευμα ὅμως θέλει καί καλούς ἀξιωματικούς, ἱκανούς νά τό ἐμπνέουν, νά τό ἐμψυχώνουν, νά τό κατευθύνουν».
463.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Σέ σᾶς, παιδιά μου, τά νιᾶτα πού τά γαλούχησαν εὐσεβεῖς οἰκογενειακές παραδόσεις καί τά φώτισαν τά μαθήματα τῶν Κατηχητικῶν καί τά φλογίζει ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ κι ἀντιγράφουν στήν ψυχή τους τό θεῖο πρόσωπό Του, σέ σᾶς θά ἀναζητήση καί θά ἀνεύρη ἀσφαλῶς ἡ Ἐκκλησία μας τούς καλούς της κι ἐμπνευσμένους κληρικούς. Γι᾿ αὐτό ἀκριβῶς καί τό προσκλητήριο τοῦτο ἀπευθύνεται σέ σᾶς, τούς χριστιανούς νέους».
464.. Ὅ.π., σελ. 6: «ἄν ὁ κάθε χριστιανός ἦταν κι ἕνας μελλοθάνατος, περισσότερο ἦταν ὁ κληρικός».
465.. Ὅ.π., σελ. 15: «Αὐτό τόν θρίαμβο μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ λαμπροί ἀγωνισταί τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἡ σημερινή χριστιανική νεότης πού γεύεται τούς καρπούς τῶν μεγάλων τους ἀγώνων τί θά κάμῃ; Τί ἀπόφασι θά πάρῃ;»
462. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 5: «Τό στράτευμα ὅμως θέλει καί καλούς ἀξιωματικούς, ἱκανούς νά τό ἐμπνέουν, νά τό ἐμψυχώνουν, νά τό κατευθύνουν».
463.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Σέ σᾶς, παιδιά μου, τά νιᾶτα πού τά γαλούχησαν εὐσεβεῖς οἰκογενειακές παραδόσεις καί τά φώτισαν τά μαθήματα τῶν Κατηχητικῶν καί τά φλογίζει ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ κι ἀντιγράφουν στήν ψυχή τους τό θεῖο πρόσωπό Του, σέ σᾶς θά ἀναζητήση καί θά ἀνεύρη ἀσφαλῶς ἡ Ἐκκλησία μας τούς καλούς της κι ἐμπνευσμένους κληρικούς. Γι᾿ αὐτό ἀκριβῶς καί τό προσκλητήριο τοῦτο ἀπευθύνεται σέ σᾶς, τούς χριστιανούς νέους».
464.. Ὅ.π., σελ. 6: «ἄν ὁ κάθε χριστιανός ἦταν κι ἕνας μελλοθάνατος, περισσότερο ἦταν ὁ κληρικός».
465.. Ὅ.π., σελ. 15: «Αὐτό τόν θρίαμβο μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ λαμπροί ἀγωνισταί τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἡ σημερινή χριστιανική νεότης πού γεύεται τούς καρπούς τῶν μεγάλων τους ἀγώνων τί θά κάμῃ; Τί ἀπόφασι θά πάρῃ;»
2.2.γ. Προσκλητήριον
Τό πόνημα παρουσιάζει μία χριστοκεντρική κατήχηση περί ἱερωσύνης, μέ σκοπό τήν ἀνεύρεση τῶν κατάλληλων ὑποψηφίων. Ἡ δομή τῆς πραγματείας εἶναι βασισμένη στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, ἀπό τήν ἀρχαιότητα μέχρι τό «ποιμαντικό σήμερα» τοῦ συγγραφέα, μέ ἔμφαση στό μαρτύριο, πού ἀνέκαθεν ἐνέπνεε ψυχές461. Τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, εἶναι ἕνας συνεχής ἀγώνας, ὁ ὁποῖος προϋποθέτει τό στράτευμα462 καί τούς καλούς ἀξιωματικούς, τούς ἱερεῖς. Τό βιβλίο ἀποτελεῖται ἀπό ὀκτώ κεφάλαια, μέ τήν καθαυτό πρόσκληση στήν ἱερωσύνη στό τέλος τοῦ πέμπτου κεφαλαίου, ὅπου καταφαίνεται πλέον ξεκάθαρα σέ ποιούς ἀπευθύνεται ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου καί στό πρόσωπό του ἡ Ἐκκλησία463. Στό σημεῖο αὐτό θά μπορούσαμε νά χωρίσουμε τό βιβλίο σέ δύο μέρη. Στό δεύτερο μέρος ἀλλάζει ἡ γλῶσσα τοῦ συγγραφέα καί οἱ ἐκφράσεις του γίνονται πολύ προσωπικές καί θυμίζουν τό ὕφος καί τό πνεῦμα τοῦ βιβλίου «Μίμηση Χριστοῦ» τοῦ Θωμᾶ Κεμπησίου.
..........Στό α΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ ἄθλος τοῦ ἱερατείου στούς πρώτους ἡρωικούς ἀγῶνες τῆς Ἐκκλησίας464˙ οἱ μάρτυρες-κληρικοί ὡς παράδειγμα «ἠθικοῦ ἀναστήματος» στήν ἐποχή τους (ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὁ Σμύρνης Πολύκαρπος, ὁ Καρχηδόνος Κυπριανός καί ὁ Πιόνιος)˙ τό ἡρωικό παρελθόν τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐπίλυση προβλημάτων τοῦ 20οῦ αἰώνα465.
Τό πόνημα παρουσιάζει μία χριστοκεντρική κατήχηση περί ἱερωσύνης, μέ σκοπό τήν ἀνεύρεση τῶν κατάλληλων ὑποψηφίων. Ἡ δομή τῆς πραγματείας εἶναι βασισμένη στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, ἀπό τήν ἀρχαιότητα μέχρι τό «ποιμαντικό σήμερα» τοῦ συγγραφέα, μέ ἔμφαση στό μαρτύριο, πού ἀνέκαθεν ἐνέπνεε ψυχές461. Τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, εἶναι ἕνας συνεχής ἀγώνας, ὁ ὁποῖος προϋποθέτει τό στράτευμα462 καί τούς καλούς ἀξιωματικούς, τούς ἱερεῖς. Τό βιβλίο ἀποτελεῖται ἀπό ὀκτώ κεφάλαια, μέ τήν καθαυτό πρόσκληση στήν ἱερωσύνη στό τέλος τοῦ πέμπτου κεφαλαίου, ὅπου καταφαίνεται πλέον ξεκάθαρα σέ ποιούς ἀπευθύνεται ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου καί στό πρόσωπό του ἡ Ἐκκλησία463. Στό σημεῖο αὐτό θά μπορούσαμε νά χωρίσουμε τό βιβλίο σέ δύο μέρη. Στό δεύτερο μέρος ἀλλάζει ἡ γλῶσσα τοῦ συγγραφέα καί οἱ ἐκφράσεις του γίνονται πολύ προσωπικές καί θυμίζουν τό ὕφος καί τό πνεῦμα τοῦ βιβλίου «Μίμηση Χριστοῦ» τοῦ Θωμᾶ Κεμπησίου.
..........Στό α΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ ἄθλος τοῦ ἱερατείου στούς πρώτους ἡρωικούς ἀγῶνες τῆς Ἐκκλησίας464˙ οἱ μάρτυρες-κληρικοί ὡς παράδειγμα «ἠθικοῦ ἀναστήματος» στήν ἐποχή τους (ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὁ Σμύρνης Πολύκαρπος, ὁ Καρχηδόνος Κυπριανός καί ὁ Πιόνιος)˙ τό ἡρωικό παρελθόν τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐπίλυση προβλημάτων τοῦ 20οῦ αἰώνα465.
99
466.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν εἶναι λιγότεροι ἀπό τούς παληούς οὔτε κι ὁλότελα διαφορετικοί».
467.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν θέλει τόν ἄνθρωπο, ὅπως ἡ Ἐκκλησία μας, βασιλέα τῆς δημιουργίας, τέλειο πλάσμα, μ᾿ ἄϋλη ψυχή, ζωντανή εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, προωρισμένο νά ὁμοιωθῆ μ᾿ Αὐτόν καί νά ζῆ στήν αἰωνιότητα εὐτυχής. Τόν θέλει φτωχή μηχανή, καμωμένη ἀπό σάρκες καί κόκκαλα».
468.. Ὅ.π., σελ. 17: «Θεοποιεῖ τή λογική καί θεωρεῖ ἀσυγχώρητη ἀφέλεια νά ζητᾶ ἡ Ἐκκλησία ἀπό τά μέλη της νά πιστεύουν σέ "δόγματα", σ᾿ ἀνεξέλεγκτα κι ἀναπόδεικτα πράγματα, ὅπως λέει. Καί ξεχνᾶ ὅτι ἡ ἀληθινή φιλοσοφία καί Ἐπιστήμη ἔρχονται στόν καιρό μας νά μιλήσουν γιά τή μεγάλη φτώχεια τοῦ ἀνθρωπίνου λογικοῦ καί τήν ἀδυναμία του ν᾿ ἀγγίξη κἄν τήν οὐσία τῶν πιό κοινῶν πραγμάτων».
469.. Ὅ.π., σελ. 17: «Οἱ ὀπαδοί του, νευρόσπαστα στά χέρια σκοτεινῶν καί κακοποιῶν δυνάμεων, κτυποῦν ὕπουλα τή χριστιανική πίστι καί ζητοῦν νά πάρουν τή θέσι της!».
470.. Ὅ.π., σελ. 17: «Μέ τούς χωριστούς τύπους λατρείας, τίς ἰδιαίτερες ἀπόκρυφες γελοῖες τελετές καί μέ τίς ἀντίθετες στή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας δοξασίες του θέλει νά ὑποκαταστήση τό Χριστιανισμό καί νά γίνη αὐτός ἡ παγκόσμια θρησκεία».
471.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «μέ τό ἀντιχριστιανικό, ἀντιεκκλησιαστικό κι ἀναρχικό πνεῦμα του καί μέ τίς χοντροκομμένες ἀνοησίες του γιά τήν… ἐπίγεια βασιλεία τῶν χιλίων χρόνων (!), στήν ὁποία αὐτοί θά εἶναι στά μέσα καί στά ἔξω».
472.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «Σάν καθαρός ὑλισμός ζητεῖ νά γκρεμίση τό δογματικό οἰκοδόμημα τῆς Ἐκκλησίας μας. Σάν ἀνήθικο σύστημα κτυπᾶ τή χριστιανική ἠθική καί μάλιστα τήν ἀγάπη. Κηρύττει τήν ἐκδίκησι. Μισεῖ μέ μῖσος σατανικό πρό πάντων τούς χριστιανούς καί γιά νά τούς ἐξαλείψη ἀπό τό πρόσωπον τῆς γῆς ἔχει ἀνανεώσει τούς παλαιούς ματοβαμμένους διωγμούς».
473.. Ὅ.π., σελ. 18: «Σάν λύκοι στήν ἀνεμοζάλη ἐκμεταλλεύονται καί τοῦτοι τή δυστυχία τοῦ λαοῦ μας. Ξεχύνονται, τόσοι πολλοί τώρα τελευταῖα, στήν πατρίδα μας, γιά νά τήν… ἐκχριστιανίσουν!!!».
467.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν θέλει τόν ἄνθρωπο, ὅπως ἡ Ἐκκλησία μας, βασιλέα τῆς δημιουργίας, τέλειο πλάσμα, μ᾿ ἄϋλη ψυχή, ζωντανή εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, προωρισμένο νά ὁμοιωθῆ μ᾿ Αὐτόν καί νά ζῆ στήν αἰωνιότητα εὐτυχής. Τόν θέλει φτωχή μηχανή, καμωμένη ἀπό σάρκες καί κόκκαλα».
468.. Ὅ.π., σελ. 17: «Θεοποιεῖ τή λογική καί θεωρεῖ ἀσυγχώρητη ἀφέλεια νά ζητᾶ ἡ Ἐκκλησία ἀπό τά μέλη της νά πιστεύουν σέ "δόγματα", σ᾿ ἀνεξέλεγκτα κι ἀναπόδεικτα πράγματα, ὅπως λέει. Καί ξεχνᾶ ὅτι ἡ ἀληθινή φιλοσοφία καί Ἐπιστήμη ἔρχονται στόν καιρό μας νά μιλήσουν γιά τή μεγάλη φτώχεια τοῦ ἀνθρωπίνου λογικοῦ καί τήν ἀδυναμία του ν᾿ ἀγγίξη κἄν τήν οὐσία τῶν πιό κοινῶν πραγμάτων».
469.. Ὅ.π., σελ. 17: «Οἱ ὀπαδοί του, νευρόσπαστα στά χέρια σκοτεινῶν καί κακοποιῶν δυνάμεων, κτυποῦν ὕπουλα τή χριστιανική πίστι καί ζητοῦν νά πάρουν τή θέσι της!».
470.. Ὅ.π., σελ. 17: «Μέ τούς χωριστούς τύπους λατρείας, τίς ἰδιαίτερες ἀπόκρυφες γελοῖες τελετές καί μέ τίς ἀντίθετες στή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας δοξασίες του θέλει νά ὑποκαταστήση τό Χριστιανισμό καί νά γίνη αὐτός ἡ παγκόσμια θρησκεία».
471.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «μέ τό ἀντιχριστιανικό, ἀντιεκκλησιαστικό κι ἀναρχικό πνεῦμα του καί μέ τίς χοντροκομμένες ἀνοησίες του γιά τήν… ἐπίγεια βασιλεία τῶν χιλίων χρόνων (!), στήν ὁποία αὐτοί θά εἶναι στά μέσα καί στά ἔξω».
472.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «Σάν καθαρός ὑλισμός ζητεῖ νά γκρεμίση τό δογματικό οἰκοδόμημα τῆς Ἐκκλησίας μας. Σάν ἀνήθικο σύστημα κτυπᾶ τή χριστιανική ἠθική καί μάλιστα τήν ἀγάπη. Κηρύττει τήν ἐκδίκησι. Μισεῖ μέ μῖσος σατανικό πρό πάντων τούς χριστιανούς καί γιά νά τούς ἐξαλείψη ἀπό τό πρόσωπον τῆς γῆς ἔχει ἀνανεώσει τούς παλαιούς ματοβαμμένους διωγμούς».
473.. Ὅ.π., σελ. 18: «Σάν λύκοι στήν ἀνεμοζάλη ἐκμεταλλεύονται καί τοῦτοι τή δυστυχία τοῦ λαοῦ μας. Ξεχύνονται, τόσοι πολλοί τώρα τελευταῖα, στήν πατρίδα μας, γιά νά τήν… ἐκχριστιανίσουν!!!».
..........Στό β΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας τοῦ 20οῦ αἰώνα466˙ ὁ Ὑλισμός467 ἀρνεῖται τή θεία προέλευση τοῦ ἀνθρώπου καί τόν αἰώνιο προορισμό του, ἀφαιρώντας του κάθε πνευματικό στοιχεῖο˙ ὁ Ὀρθολογισμός468 ἀπορρίπτει ὅ,τι δέν μπορεῖ νά ἐρευνηθεῖ μέ τή λογική˙ ὁ Πνευματισμός469 πολεμᾶ τό Χριστιανισμό ὕπουλα, ψάχνοντας νά πάρει τή θέση του˙ ὁ Μασονισμός470, γελοῖος ἀποκρυφισμός, στά πάντα ἀντίθετος πρός τήν Ἐκκλησία, διεκδικεῖ τή θέση τῆς παγκόσμιας θρησκείας˙ ὁ Χιλιασμός471, ἀναρχικός καί ἀντιχριστιανικός, θεωρεῖ τόν ἑαυτό του ἐκλεκτή μερίδα τῆς ἀνθρωπότητας, πού θά βασιλέψει χίλια χρόνια στή γῆ˙ ὁ Κομμουνισμός472 ἀνανεώνει αἱματηρούς διωγμούς ἐναντίον του Χριστιανισμοῦ, τόν ὁποῖο μισεῖ μέ σατανικό μίσος˙ οἱ ἀντορθόδοξοι προπαγανδιστές473 φανερώνονται πάντα στούς δύσκολους γιά τή χώρα καιρούς, μέ σκοπό νά διδάσκουν στούς Ὀρθοδόξους τό «γνήσιο Χριστιανισμό»˙ ἡ ἀνάγκη τῆς Ἐκκλησίας γιά τούς ἱερεῖς,
100
474.. Ὅ.π., σελ. 18: «Τῆς χρειάζονται οἱ ἡγέτες. Οἱ καλοί πηδαλιοῦχοι, οἱ ἀτρόμητοι ἀξιωματικοί. Τῆς χρειάζονται ἄξιοι κληρικοί. Οἱ ἅγιοι ἱεράρχαι, οἱ εὐσεβεῖς ἱερεῖς».
475.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Ἱερεῖς ριζωμένους στή ζωντανή πίστι, ἐπάνω στήν ἀσάλευτη πέτρα, ἐπάνω στόν αἰώνιο γρανίτη, τό Χριστό». Πίστη, πού θά τους κάνει νά εἶναι «γενναῖοι, μαχητικοί, στρατηγικοί», «πρόθυμοι κι ἀνεξάντλητοι σέ μόχθους καί θυσίες», «Ἀνδρεῖοι, ἀκατάβλητοι, ἀλύγιστοι στίς θλίψεις, στίς δοκιμασίες, στούς διωγμούς», «πρόθυμοι καί στό μαρτύριο - ἄν τούς καλέση ὁ Κύριος».
476.. Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ Ὀρθοδοξία, στήν ὁποία ὀφείλει τό Ἔθνος μας τήν σωτηρία του, νά εἶναι ἡ μεγάλη, ἡ ἀπέραντη, ἡ ἄφθαστή τους ἀγάπη. Καί ἡ διδασκαλία της, ἡ μόνη γνήσια κι ἀνόθευτη, θησαυρός ἀτίμητος, φυλαγμένη βαθειά μέσα στήν ψυχή τους». 477.. Ὅ.π., σελ. 21: «Νά μήν ἐκθέτουν τόν ἑαυτό τους σέ ἀνώφελους κινδύνους. Νά χρησιμοποιοῦν ἀνάλογα μέ τά πρόσωπα καί τίς περιστάσεις καί τά κατάλληλα μέσα».
478.. Ὅ.π., σελ. 19: «νά συγχωροῦν, σάν τόν Ἀρχηγό τῆς πίστεως», «νά ἀναδεικνύωνται ἀνώτεροι κατά τήν ψυχή, ἡγεμονικοί».
479.. Ὅ.π., σελ. 20: θά τόν ἔχουν «ἀνίκητο ὅπλο» τους καί θά κάνουν δικό τους τό σύνθημα τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, "οὐκ ἀποστήσεται ἡ βίβλος τοῦ νόμου τούτου ἐκ τοῦ στόματός σου, καὶ μελετήσεις ἐν αὐτῇ ἡμέρας καὶ νυκτός" (Ἰησ. Ναυῆ α΄ 8), πού ἔδωσε σέ μέρες μεγάλων ἀγώνων».
480.. Ὅ.π., σελ. 22: «Ποτέ νά μή παραδίδουν ἀπό φόβο καί δειλία τά ὀχυρά τους. Νά ἀγωνίζωνται μέ ἀνδρεία, μέ τέχνη, μέ σύστημα μέχρις ἐσχάτου».
481.. Ὅ.π., σελ. 25: «διδάσκαλοι καί κήρυκες τῆς ἀληθείας … γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
482.. Ὅ.π., σελ. 25: «Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
483.. Ὅ.π., σελ. 26: «λαμβάνουν μέτρα γιά νά προλαμβάνεται ἤ καί νά περιορίζεται τό κακό».
484.. Ὅ.π., σελ. 26.
485.. Ὅ.π., σελ. 28: «νά ἔχουν τήν νοημοσύνη πού ζητεῖ κάθε τέχνη ἀπό τούς ἐργάτες της καί εἶναι ἡ προϋπόθεσις γιά νά χαρακτηρίζωνται αὐτοί καλοί καί δόκιμοι».
486.. Ὅ.π., σελ. 30: «ἡ μόρφωσις θά τούς ἀξασφαλίση τό ρόλο τοῦ καθοδηγητοῦ, τοῦ διαφωτιστοῦ καί τοῦ ἡγέτου μέσα στό σημερινό κόσμο τῆς συγχύσεως τῶν πάντων».
487.. Ὅ.π., σελ. 30.
475.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Ἱερεῖς ριζωμένους στή ζωντανή πίστι, ἐπάνω στήν ἀσάλευτη πέτρα, ἐπάνω στόν αἰώνιο γρανίτη, τό Χριστό». Πίστη, πού θά τους κάνει νά εἶναι «γενναῖοι, μαχητικοί, στρατηγικοί», «πρόθυμοι κι ἀνεξάντλητοι σέ μόχθους καί θυσίες», «Ἀνδρεῖοι, ἀκατάβλητοι, ἀλύγιστοι στίς θλίψεις, στίς δοκιμασίες, στούς διωγμούς», «πρόθυμοι καί στό μαρτύριο - ἄν τούς καλέση ὁ Κύριος».
476.. Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ Ὀρθοδοξία, στήν ὁποία ὀφείλει τό Ἔθνος μας τήν σωτηρία του, νά εἶναι ἡ μεγάλη, ἡ ἀπέραντη, ἡ ἄφθαστή τους ἀγάπη. Καί ἡ διδασκαλία της, ἡ μόνη γνήσια κι ἀνόθευτη, θησαυρός ἀτίμητος, φυλαγμένη βαθειά μέσα στήν ψυχή τους». 477.. Ὅ.π., σελ. 21: «Νά μήν ἐκθέτουν τόν ἑαυτό τους σέ ἀνώφελους κινδύνους. Νά χρησιμοποιοῦν ἀνάλογα μέ τά πρόσωπα καί τίς περιστάσεις καί τά κατάλληλα μέσα».
478.. Ὅ.π., σελ. 19: «νά συγχωροῦν, σάν τόν Ἀρχηγό τῆς πίστεως», «νά ἀναδεικνύωνται ἀνώτεροι κατά τήν ψυχή, ἡγεμονικοί».
479.. Ὅ.π., σελ. 20: θά τόν ἔχουν «ἀνίκητο ὅπλο» τους καί θά κάνουν δικό τους τό σύνθημα τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, "οὐκ ἀποστήσεται ἡ βίβλος τοῦ νόμου τούτου ἐκ τοῦ στόματός σου, καὶ μελετήσεις ἐν αὐτῇ ἡμέρας καὶ νυκτός" (Ἰησ. Ναυῆ α΄ 8), πού ἔδωσε σέ μέρες μεγάλων ἀγώνων».
480.. Ὅ.π., σελ. 22: «Ποτέ νά μή παραδίδουν ἀπό φόβο καί δειλία τά ὀχυρά τους. Νά ἀγωνίζωνται μέ ἀνδρεία, μέ τέχνη, μέ σύστημα μέχρις ἐσχάτου».
481.. Ὅ.π., σελ. 25: «διδάσκαλοι καί κήρυκες τῆς ἀληθείας … γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
482.. Ὅ.π., σελ. 25: «Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
483.. Ὅ.π., σελ. 26: «λαμβάνουν μέτρα γιά νά προλαμβάνεται ἤ καί νά περιορίζεται τό κακό».
484.. Ὅ.π., σελ. 26.
485.. Ὅ.π., σελ. 28: «νά ἔχουν τήν νοημοσύνη πού ζητεῖ κάθε τέχνη ἀπό τούς ἐργάτες της καί εἶναι ἡ προϋπόθεσις γιά νά χαρακτηρίζωνται αὐτοί καλοί καί δόκιμοι».
486.. Ὅ.π., σελ. 30: «ἡ μόρφωσις θά τούς ἀξασφαλίση τό ρόλο τοῦ καθοδηγητοῦ, τοῦ διαφωτιστοῦ καί τοῦ ἡγέτου μέσα στό σημερινό κόσμο τῆς συγχύσεως τῶν πάντων».
487.. Ὅ.π., σελ. 30.
ἄξιους τῆς ἀποστολῆς τους474˙ ὁ ἀληθινός ἱερέας, βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς, εἶναι ἄνθρωπος μέ φλογερή πίστη475, ἀγάπη πρός τήν Ὀρθοδοξία476, σύνεση καί σοφία477, ἄνθρωπος τῆς συγγνώμης478 καί τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ479, πού ποτέ δέ θά ἐγκαταλείψει τόν ἀγώνα του480.
..........Στό γ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ποιμένες481 καί ἡ ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα482· τά ἱερατικά καθήκοντα (τέλεση ἁγιαστικῶν μυστηρίων, πρόληψη τοῦ κακοῦ483, θεραπεία κοινωνικῶν προβλημάτων484) θά ἀπαιτήσουν διανοητικές δυνάμεις καί ἱκανότητες485, μόρφωση486, ἔντονη μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει, μεταξύ ἄλλων, καί συχνή ἐξομολόγηση487.
..........Στό γ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ποιμένες481 καί ἡ ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα482· τά ἱερατικά καθήκοντα (τέλεση ἁγιαστικῶν μυστηρίων, πρόληψη τοῦ κακοῦ483, θεραπεία κοινωνικῶν προβλημάτων484) θά ἀπαιτήσουν διανοητικές δυνάμεις καί ἱκανότητες485, μόρφωση486, ἔντονη μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει, μεταξύ ἄλλων, καί συχνή ἐξομολόγηση487.
101
488.. Ὅ.π., σελ. 35: «Εἶναι τόση ἡ δύναμις καί ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης, ὥστε, καί στούς παραστρατημένους αὐτούς καιρούς, μέ θάμβος ἀληθινό ἀτενίζουν τό θεῖο της μεγαλεῖο πολλοί ἄλλοι μά καί οἱ πρῶτοι στήν εὐρωπαϊκή διανόησι».
489.. Ὅ.π., σελ. 36: «πού περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον κατέγινε μέ τό θέμα αὐτό κι ἔγραψε ἕξι λόγους γιά τήν ἱερωσύνη μέ δύναμι καί κάλλος καί τελειότητα ἀληθινά ἀξεπέραστη».
490.. Ὅ.π., σελ. 42.
491.. Ὅ.π., σελ. 40: «Ζητῶντας πρό τοῦ γάμου, ἀκόμα καί στά ἄγουρά τους χρόνια, τήν ἁμαρτωλή ἀπόλαυσι στά σπήλαια τῆς ἁμαρτίας, ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τόν ἀτίμητο θησαυρό τους. … ἀποκλείεται νά χρησιμοποιηθοῦν γιά τό θυσιαστήριο, μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης».
492.. Ὅ.π., σελ. 41: «Καταπιάνονται ἐτοῦτοι μέ μιά δουλειά. Μά μέ τίς πρῶτες της κιόλα δυσκολίες τήν παραιτοῦν. Χωρίς νά σκεφθοῦν καλά πιάνουν ἄλλη, κι ἄλλη καί πάλιν ἄλλη, πουθενά ὅμως δέν προκόβουν. Ἔτσι μέ κεφάλαιο μιά παταγώδη ἀποτυχία στή ζωή, ἀφοῦ ὅλα τά "θαλάσσωσαν" κατά τό δή λεγόμενο, ζητοῦν, σανίδα σωτηρίας, τήν … ἱερωσύνη».
493.. Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ᾿ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι᾿ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τη δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;
494.. Ὅ.π., σελ. 46-47: «Ἄν δέν ἀκούσῃς τή φωνή τοῦ Θεοῦ σύ, πού ἔχεις «παραστήσει τό σῶμα σου θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ» (Ρωμ. ιβ΄ 1), εἶσαι δηλαδή σεμνός, ἁγνός, ἐγκρατής, ἀκατηγόρητος, ποιός θά τήν ἀκούσῃ; Μονάχα ὅσοι τά ἔχουν αὐτά καί μολαταῦτα, ἀτενίζοντας τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης, καταλαμβάνονται ἀπό δέος καί ἀναφωνοῦν μέ τόν Ἀπόστολο: «καί πρός ταῦτα τίς ἱκανός;», μονάχα αὐτοί ἔχουν τό δικαίωμα νά ποῦν τό "παρών" στή θεία πρόσκλησι».
495.. Ὅ.π., σελ. 46: «Ὁ πνευματικός σου πατέρας θά σέ βοηθήσῃ νά βρῇς μέσα σου ὅ,τι προϋποθέτει τό πανίερο ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης».
489.. Ὅ.π., σελ. 36: «πού περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον κατέγινε μέ τό θέμα αὐτό κι ἔγραψε ἕξι λόγους γιά τήν ἱερωσύνη μέ δύναμι καί κάλλος καί τελειότητα ἀληθινά ἀξεπέραστη».
490.. Ὅ.π., σελ. 42.
491.. Ὅ.π., σελ. 40: «Ζητῶντας πρό τοῦ γάμου, ἀκόμα καί στά ἄγουρά τους χρόνια, τήν ἁμαρτωλή ἀπόλαυσι στά σπήλαια τῆς ἁμαρτίας, ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τόν ἀτίμητο θησαυρό τους. … ἀποκλείεται νά χρησιμοποιηθοῦν γιά τό θυσιαστήριο, μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης».
492.. Ὅ.π., σελ. 41: «Καταπιάνονται ἐτοῦτοι μέ μιά δουλειά. Μά μέ τίς πρῶτες της κιόλα δυσκολίες τήν παραιτοῦν. Χωρίς νά σκεφθοῦν καλά πιάνουν ἄλλη, κι ἄλλη καί πάλιν ἄλλη, πουθενά ὅμως δέν προκόβουν. Ἔτσι μέ κεφάλαιο μιά παταγώδη ἀποτυχία στή ζωή, ἀφοῦ ὅλα τά "θαλάσσωσαν" κατά τό δή λεγόμενο, ζητοῦν, σανίδα σωτηρίας, τήν … ἱερωσύνη».
493.. Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ᾿ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι᾿ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τη δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;
494.. Ὅ.π., σελ. 46-47: «Ἄν δέν ἀκούσῃς τή φωνή τοῦ Θεοῦ σύ, πού ἔχεις «παραστήσει τό σῶμα σου θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ» (Ρωμ. ιβ΄ 1), εἶσαι δηλαδή σεμνός, ἁγνός, ἐγκρατής, ἀκατηγόρητος, ποιός θά τήν ἀκούσῃ; Μονάχα ὅσοι τά ἔχουν αὐτά καί μολαταῦτα, ἀτενίζοντας τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης, καταλαμβάνονται ἀπό δέος καί ἀναφωνοῦν μέ τόν Ἀπόστολο: «καί πρός ταῦτα τίς ἱκανός;», μονάχα αὐτοί ἔχουν τό δικαίωμα νά ποῦν τό "παρών" στή θεία πρόσκλησι».
495.. Ὅ.π., σελ. 46: «Ὁ πνευματικός σου πατέρας θά σέ βοηθήσῃ νά βρῇς μέσα σου ὅ,τι προϋποθέτει τό πανίερο ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης».
..........Στό δ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἱερεῖς καί ἡ πρόοδος τῆς ἀνθρωπότητας˙ ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης στήν ἀντίληψη τῶν διανοουμένων τοῦ 20οῦ αἰώνα488 (ὅπως τοῦ Π. Κλωντέλ, Φ. Μωριάκ, Ντ᾿ Ὄρς, Μπορντώ, Ντ᾿ Ἀρκούρ)˙ ἡ ἱερωσύνη στή διδασκαλία τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου489.
..........Στό ε΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἀναζήτηση ὑποψηφίων γιά τήν ἱερωσύνη νά γίνεται μόνο μεταξύ γνήσιων χριστιανῶν νέων490˙ περιπτώσεις ἀποκλεισμοῦ ἀπό τήν εἴσοδο στήν ἱερωσύνη (οἱ θρησκευτικά ἀδιάφοροι, οἱ ἄπιστοι, ἐκεῖνοι, πού ἔχασαν τήν ἁγνότητα491 καί οἱ ἀποτυχημένοι στά κοσμικά ἔργα492).
..........Στό στ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἰδιάζουσα ἀγάπη πρός τόν Κύριο, γνώρισμα ἱερατικῆς κλήσης493˙ ἡ ἐσωτερική ἀνάλυση τοῦ ἑαυτοῦ του ἀπό τόν ὑποψήφιο494 καί ἡ καθοδήγηση τοῦ πνευματικοῦ495˙
..........Στό ε΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἀναζήτηση ὑποψηφίων γιά τήν ἱερωσύνη νά γίνεται μόνο μεταξύ γνήσιων χριστιανῶν νέων490˙ περιπτώσεις ἀποκλεισμοῦ ἀπό τήν εἴσοδο στήν ἱερωσύνη (οἱ θρησκευτικά ἀδιάφοροι, οἱ ἄπιστοι, ἐκεῖνοι, πού ἔχασαν τήν ἁγνότητα491 καί οἱ ἀποτυχημένοι στά κοσμικά ἔργα492).
..........Στό στ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἰδιάζουσα ἀγάπη πρός τόν Κύριο, γνώρισμα ἱερατικῆς κλήσης493˙ ἡ ἐσωτερική ἀνάλυση τοῦ ἑαυτοῦ του ἀπό τόν ὑποψήφιο494 καί ἡ καθοδήγηση τοῦ πνευματικοῦ495˙
102
496.. Ὅ.π., σελ. 48: «Τί θά κάμῃς; Ἀσφαλῶς δέν θά γυρίσῃς τήν πλάτη σου σάν τό φτωχό ἐκεῖνο "πλούσιον νεανίσκον" τοῦ Εὐαγγελίου».
497.. Ὅ.π., σελ. 47: «Ἱερεῖς τοῦ Χριστοῦ μποροῦν νά γίνουν μόνο ὅσοι, σάν καί σένα, ἔχουν μιά καρδιά ξέχειλη ἀπό θερμή ἀγάπη στόν Χριστό. … Εἶναι αἴτημά Του ἐπίμονο τοῦτο, παιδί μου».
498.. Ὅ.π., σελ. 49: «Βοήθησέ με, Κύριε, νά γίνω ἕνας ἀξιωματικός τῆς Ἐκκλησίας σου, «τοῦ βαστάσαι τό ὄνομά σου ἐνώπιον ἐθνῶν καί βασιλέων» (Πρξ. θ΄ 15). Νά ἀγωνίζωμαι μέ πίστι καί ἡρωϊσμό γι᾿ αὐτήν. Βοήθησέ με, Κύριε, νά βαδίσω στά ἴχνη σου, νά γίνω κι ἐγώ –εἶναι μεγάλο αὐτό;– "καλός ποιμήν". Νά ἀναζητῶ καί νά βρίσκω τό πλανεμένο πρόβατο. Νά γίνω, ὅπως ἤθελες νά γίνουν καί οἱ Ἀπόστολοί Σου, "ἁλιεῖς ἀνθρώπων". Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου˙ ἕνας ἐργάτης τοῦ θερισμοῦ˙ ἕνας, ἀπό ἐκείνους γιά τούς ὁποίους εἶπες, πώς εἶναι ὀλίγοι ἐνῶ ὁ θερισμός πολύς».
499.. Ὅ.π., σελ. 50: «Ναί, ἀγαπητό μου παιδί, νά δεχθῇς τήν κλῆσι. Νά πῇς καί σύ σάν τόν προφήτη Ἠσαΐα «ἰδού ἐγώ, Κύριε, ἀπόστειλόν με».
500.. Ὅ.π., σελ. 54: «ἡμιμαθεῖς, οἱ ἐπιπόλαιοι, οἱ ψευτοσυγχρονισμένοι, οἱ ἄνθρωποι πού δέν γνωρίζουν τί γίνεται γύρω τους κι ἐδῶ καί στήν Εὐρώπη».
501.. Ὅ.π., σελ. 51: «πού ἄλλοι μέ πλοῦτο ὅσον ὀλίγοι στήν ἐποχή τους, ἄλλοι μέ λαμπρή καταγωγή, ἄλλοι μέ ἐξαίρετο ἐπιστημονικό καταρτισμό κι ἐπίζηλα ἀξιώματα, προσῆλθαν μέ ταπείνωσι στίς τάξεις τοῦ κλήρου».
502.. Ὅ.π., σελ. 52: «Ρώτησε τούς μελετητάς τοῦ πολιτισμοῦ μας καί θά δῇς τί σημασία εἶχε κι ἔχει στή διαμόρφωσί του ὁ παπᾶς». 503.. Ὅ.π., σελ. 52: «Χωρίς τόν παπᾶ τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας θά ὑπῆρχε ἑλληνική γλῶσσα, πατρίς, Ἐπανάστασις τοῦ 21, ἡρωϊσμοί ὑψηλοί, ἐλεύθερη Ἑλλάς;»
504.. Ὅ.π., σελ. 53: «Ὁ πνευματικός πλοῦτος πού ξεπήδησε ἀπό τή ζωή καί τή δρᾶσι αὐτῶν τῶν "παπάδων" καί πού τόν γεύεσαι καί σύ σήμερα, γίνεται βοή, γίνεται ποταμός ὁλόκληρος. Πῶς μπορεῖς νά τόν παραβλέψῃς; 420 ἁπλοῖ "παπάδες" προέταξαν τά στήθη στή χιτλερική βαρβαρότητα καί στήν ἐρυθρά βαναυσότητα».
505.. Ὅ.π., σελ. 57: «Πόσο μεγάλη εἶναι ἡ ἀξία τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος φαίνεται λοιπόν κι ἀπ᾿ αὐτό. Ὅτι δηλαδή θέλησαν νά στολιστοῦν μ᾿ αὐτό ἄνδρες πού εἶχαν κατακτήσει τή δόξα τοῦ κόσμου. Χωρίς τό πρῶτο ἐθεώρησαν τήν δεύτερη πολύ ἀνεπαρκῆ».
497.. Ὅ.π., σελ. 47: «Ἱερεῖς τοῦ Χριστοῦ μποροῦν νά γίνουν μόνο ὅσοι, σάν καί σένα, ἔχουν μιά καρδιά ξέχειλη ἀπό θερμή ἀγάπη στόν Χριστό. … Εἶναι αἴτημά Του ἐπίμονο τοῦτο, παιδί μου».
498.. Ὅ.π., σελ. 49: «Βοήθησέ με, Κύριε, νά γίνω ἕνας ἀξιωματικός τῆς Ἐκκλησίας σου, «τοῦ βαστάσαι τό ὄνομά σου ἐνώπιον ἐθνῶν καί βασιλέων» (Πρξ. θ΄ 15). Νά ἀγωνίζωμαι μέ πίστι καί ἡρωϊσμό γι᾿ αὐτήν. Βοήθησέ με, Κύριε, νά βαδίσω στά ἴχνη σου, νά γίνω κι ἐγώ –εἶναι μεγάλο αὐτό;– "καλός ποιμήν". Νά ἀναζητῶ καί νά βρίσκω τό πλανεμένο πρόβατο. Νά γίνω, ὅπως ἤθελες νά γίνουν καί οἱ Ἀπόστολοί Σου, "ἁλιεῖς ἀνθρώπων". Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου˙ ἕνας ἐργάτης τοῦ θερισμοῦ˙ ἕνας, ἀπό ἐκείνους γιά τούς ὁποίους εἶπες, πώς εἶναι ὀλίγοι ἐνῶ ὁ θερισμός πολύς».
499.. Ὅ.π., σελ. 50: «Ναί, ἀγαπητό μου παιδί, νά δεχθῇς τήν κλῆσι. Νά πῇς καί σύ σάν τόν προφήτη Ἠσαΐα «ἰδού ἐγώ, Κύριε, ἀπόστειλόν με».
500.. Ὅ.π., σελ. 54: «ἡμιμαθεῖς, οἱ ἐπιπόλαιοι, οἱ ψευτοσυγχρονισμένοι, οἱ ἄνθρωποι πού δέν γνωρίζουν τί γίνεται γύρω τους κι ἐδῶ καί στήν Εὐρώπη».
501.. Ὅ.π., σελ. 51: «πού ἄλλοι μέ πλοῦτο ὅσον ὀλίγοι στήν ἐποχή τους, ἄλλοι μέ λαμπρή καταγωγή, ἄλλοι μέ ἐξαίρετο ἐπιστημονικό καταρτισμό κι ἐπίζηλα ἀξιώματα, προσῆλθαν μέ ταπείνωσι στίς τάξεις τοῦ κλήρου».
502.. Ὅ.π., σελ. 52: «Ρώτησε τούς μελετητάς τοῦ πολιτισμοῦ μας καί θά δῇς τί σημασία εἶχε κι ἔχει στή διαμόρφωσί του ὁ παπᾶς». 503.. Ὅ.π., σελ. 52: «Χωρίς τόν παπᾶ τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας θά ὑπῆρχε ἑλληνική γλῶσσα, πατρίς, Ἐπανάστασις τοῦ 21, ἡρωϊσμοί ὑψηλοί, ἐλεύθερη Ἑλλάς;»
504.. Ὅ.π., σελ. 53: «Ὁ πνευματικός πλοῦτος πού ξεπήδησε ἀπό τή ζωή καί τή δρᾶσι αὐτῶν τῶν "παπάδων" καί πού τόν γεύεσαι καί σύ σήμερα, γίνεται βοή, γίνεται ποταμός ὁλόκληρος. Πῶς μπορεῖς νά τόν παραβλέψῃς; 420 ἁπλοῖ "παπάδες" προέταξαν τά στήθη στή χιτλερική βαρβαρότητα καί στήν ἐρυθρά βαναυσότητα».
505.. Ὅ.π., σελ. 57: «Πόσο μεγάλη εἶναι ἡ ἀξία τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος φαίνεται λοιπόν κι ἀπ᾿ αὐτό. Ὅτι δηλαδή θέλησαν νά στολιστοῦν μ᾿ αὐτό ἄνδρες πού εἶχαν κατακτήσει τή δόξα τοῦ κόσμου. Χωρίς τό πρῶτο ἐθεώρησαν τήν δεύτερη πολύ ἀνεπαρκῆ».
ἡ καταπολέμηση τῆς διστακτικότητας τοῦ νέου ἔναντι τῆς ἱερωσύνης496 μέ τό αἴσθημα εὐθύνης ἀπέναντι στόν Χριστό497 καί μέ τήν προσευχή498˙ ἡ ἀποδοχή τῆς κλήσης499.
..........Στό ζ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα:. Ἡ ἀγραμματοσύνη τοῦ λαοῦ καί τό ἱερατικό ἀξίωμα˙ ἔλεγχος τῶν «ψευτοεξελιγμένων νεοελλήνων» πού ὑποτιμοῦν τήν ἱερωσύνη500˙ ἡ ἱερωσύνη καί οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας501˙ ἡ ἱερωσύνη καί ὁ πολιτισμός502˙ ἡ ἱερωσύνη στήν ἐποχή τῆς τουρκοκρατίας503 καί τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου504˙ ἡ ἐπιλογή τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος ἀπό προσωπικότητες παγκοσμίου φήμης505.
..........Στό ζ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα:. Ἡ ἀγραμματοσύνη τοῦ λαοῦ καί τό ἱερατικό ἀξίωμα˙ ἔλεγχος τῶν «ψευτοεξελιγμένων νεοελλήνων» πού ὑποτιμοῦν τήν ἱερωσύνη500˙ ἡ ἱερωσύνη καί οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας501˙ ἡ ἱερωσύνη καί ὁ πολιτισμός502˙ ἡ ἱερωσύνη στήν ἐποχή τῆς τουρκοκρατίας503 καί τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου504˙ ἡ ἐπιλογή τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος ἀπό προσωπικότητες παγκοσμίου φήμης505.
103
506.. Ὅ.π., σελ. 59: «ἀποκρούετε τήν κλῆσι κι ἀρνῆσθε νά δεχθῆτε τό τιμημένο ἀξίωμα τοῦ ἱερέως; Κατόπιν –τί εἰρωνεία!– θλίβεσθε καί πονεῖτε καί ἀγανακτῆτε, γιατί δέν ἔχει, λέτε, ἡ Ἐκκλησία μας κλῆρο καλό…». «Ἀρνεῖσαι τήν ἱερωσύνη γιά νά ἀποφύγῃς τίς εὐθύνες, τίς δυσκολίες, τούς ἀγῶνας τῆς ἱερωσύνης. … μόνο καί μόνο γιά νά μή δυσκολευτῇς λιγάκι; Μά ἄν ὁ νέος δέν εἶναι πλασμένος γιά τίς δυσκολίες καί τόν ἀγῶνα, τότε γιατί εἶναι;»
507.. Ὅ.π., σελ. 60: «ἀλλοίμονό σου, παιδί μου, ἄν δέν αἰσθάνεσαι ἔτσι καί σύ κι ἐγώ κι ὅλοι μας».
508.. Ὅ.π., σελ. 60–61.
509.. Ὅ.π., σελ. 63: «Μά ἄν, παρ᾿ ὅλ᾿ αὐτά, οἱ γονεῖς σου, ἀπό κοσμικό πνεῦμα ἤ καί συμφέρον, ἐπιμένουν στήν ἄρνησί τους, δέν νομίζεις ὅτι μπορεῖς πιά νά ἐφαρμόσῃς τό "πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἤ ἀνθρώπους";»
510.. Ὅ.π., σελ. 64: «τή χρυσοστόλιστη βασιλική ἁλουργίδα τῶν βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων τήν ἀντικατέστησε τό αἱματοβαμμένο ράσο», «ἔγινε πιά τό σύμβολο ἀγώνων ἡρωϊκῶν πνευματικῶν καί ἐθνικῶν», «φορώντας το, φορεῖς τήν ἴδια τήν ἱστορία τοῦ Ἔθνους σου».
511.. Ὅ.π., σελ. 65–66: «Ζητεῖτε πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ… καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν». Ὅπως δέν ἔλειψε τίποτε ποτέ στούς Ἀποστόλους.
512.. Ὅ.π., σελ. 66–68: «… πολλοί κι ἀπό μᾶς τούς ἐπισκόπους παραδέχονται ὅτι ὑπάρχει στήν Ἐκκλησία μας κάποιος "δεσποτισμός" μέ τά θλιβερά παρεπόμενά του». Ὅμως ἀνατρέχει καί πάλι ὁ συγγραφέας στά μαρτυρολόγια, γιά νά διδάξει τόν μελλοντικό ἱερέα: «Οἱ δυσκολίες οἱ δικές σου, σέ βεβαιῶ, πώς ποτέ δέν θά φθάσουν τούς ἐξευτελισμούς, τούς διωγμούς, τίς ἐξορίες, τίς φυλακίσεις, τά βασανιστήρια, ὅλη τήν ὀργανωμένη κακοποίησι πού, γιά τό Χριστό, ὑπέμειναν οἱ κληρικοί τῶν πρώτων χρόνων … Θά δῇς καί θά θαυμάσῃς τήν ἀγάπη τους πρός τήν Ἐκκλησία μας. Μά καί πολύ θά λυπηθῇς γιά τή δική σου μικροψυχία. … Τίποτε δέν θά ἀνακόψῃ τό δρόμο σου. Θά νικήσῃ ἡ ἀγάπη σου πρός τήν Ἐκκλησία … Θά παραδοθῇς "ἄνευ ὅρων" σ᾿ αὐτήν…».
513. Τσάμη Δ., Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, σελ. 17.
507.. Ὅ.π., σελ. 60: «ἀλλοίμονό σου, παιδί μου, ἄν δέν αἰσθάνεσαι ἔτσι καί σύ κι ἐγώ κι ὅλοι μας».
508.. Ὅ.π., σελ. 60–61.
509.. Ὅ.π., σελ. 63: «Μά ἄν, παρ᾿ ὅλ᾿ αὐτά, οἱ γονεῖς σου, ἀπό κοσμικό πνεῦμα ἤ καί συμφέρον, ἐπιμένουν στήν ἄρνησί τους, δέν νομίζεις ὅτι μπορεῖς πιά νά ἐφαρμόσῃς τό "πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἤ ἀνθρώπους";»
510.. Ὅ.π., σελ. 64: «τή χρυσοστόλιστη βασιλική ἁλουργίδα τῶν βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων τήν ἀντικατέστησε τό αἱματοβαμμένο ράσο», «ἔγινε πιά τό σύμβολο ἀγώνων ἡρωϊκῶν πνευματικῶν καί ἐθνικῶν», «φορώντας το, φορεῖς τήν ἴδια τήν ἱστορία τοῦ Ἔθνους σου».
511.. Ὅ.π., σελ. 65–66: «Ζητεῖτε πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ… καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν». Ὅπως δέν ἔλειψε τίποτε ποτέ στούς Ἀποστόλους.
512.. Ὅ.π., σελ. 66–68: «… πολλοί κι ἀπό μᾶς τούς ἐπισκόπους παραδέχονται ὅτι ὑπάρχει στήν Ἐκκλησία μας κάποιος "δεσποτισμός" μέ τά θλιβερά παρεπόμενά του». Ὅμως ἀνατρέχει καί πάλι ὁ συγγραφέας στά μαρτυρολόγια, γιά νά διδάξει τόν μελλοντικό ἱερέα: «Οἱ δυσκολίες οἱ δικές σου, σέ βεβαιῶ, πώς ποτέ δέν θά φθάσουν τούς ἐξευτελισμούς, τούς διωγμούς, τίς ἐξορίες, τίς φυλακίσεις, τά βασανιστήρια, ὅλη τήν ὀργανωμένη κακοποίησι πού, γιά τό Χριστό, ὑπέμειναν οἱ κληρικοί τῶν πρώτων χρόνων … Θά δῇς καί θά θαυμάσῃς τήν ἀγάπη τους πρός τήν Ἐκκλησία μας. Μά καί πολύ θά λυπηθῇς γιά τή δική σου μικροψυχία. … Τίποτε δέν θά ἀνακόψῃ τό δρόμο σου. Θά νικήσῃ ἡ ἀγάπη σου πρός τήν Ἐκκλησία … Θά παραδοθῇς "ἄνευ ὅρων" σ᾿ αὐτήν…».
513. Τσάμη Δ., Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, σελ. 17.
..........Στό η΄ κεφάλαιο. θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ φόβος τῆς εὐθύνης καί τῶν δυσκολιῶν τοῦ ἱερατικοῦ διακονήματος506˙ τό αἴσθημα τῆς ἀναξιότητας507˙ οἱ ἐλλείψεις τοῦ ὑποψηφίου καί ἡ θεία χάρη508˙ ἡ ἀντιμετώπιση τοῦ κοσμικοῦ πνεύματος509 (τό ράσο510, ὁ μικρός μισθός511, ὁ "δεσποτισμός"512).
2.3. Ἁγιολογικά κείμενα
Ἱκανό μέρος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἀνήκει στήν ἁγιολογική γραμματολογία καί, μέ βάση τό περιεχόμενό τους, ἐντάσσονται σέ τρεῖς κατηγορίες: α΄. Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια· β΄. Βίοι ἁγίων· γ΄. Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων. Τά ἐν λόγῳ ἁγιολογικά ἔργα συμβάλλουν στήν ἐξέλιξη τοῦ γραμματειακοῦ αὐτοῦ εἴδους καί περισσότερο στόν ἐπιστημονικό κλάδο τῆς πρακτικῆς Ἁγιολογίας513, προσφέροντας συστηματική ἔκθεση τῶν ἄθλων τῶν Ἑλλήνων τοῦ 20οῦ αἰώνα, λαϊκῶν καί ἱερωμένων,
2.3. Ἁγιολογικά κείμενα
Ἱκανό μέρος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἀνήκει στήν ἁγιολογική γραμματολογία καί, μέ βάση τό περιεχόμενό τους, ἐντάσσονται σέ τρεῖς κατηγορίες: α΄. Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια· β΄. Βίοι ἁγίων· γ΄. Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων. Τά ἐν λόγῳ ἁγιολογικά ἔργα συμβάλλουν στήν ἐξέλιξη τοῦ γραμματειακοῦ αὐτοῦ εἴδους καί περισσότερο στόν ἐπιστημονικό κλάδο τῆς πρακτικῆς Ἁγιολογίας513, προσφέροντας συστηματική ἔκθεση τῶν ἄθλων τῶν Ἑλλήνων τοῦ 20οῦ αἰώνα, λαϊκῶν καί ἱερωμένων,
104
514. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου «Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο», σελ. 24: «Μετά ἀπό "τόν πιστό στόν πόνο καί στό θάνατο" γεννήθηκαν "οἱ Μάρτυρες", τό βιβλίο, πού ἀγαπήθηκε καί διαβάστηκε, γιατί ἦταν τό ἡρωϊκό χρονικό τῆς σκλαβωμένης ἑλληνικῆς ψυχῆς στό σύνολό της κι ὄχι μονάχα ἡ ἀφήγησι τοῦ μαρτυρίου τούτου ἤ ἐκείνου τοῦ ἕλληνα καταδίκου».
515.. Ὅ.π., σελ. 23: «Πολλοί, πού ἔγραψαν τήν ἐποχή ἐκείνη καί σκιαγράφησαν τήν πίκρα καί τίς σφαγές καί τόν ὁλοθρεμό τοῦ δουλωμένου γένους, ἔμειναν στό νά περιγράφουν μέ ἀποτροπιασμό τή σκληρότητα τοῦ κατακτητῆ… Ὁ Διονύσιος Χαραλάμπους, μολονότι καί ὁ ἴδιος ἦταν θῦμα τῆς βαρβαρότητας, δέν ἔμεινε στήν περιγραφή τῆς ἀρνήσεως. Εἶχε τήν ψυχική ἀντοχή καί τή διακριτικότητα νά διαλέξῃ μέσα ἀπ᾿ τήν κατοχική ἱστορική περιπέτεια τά γεγονότα καί τά πρόσωπα, πού φανέρωναν, ὅτι ὑπάρχει μέσα στόν ἐξαγριωμένο κόσμο ὁ κρυμμένος Μαργαρίτης τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ».
516.. Ὅ.π., σελ. 24-25: «Ὁ τίτλος καί τοῦ βιβλίου αὐτοῦ ["Μάρτυρες"] φανερώνει τό πνευματικό ὑπόβαθρο τοῦ συγγραφέα. Οἱ κατάδικοι ἀδελφοί τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων δέν εἶναι ἁπλῶς οἱ αἰχμάλωτοι. Εἶναι "οἱ μάρτυρες", οἱ ὁποῖοι μέ τή ζωή τους καί μέ τήν καρτερία τους καί μέ τίς πτήσεις τοῦ πνεύματός τους δίνουν μιά μαρτυρία πίστεως στόν κόσμο τῆς κτηνωδίας καί τοῦ σκοτεινοῦ ὑλισμοῦ».
517. Βλ. Περί τοῦ χρονογραφικοῦ συστήματος στήν Ἑλληνική Πατρολογία, Χρήστου Π., τ. Α΄, σελ. 164.
518. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 165.
519. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἰγνα τίου Σακαλῆ, φιλολόγου καθηγητοῦ, σελ. 106.
515.. Ὅ.π., σελ. 23: «Πολλοί, πού ἔγραψαν τήν ἐποχή ἐκείνη καί σκιαγράφησαν τήν πίκρα καί τίς σφαγές καί τόν ὁλοθρεμό τοῦ δουλωμένου γένους, ἔμειναν στό νά περιγράφουν μέ ἀποτροπιασμό τή σκληρότητα τοῦ κατακτητῆ… Ὁ Διονύσιος Χαραλάμπους, μολονότι καί ὁ ἴδιος ἦταν θῦμα τῆς βαρβαρότητας, δέν ἔμεινε στήν περιγραφή τῆς ἀρνήσεως. Εἶχε τήν ψυχική ἀντοχή καί τή διακριτικότητα νά διαλέξῃ μέσα ἀπ᾿ τήν κατοχική ἱστορική περιπέτεια τά γεγονότα καί τά πρόσωπα, πού φανέρωναν, ὅτι ὑπάρχει μέσα στόν ἐξαγριωμένο κόσμο ὁ κρυμμένος Μαργαρίτης τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ».
516.. Ὅ.π., σελ. 24-25: «Ὁ τίτλος καί τοῦ βιβλίου αὐτοῦ ["Μάρτυρες"] φανερώνει τό πνευματικό ὑπόβαθρο τοῦ συγγραφέα. Οἱ κατάδικοι ἀδελφοί τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων δέν εἶναι ἁπλῶς οἱ αἰχμάλωτοι. Εἶναι "οἱ μάρτυρες", οἱ ὁποῖοι μέ τή ζωή τους καί μέ τήν καρτερία τους καί μέ τίς πτήσεις τοῦ πνεύματός τους δίνουν μιά μαρτυρία πίστεως στόν κόσμο τῆς κτηνωδίας καί τοῦ σκοτεινοῦ ὑλισμοῦ».
517. Βλ. Περί τοῦ χρονογραφικοῦ συστήματος στήν Ἑλληνική Πατρολογία, Χρήστου Π., τ. Α΄, σελ. 164.
518. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 165.
519. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἰγνα τίου Σακαλῆ, φιλολόγου καθηγητοῦ, σελ. 106.
προκειμένου νά παραμείνουν πιστοί ὡς χριστιανοί καί πατριῶτες514. Τό διδακτικό μέρος τοῦ κάθε ἁγιολογικοῦ πονήματος σκοπεύει νά δώσει λύσεις στά προβλήματα τῆς ἐποχῆς515.
..........Στήν 1η κατηγορία (Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια) ἀνήκουν οἱ «Μάρτυρες»516, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο» καί οἱ «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀντιστοιχοῦν καί στό «χρονογραφικό σύστημα»517. Εἶναι Μαρτυρολόγια δύο εἰδῶν καί ἀποτελοῦνται ἀπό «τά πρακτικά τῆς ἐνώπιον τῶν ἀρχόντων διαδικασίας, τά ὁποῖα διατηροῦν τάς ἐρωταποκρίσεις καί τάς ἀποφάσεις τῶν κριτῶν» καί ἀπό «τά "πάθη", ἤτοι ἐκτενεῖς κατά τό μᾶλλον ἤ ἧττον διηγήσεις, ἀπό αὐτόπτας ἤ τοὐλάχιστον συγχρόνους συγγραφεῖς»518. Ἐξαιρετικό ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τό βιβλίο «Μάρτυρες», ὡς ἡμερολόγιο τοῦ μάρτυρα, ὁ ὁποῖος φανερώνει τόν ἐσωτερικό του ἀγώνα, χωρίς νά ἀποκρύπτει «τόν τρόμον καί τήν κατάθλιψιν» στήν ἀρχή, ἐνῶ στή συνέχεια «διά τῆς ἀγωνίας καί τοῦ ἐξευτελισμοῦ κάνει νά ἐκσπάσῃ ἡ πάντοτε ὑπάρχουσα πίστις εἰς τήν δοξολογητικήν κάθαρσιν τοῦ τέλους»519. Τά κείμενα εἶναι θεμελιωμένα στίς ἐξακριβωμένες ἀναφορές τῶν αὐτοπτῶν μαρτύρων καί τά στοιχεῖα, πού
..........Στήν 1η κατηγορία (Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια) ἀνήκουν οἱ «Μάρτυρες»516, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο» καί οἱ «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀντιστοιχοῦν καί στό «χρονογραφικό σύστημα»517. Εἶναι Μαρτυρολόγια δύο εἰδῶν καί ἀποτελοῦνται ἀπό «τά πρακτικά τῆς ἐνώπιον τῶν ἀρχόντων διαδικασίας, τά ὁποῖα διατηροῦν τάς ἐρωταποκρίσεις καί τάς ἀποφάσεις τῶν κριτῶν» καί ἀπό «τά "πάθη", ἤτοι ἐκτενεῖς κατά τό μᾶλλον ἤ ἧττον διηγήσεις, ἀπό αὐτόπτας ἤ τοὐλάχιστον συγχρόνους συγγραφεῖς»518. Ἐξαιρετικό ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τό βιβλίο «Μάρτυρες», ὡς ἡμερολόγιο τοῦ μάρτυρα, ὁ ὁποῖος φανερώνει τόν ἐσωτερικό του ἀγώνα, χωρίς νά ἀποκρύπτει «τόν τρόμον καί τήν κατάθλιψιν» στήν ἀρχή, ἐνῶ στή συνέχεια «διά τῆς ἀγωνίας καί τοῦ ἐξευτελισμοῦ κάνει νά ἐκσπάσῃ ἡ πάντοτε ὑπάρχουσα πίστις εἰς τήν δοξολογητικήν κάθαρσιν τοῦ τέλους»519. Τά κείμενα εἶναι θεμελιωμένα στίς ἐξακριβωμένες ἀναφορές τῶν αὐτοπτῶν μαρτύρων καί τά στοιχεῖα, πού
105
520. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 61.
521. Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τ. Β΄, σελ. 69.
522.. Ὅ.π., σελ. 69.
523. Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Νέον Μαρτυρολόγιον, σελ. 9: «Ἡ παλαιότης ὅμως τοῦ χρόνου καί ἡ τόση πολυκαιρία, πού ἀπό τότε ἕως τώρα μεσολάβησε, μπορεῖ ἴσως νά προξενήσῃ σέ μερικούς, ἄν ὄχι ἀπιστία, ἀλλά τοὐλάχιστον μία ἀπορία καί δισταγμό. Πῶς δηλαδή ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, πού ἦταν ἀπό τήν φύσι τους ἀδύναμοι καί δειλοί, ὑπέμειναν τόσα καί τόσα φρικτά καί φοβερά βασανιστήρια; Ἀλλά οἱ νέοι αὐτοί μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, μιλῶντας ἐλεύθερα στό θέατρο τοῦ Κόσμου, ξερριζώνουν μέν ἀπό τίς καρδιές τῶν Χριστιανῶν κάθε τέτοια ἀπορία καί δισταγμό, ἐνῶ ἐμφυτεύουν καί ἀνακαινίζουν σ᾿ αὐτές τήν πρός τούς παλαιούς Μάρτυρες ἀδίστακτη πίστι».
521. Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τ. Β΄, σελ. 69.
522.. Ὅ.π., σελ. 69.
523. Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Νέον Μαρτυρολόγιον, σελ. 9: «Ἡ παλαιότης ὅμως τοῦ χρόνου καί ἡ τόση πολυκαιρία, πού ἀπό τότε ἕως τώρα μεσολάβησε, μπορεῖ ἴσως νά προξενήσῃ σέ μερικούς, ἄν ὄχι ἀπιστία, ἀλλά τοὐλάχιστον μία ἀπορία καί δισταγμό. Πῶς δηλαδή ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, πού ἦταν ἀπό τήν φύσι τους ἀδύναμοι καί δειλοί, ὑπέμειναν τόσα καί τόσα φρικτά καί φοβερά βασανιστήρια; Ἀλλά οἱ νέοι αὐτοί μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, μιλῶντας ἐλεύθερα στό θέατρο τοῦ Κόσμου, ξερριζώνουν μέν ἀπό τίς καρδιές τῶν Χριστιανῶν κάθε τέτοια ἀπορία καί δισταγμό, ἐνῶ ἐμφυτεύουν καί ἀνακαινίζουν σ᾿ αὐτές τήν πρός τούς παλαιούς Μάρτυρες ἀδίστακτη πίστι».
ἐκθέτονται εἶναι ἐπιλεγμένα μέ ἐπιστημονικότητα καί, τό σημαντικότερο, χωρίς «διασκευάς καί ἀλλοιώσεις», πού ὑπέστησαν τά ἀρχαῖα Μαρτυρολόγια, ἀπό τά ὁποῖα μόνον ἕνα μικρό μέρος «διεσώθη μέχρις ἡμῶν ἀνέπαφον»520. Ὁ μαρτυρολόγος σχηματίζει τά διδακτικά του διηγήματα παρουσιάζοντας, ἀναλύοντας καί ἐγκωμιάζοντας τήν ἄρτια προσωπικότητα τῶν Ἐθνομαρτύρων τήν περίοδο τοῦ μαρτυρίου τους, χωρίς νά παραλείψει μιά σύντομη ἀναφορά στήν προϊστορία τῶν δραματικῶν γεγονότων. Ἡ συγγραφική αὐτή προσπάθεια τοῦ Τρίκκης Διονυσίου συγγενεύει μέ ἐκείνην τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτη, πού καί τούς δύο συγγραφεῖς ξεχωρίζει ἡ ἁπλοϊκή γλωσσική μορφή, τό ἑλκυστικό ὕφος, τό οἰκοδομητικό στοιχεῖο, στό ὁποῖο προσέβλεπε καί ἰδιαίτερα ἡ βαθιά ἀνάλυση τῶν θεμάτων, ἡ ἀπόλυτη προσήλωση στή βιβλική καί πατερική παράδοση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας καί ἡ παιδαγωγική ἱκανότητά τους νά ἀπευθύνονται «πρός τάς ὑγιεῖς ψυχικάς δυνάμεις τῶν ἀνθρώπων»521. Αὐτό πού προσδίδει τήν ἰδιάζουσα ἀξία στά ἔργα καί τῶν δύο εἶναι ὁ πρακτικός χαρακτήρας τους, «ἡ ἐξυπηρέτησις κυρίως πρακτικῶν ἀναγκῶν καί ἀπαιτήσεων τοῦ θρησκευτικοῦ καί ἐκκλησιαστικοῦ βίου»522. Μέ τά ἔργα τους ἀμφότεροι καί τιμή ἀπέδιδαν στούς Νεομάρτυρες καί μέ τό παράδειγμά τους παιδαγωγοῦσαν τούς χριστιανούς τῆς ἐποχῆς τους523.
..........Στή 2η κατηγορία (Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων) ἀνήκουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» καί ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα».
..........Στήν 3η κατηγορία (Βίοι Ἁγίων) ἀνήκουν τά «Προσκυνητάρια» (ἐφ’ ὅσον ἐξιστοροῦν τούς βίους τῶν ἁγίων κτητόρων τῶν μοναστηριῶν καί ἐμπεριέχουν τή διδασκαλία τους πρός τούς μοναχούς, μέ τίς προδιαγραφές γιά τήν ἁγιότητα τοῦ βίου), ὁ «Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ Γένους» καί «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός».
..........Στή 2η κατηγορία (Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων) ἀνήκουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» καί ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα».
..........Στήν 3η κατηγορία (Βίοι Ἁγίων) ἀνήκουν τά «Προσκυνητάρια» (ἐφ’ ὅσον ἐξιστοροῦν τούς βίους τῶν ἁγίων κτητόρων τῶν μοναστηριῶν καί ἐμπεριέχουν τή διδασκαλία τους πρός τούς μοναχούς, μέ τίς προδιαγραφές γιά τήν ἁγιότητα τοῦ βίου), ὁ «Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ Γένους» καί «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός».
106
524. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 11: «Δέν εἶναι βιβλίο κατασκευασμένο ἐκ τῶν ὑστέρων. Δέν στηρίχθηκε τό γράψιμό του σέ καμμιά προδιαγεγραμμένη κατεύθυνσι ἤ μορφή. … Ἄν ἔχῃ ὕφος καί μορφή καί λογοτεχνικότητα – αὐτά τά στοιχεῖα εἶναι πηγαῖες ἀναπηδήσεις ἀπό μιά δραματική πραγματικότητα, ἀληθινά στοιχεῖα, ἀληθινῆς ζωῆς».
525.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Εἶναι πολύ συγκινητική ἡ ἱστορία αὐτοῦ ἐδῶ τοῦ βιβλίου. Ὁ συγγραφεύς εἶχε μιά μικρή Καινή Διαθήκη μαζί του. Τήν εἶχε πάντα κρεμασμένη στό στῆθος του, κάτω ἀπό τά ροῦχα του. Στήν ἀρχή, οἱ Γερμανοί πού τόν ἐρεύνησαν, δέν τόν ἐψηλάφισαν ἐκεῖ, – δέν τήν βρῆκαν. Σ᾿ ἄλλες περιπτώσεις, πού ἡ ἔρευνα ἦταν μέχρις ἐξευτελισμοῦ λεπτομερειακή, ὁ συγγραφεύς παρουσιαζόταν κρατώντας τήν Κ. Διαθήκη στό χέρι. Οἱ κατακτηταί ἐσεβάσθησαν τό δικαίωμα ἑνός ἱερέα νά ἔχῃ τό Εὐαγγέλιό του. Δέ τοῦ τό πῆραν. Αὐτή ἡ μικρή Κ. Διαθήκη εἶχε, στήν ἐμπρός καί στήν πίσω πλευρά τοῦ ἐξωφύλλου –στό μέσα μέρος– ἀπό μιά εἰκονίτσα. Οἱ δυό αὐτές εἰκονίτσες δέν ἦταν τελείως κολλημένες πάνω στό ἐξώφυλλο. Ἐσχημάτιζαν, ἡ κάθε μιά, ἕνα κενό, –εἶδος θήκης– μεταξύ τοῦ ἐξωφύλλου καί τῆς ράχης των. Ἐκεί μέσα ὁ συγγραφεύς ἔκρυβε κάτι μικροσκοπικά χαρτάκια ὅπου ἔγραφε, προχείρως, τά γεγονότα τοῦ Στρατοπέδου καί τίς ἐντυπώσεις του. Εἶχε κι ἕνα μικρό μολυβάκι, πού τό ἔκρυβε μέ τέχνη στήν παντούφλα του. Ἕνα μέρος ἀπ᾿ αὐτά τά χαρτάκια, τόσο μικρά, καί μέ γράμματα τόσο ψιλά, ὥστε μόνο μέ φακό νά διαβάζωνται, κατώρθωσε καί τό ἐφυγάδευσε στή Θεσσαλονίκη, ἀπό τό Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ. Ἔτσι ὁ ἐλάχιστος χῶρος τῆς "κρυψώνας" του ἔμεινε ἐλεύθερος, καί τόν ἐγέμισε μέ τή φρίκη τῶν Στρατοπέδων τῆς Γερμανίας. Αὐτές οἱ σημειώσεις δημοσιεύονται σχεδόν αὐτούσιες».
526.. Ὅ.π., Προλεγόμενα ἐκδοτῶν, σελ. 17: «Πέντε μῆνες μετά τήν πρώτη ἐμφάνισί τους, δέν ὑπῆρχε στά βιβλιοπωλεῖα οὔτε ἕνα ἀντίτυπο. … Τό βιβλίο ἀπέκτησε φίλους ἐκλεκτούς καί φήμην ἀπροσδόκητη, πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ἔγινε ἕνα εἶδος θρύλου».
527.. Ὅ.π., σελ. 24: «Τό βιβλίο ἔρχεται νά μεταδώσῃ, ἁπλά καί φυσικά, τόν ἀγῶνα μιᾶς ψυχῆς, πού ἀντιπαρέταξε στίς δυνάμεις τοῦ κακοῦ τήν ἀρετή της. … Καί κάθε ἀγωνιζομένη συνείδησι βρίσκει στίς σελίδες του ἕνα πολύτιμο μήνυμα».
528.. Ὅ.π., σελ. 25: «Οἱ "Μάρτυρες" ἔχουν πλούσια εὐλογηθῆ ἀπό τόν Κύριον. … Ἡ ψυχή μου εἶναι πλημμυρισμένη ἀπό εὐγνωμοσύνη πρός τόν Θεό, ἐξ οὗ "πᾶσα δόσις ἀγαθή καί πᾶν δώρημα τέλειον" … Παρακαλῶ τόν Κύριο νά δώσῃ καί σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοσι τῶν "Μαρτύρων" πλούσια τή χάρι καί εὐλογία Του. … νά βοηθήσουν, ἔστω καί λίγο, τούς ἀναγνώστας των στίς δύσκολες καί ταραγμένες πάλι τοῦτες μέρες στό σωστό προσανατολισμό τους, νά πιστεύουν καί στηρίζουν πάντα τήν ἐλπίδα τους στό Θεό, ὅτι "ὁ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτῷ οὐ μή καταισχυνθῇ"».
525.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Εἶναι πολύ συγκινητική ἡ ἱστορία αὐτοῦ ἐδῶ τοῦ βιβλίου. Ὁ συγγραφεύς εἶχε μιά μικρή Καινή Διαθήκη μαζί του. Τήν εἶχε πάντα κρεμασμένη στό στῆθος του, κάτω ἀπό τά ροῦχα του. Στήν ἀρχή, οἱ Γερμανοί πού τόν ἐρεύνησαν, δέν τόν ἐψηλάφισαν ἐκεῖ, – δέν τήν βρῆκαν. Σ᾿ ἄλλες περιπτώσεις, πού ἡ ἔρευνα ἦταν μέχρις ἐξευτελισμοῦ λεπτομερειακή, ὁ συγγραφεύς παρουσιαζόταν κρατώντας τήν Κ. Διαθήκη στό χέρι. Οἱ κατακτηταί ἐσεβάσθησαν τό δικαίωμα ἑνός ἱερέα νά ἔχῃ τό Εὐαγγέλιό του. Δέ τοῦ τό πῆραν. Αὐτή ἡ μικρή Κ. Διαθήκη εἶχε, στήν ἐμπρός καί στήν πίσω πλευρά τοῦ ἐξωφύλλου –στό μέσα μέρος– ἀπό μιά εἰκονίτσα. Οἱ δυό αὐτές εἰκονίτσες δέν ἦταν τελείως κολλημένες πάνω στό ἐξώφυλλο. Ἐσχημάτιζαν, ἡ κάθε μιά, ἕνα κενό, –εἶδος θήκης– μεταξύ τοῦ ἐξωφύλλου καί τῆς ράχης των. Ἐκεί μέσα ὁ συγγραφεύς ἔκρυβε κάτι μικροσκοπικά χαρτάκια ὅπου ἔγραφε, προχείρως, τά γεγονότα τοῦ Στρατοπέδου καί τίς ἐντυπώσεις του. Εἶχε κι ἕνα μικρό μολυβάκι, πού τό ἔκρυβε μέ τέχνη στήν παντούφλα του. Ἕνα μέρος ἀπ᾿ αὐτά τά χαρτάκια, τόσο μικρά, καί μέ γράμματα τόσο ψιλά, ὥστε μόνο μέ φακό νά διαβάζωνται, κατώρθωσε καί τό ἐφυγάδευσε στή Θεσσαλονίκη, ἀπό τό Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ. Ἔτσι ὁ ἐλάχιστος χῶρος τῆς "κρυψώνας" του ἔμεινε ἐλεύθερος, καί τόν ἐγέμισε μέ τή φρίκη τῶν Στρατοπέδων τῆς Γερμανίας. Αὐτές οἱ σημειώσεις δημοσιεύονται σχεδόν αὐτούσιες».
526.. Ὅ.π., Προλεγόμενα ἐκδοτῶν, σελ. 17: «Πέντε μῆνες μετά τήν πρώτη ἐμφάνισί τους, δέν ὑπῆρχε στά βιβλιοπωλεῖα οὔτε ἕνα ἀντίτυπο. … Τό βιβλίο ἀπέκτησε φίλους ἐκλεκτούς καί φήμην ἀπροσδόκητη, πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ἔγινε ἕνα εἶδος θρύλου».
527.. Ὅ.π., σελ. 24: «Τό βιβλίο ἔρχεται νά μεταδώσῃ, ἁπλά καί φυσικά, τόν ἀγῶνα μιᾶς ψυχῆς, πού ἀντιπαρέταξε στίς δυνάμεις τοῦ κακοῦ τήν ἀρετή της. … Καί κάθε ἀγωνιζομένη συνείδησι βρίσκει στίς σελίδες του ἕνα πολύτιμο μήνυμα».
528.. Ὅ.π., σελ. 25: «Οἱ "Μάρτυρες" ἔχουν πλούσια εὐλογηθῆ ἀπό τόν Κύριον. … Ἡ ψυχή μου εἶναι πλημμυρισμένη ἀπό εὐγνωμοσύνη πρός τόν Θεό, ἐξ οὗ "πᾶσα δόσις ἀγαθή καί πᾶν δώρημα τέλειον" … Παρακαλῶ τόν Κύριο νά δώσῃ καί σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοσι τῶν "Μαρτύρων" πλούσια τή χάρι καί εὐλογία Του. … νά βοηθήσουν, ἔστω καί λίγο, τούς ἀναγνώστας των στίς δύσκολες καί ταραγμένες πάλι τοῦτες μέρες στό σωστό προσανατολισμό τους, νά πιστεύουν καί στηρίζουν πάντα τήν ἐλπίδα τους στό Θεό, ὅτι "ὁ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτῷ οὐ μή καταισχυνθῇ"».
2.3.α. Μάρτυρες
Οἱ πέντε πρῶτες ἐκδόσεις τοῦ πονήματος πραγματοποιήθηκαν ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο «Δαμασκός». Στό εἰσαγωγικό σημείωμα τῆς πρώτης (τοῦ 1949) οἱ ἐκδότες ἀξιολόγησαν τό σύγγραμμα ὡς ξεχωριστό λόγω ἱστορικῆς ἀληθείας τῶν περιγραφόμενων γεγονότων524, παραθέτοντας στοιχεῖα πού ἐξιστοροῦν τό χρονικό τῆς συγγραφῆς525. Τά προλεγόμενα τῆς δεύτερης ἔκδοσης (τοῦ 1951) πληροφοροῦν, ὅτι οἱ «Μάρτυρες» ἀπέσπασαν μεγάλη φήμη καί ἔφτασαν νά γίνουν «θρύλος»526. Τά «Λίγα Λόγια» ἀντί Προλόγου στήν τρίτη ἔκδοση (τοῦ 1955) εἶναι ἡ ἀνάλυση τῶν ἐκδοτῶν τῆς αἰτίας τοῦ περιζήτητου τῶν «Μαρτύρων»527. Ἡ τέταρτη ἔκδοση (τοῦ 1960) διασώζει τά λόγια τοῦ ἴδιου τοῦ συγγραφέα, ὁ ὁποῖος τήν ἐπιτυχία τοῦ συγγράμματος ἀποδίδει στόν Θεό, Αὐτόν εὐγνωμονεῖ καί παρακαλεῖ γιά τή μετέπειτα πορεία τοῦ βιβλίου528.
Οἱ πέντε πρῶτες ἐκδόσεις τοῦ πονήματος πραγματοποιήθηκαν ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο «Δαμασκός». Στό εἰσαγωγικό σημείωμα τῆς πρώτης (τοῦ 1949) οἱ ἐκδότες ἀξιολόγησαν τό σύγγραμμα ὡς ξεχωριστό λόγω ἱστορικῆς ἀληθείας τῶν περιγραφόμενων γεγονότων524, παραθέτοντας στοιχεῖα πού ἐξιστοροῦν τό χρονικό τῆς συγγραφῆς525. Τά προλεγόμενα τῆς δεύτερης ἔκδοσης (τοῦ 1951) πληροφοροῦν, ὅτι οἱ «Μάρτυρες» ἀπέσπασαν μεγάλη φήμη καί ἔφτασαν νά γίνουν «θρύλος»526. Τά «Λίγα Λόγια» ἀντί Προλόγου στήν τρίτη ἔκδοση (τοῦ 1955) εἶναι ἡ ἀνάλυση τῶν ἐκδοτῶν τῆς αἰτίας τοῦ περιζήτητου τῶν «Μαρτύρων»527. Ἡ τέταρτη ἔκδοση (τοῦ 1960) διασώζει τά λόγια τοῦ ἴδιου τοῦ συγγραφέα, ὁ ὁποῖος τήν ἐπιτυχία τοῦ συγγράμματος ἀποδίδει στόν Θεό, Αὐτόν εὐγνωμονεῖ καί παρακαλεῖ γιά τή μετέπειτα πορεία τοῦ βιβλίου528.
107
529.. Ὅ.π., σελ. 8: «σάν ἔκφραση σεβασμοῦ καί εὐγνωμοσύνης της πρός τόν μακαριστό Γέροντά της Διονύσιο».
530.. Ὅ.π., σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένῃ καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
531.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 14: «Οἱ "Μάρτυρες" εἶναι καί ἱστορικό δοκουμέντο. Περιέχουν πολλά στοιχεῖα πού δέν ἔχουν γίνει γνωστά ὥς τώρα, ὅπως π.χ. ἡ τραγική ἡμέρα τῆς Ἕκτης Ἀπριλίου 1945 στό Στρατόπεδο τοῦ Στάιν».
532. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 42.
533. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 30.
534. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης, (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 18.
535. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 29: «"Πᾶς ὅστις συλληφθῆ ἀποκρύπτων ἤ περιθάλπων ἄγγλον στρατιώτην, θά τιμωρῆται διά θανάτου", – ἡ διαταγή τῶν κατακτητῶν».
530.. Ὅ.π., σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένῃ καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
531.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 14: «Οἱ "Μάρτυρες" εἶναι καί ἱστορικό δοκουμέντο. Περιέχουν πολλά στοιχεῖα πού δέν ἔχουν γίνει γνωστά ὥς τώρα, ὅπως π.χ. ἡ τραγική ἡμέρα τῆς Ἕκτης Ἀπριλίου 1945 στό Στρατόπεδο τοῦ Στάιν».
532. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 42.
533. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 30.
534. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης, (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 18.
535. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 29: «"Πᾶς ὅστις συλληφθῆ ἀποκρύπτων ἤ περιθάλπων ἄγγλον στρατιώτην, θά τιμωρῆται διά θανάτου", – ἡ διαταγή τῶν κατακτητῶν».
Ἡ ἕκτη ἔκδοση (τοῦ 2003), ἡ ὁποία χρησιμοποιεῖται στήν παρούσα ἐργασία, ἐκτυπώθηκε ἀπό τήν Ἱερά Μονή Βυτουμᾶ529. Ἡ αἰτία τῆς συγγραφῆς ἤ, ἀκριβέστερα, αἰτία κράτησης ἡμερολογιακῶν σημειώσεων, βρίσκεται, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, στήν ἄνωθεν παρακίνηση530. Διασώθηκε καί τό χειρόγραφο τοῦ ἡμερολογίου, μέ ἱκανό ἀνέκδοτο ὑλικό, στοιχεῖα βαρυσήμαντα ἀπό τήν ἄποψη τῆς θεολογικῆς ἔρευνας, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἰστορίας καί τῆς ἱστορίας τοῦ ἔθνους531. Τό ἐκδοθέν βιβλίο διατήρησε τή μορφή τοῦ ἡμερολογίου καί ἀποτελεῖται ἀπό δέκα κεφάλαια. Τό ἔργο χαρακτηρίζουν δύο συστατικά ἀποστολικότητας ὡς διαχρονικῆς ἀξίας: ἡ γνησιότητα τῆς διδασκαλίας καί τό ἀπόλυτο αὐστηρό προσωπικό βίωμα τοῦ πνεύματος τῶν Ἀποστόλων στήν προσωπική ζωή τοῦ συγγραφέα532. Τό σύγγραμμα διηγεῖται τή βιογραφική περιπέτεια τοῦ τριανταπεντάχρονου ἱερομονάχου Διονυσίου Χαραλάμπους, ὁ ὁποῖος στά χρόνια τῆς γερμανικῆς κατοχῆς στήν Ἑλλάδα βρέθηκε ἐγκάθειρκτος στίς φυλακές «χάριν τῶν χριστιανικῶν ἀρχῶν καί τῆς πατρίδος»533, ὅπου ἀνέπτυξε μιά ἀξιόλογη ποιμαντική δράση, σώζοντας τούς συγκατάδικούς του «ἀπό τήν πεῖναν καί τήν ἁμαρτίαν»534.
..........α΄ κεφάλαιο· «Ἀρχή τῆς ἱστορίας». Ὁ ἡγούμενος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος στή Μυτιλήνη, τό 1942, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του535,
..........α΄ κεφάλαιο· «Ἀρχή τῆς ἱστορίας». Ὁ ἡγούμενος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος στή Μυτιλήνη, τό 1942, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του535,
108
536.. Ὅ.π., σελ. 29: «Ὄχι; Μά τότε!... τότε ἀρνοῦμαι νά προσφέρω φιλοξενία; Ἐγώ, ὁ Χριστιανός; ὁ ἱερωμένος; ὁ ἡγούμενος τοῦ Μοναστηριοῦ μέ τή μεγάλη καί παλιά παράδοσι τῆς φιλοξενίας; Καί σέ ποιόν; Σ᾿ ἕνα δυστυχισμένο πού ἄφησε τά πάντα κι ἦρθε καί στάθηκε πλάι στούς δικούς μας τούς λεβέντες καί πολέμησε τούς βαρβάρους…».
537.. Ὅ.π., σελ. 38.
538.. Ὅ.π., σελ. 43: «Ἀγωνίζομαι νἄχω διαρκῶς ζωηρό μπροστά μου τό μαρτύριο Ἐκείνου πού "ἐκένωσεν ἑαυτόν", γιά νά μή λυγίσω. Τί ἀγώνας! Φθάνει, ἄραγε, Θεέ μου; Φθάνει ἡ δική μου "κένωσι"; Βοήθησε, Κύριε, ν᾿ ἀνθέξω ὥς τό τέλος».
539.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Μέ πιέζουν νά ἀνοίξω τό στόμα μου. Νά κάνω ἀποκαλύψεις, νά γεμίσουν τά μπουντρούμια. Νά σκοτώνουν σειρά. … Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλη νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;».
540.. Ὅ.π., σελ. 54: «Πιστοί καί ἄπιστοι, ὑλιστές καί πνευματικοί, προσευχόμαστε. "Ἐν θλίψεσιν ἐμνήσθημέν Σου, Κύριε". Ὅλοι κλίνουν τά γόνατα».
541.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «Κανείς δέν θέλει νά λείπῃ ἀπ᾿ τήν προσευχή. Μάλιστα, στήν βραδυνή προσευχή, πού εἶναι αὐτοσχέδια καί ἀνταποκρίνεται πρός τόν ψυχικό μας πόνο, εἶναι ὅλοι γονατισμένοι, τά μάτια τους σταλάζουν. Ἡ τράπεζα κοινή. Ὅσα φαγητά καί φροῦτα μᾶς φέρνουν οἱ δικοί μας ἀπ᾿ ἔξω, μπαίνουν ὅλα μαζί. Καί ἔτσι ὅλοι, κι αὐτοί πού ἔχουν κι αὐτοί πού δέν ἔχουν, τρῶνε. Ἀναλογίζομαι τίς Ἀγάπες τῶν πρώτων Χριστιανῶν… Παραμονές τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ. Ἐκεῖνο πού μοῦ κάνει ἐντύπωσι εἶναι πώς ὅλοι γενικά αἰσθάνονται τήν ἀνάγκη τοῦ ψυχικοῦ καθαρμοῦ. Παίρνω λοιπόν τήν ἀπόφασι καί τούς λέω νά κάνουμε μεθαύριο μιά λειτουργία, καί νά κοινωνήσωμε. Μέ μεγάλη χαρά τό δέχτηκαν. Τούς λέω πώς γιά νά κοινωνήσουμε ἄξια, γιά νά ζήσωμε τήν πνευματική χαρά τῆς Θείας Μεταλήψεως, πρέπει νά προετοιμασθοῦμε μέ μιά ἀληθινή μετάνοια, μέ μιά ἐξομολόγησι εἰλικρινῆ. Καί σ᾿ αὐτό κανείς δέν ἐναντιώνεται. Εἶναι μιά ἐπιτακτική ἀνάγκη τῆς πονεμένης ψυχῆς μας».
537.. Ὅ.π., σελ. 38.
538.. Ὅ.π., σελ. 43: «Ἀγωνίζομαι νἄχω διαρκῶς ζωηρό μπροστά μου τό μαρτύριο Ἐκείνου πού "ἐκένωσεν ἑαυτόν", γιά νά μή λυγίσω. Τί ἀγώνας! Φθάνει, ἄραγε, Θεέ μου; Φθάνει ἡ δική μου "κένωσι"; Βοήθησε, Κύριε, ν᾿ ἀνθέξω ὥς τό τέλος».
539.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Μέ πιέζουν νά ἀνοίξω τό στόμα μου. Νά κάνω ἀποκαλύψεις, νά γεμίσουν τά μπουντρούμια. Νά σκοτώνουν σειρά. … Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλη νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;».
540.. Ὅ.π., σελ. 54: «Πιστοί καί ἄπιστοι, ὑλιστές καί πνευματικοί, προσευχόμαστε. "Ἐν θλίψεσιν ἐμνήσθημέν Σου, Κύριε". Ὅλοι κλίνουν τά γόνατα».
541.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «Κανείς δέν θέλει νά λείπῃ ἀπ᾿ τήν προσευχή. Μάλιστα, στήν βραδυνή προσευχή, πού εἶναι αὐτοσχέδια καί ἀνταποκρίνεται πρός τόν ψυχικό μας πόνο, εἶναι ὅλοι γονατισμένοι, τά μάτια τους σταλάζουν. Ἡ τράπεζα κοινή. Ὅσα φαγητά καί φροῦτα μᾶς φέρνουν οἱ δικοί μας ἀπ᾿ ἔξω, μπαίνουν ὅλα μαζί. Καί ἔτσι ὅλοι, κι αὐτοί πού ἔχουν κι αὐτοί πού δέν ἔχουν, τρῶνε. Ἀναλογίζομαι τίς Ἀγάπες τῶν πρώτων Χριστιανῶν… Παραμονές τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ. Ἐκεῖνο πού μοῦ κάνει ἐντύπωσι εἶναι πώς ὅλοι γενικά αἰσθάνονται τήν ἀνάγκη τοῦ ψυχικοῦ καθαρμοῦ. Παίρνω λοιπόν τήν ἀπόφασι καί τούς λέω νά κάνουμε μεθαύριο μιά λειτουργία, καί νά κοινωνήσωμε. Μέ μεγάλη χαρά τό δέχτηκαν. Τούς λέω πώς γιά νά κοινωνήσουμε ἄξια, γιά νά ζήσωμε τήν πνευματική χαρά τῆς Θείας Μεταλήψεως, πρέπει νά προετοιμασθοῦμε μέ μιά ἀληθινή μετάνοια, μέ μιά ἐξομολόγησι εἰλικρινῆ. Καί σ᾿ αὐτό κανείς δέν ἐναντιώνεται. Εἶναι μιά ἐπιτακτική ἀνάγκη τῆς πονεμένης ψυχῆς μας».
..........ἀνέλαβε νά ἐκπληρώσει τό χριστιανικό καθῆκον τῆς φιλοξενίας, κρύβοντας στό μοναστήρι του ἕναν Ἄγγλο στρατιώτη536.
..........β΄ κεφάλαιο·..«Ἄσυλο Μυτιλήνης». Οἱ ἐπανειλημμένες προσπάθειες τῆς φυγάδευσης τοῦ Ἄγγλου, πού ἀπαιτοῦσαν ἀπό τόν ἡγούμενο ἐξοικονόμηση τροφίμων καί χρημάτων, καί συνοδεύονταν μέ ἡμερονύκτια ἀγωνία καί φόβο θανάτου, κατέληγαν σέ ἀποτυχίες καί τίς περισσότερες φορές ἀπό τήν ἀπροσεξία καί τήν ὀλιγοψυχία τοῦ Ἄγγλου, ὁ ὁποῖος τελικά, ἔχοντας χρήματα πού τοῦ δόθηκαν γιά φυγάδευση, μεθᾶ σέ μιά ταβέρνα537, συλλαμβάνεται ἀπό τούς Γερμανούς καί προδίδει τόν ἡγούμενο.
..........γ΄ κεφάλαιο·..«Στά χέρια τοῦ Χάλκο». Ὁ ἡγούμενος λαμβάνει ἐντολή νά παρουσιαστεῖ στή Γερμανική Ἀστυνομία, ὅπου ὑπέστη βασανιστήρια, σωματικά καί ψυχικά. Ὁ βασανιζόμενος ἀντλεῖ τή δύναμη ἀπό τή μνήμη τῶν παθῶν τοῦ Χριστοῦ538. Ἔχοντας συνείδηση ἱερέα, ἀρνεῖται νά κατονομάσει τούς συνεργάτες του539.
..........δ΄ κεφάλαιο· ..«Ἡ δίκη τῶν Ἐννιά». Στήν ἀναμονή τῆς ἀποφάσεως τοῦ Στρατοδικείου ὁ ἡγούμενος παρακινεῖ τούς συγκατάδικους νά προσευχηθοῦν540 καί, ἀντί τῆς σχεδόν βέβαιης ποινῆς θανάτου γιά ὅλους τους, τελικά καταδικάστηκαν σέ –ἕνας περισσότερα, ἄλλος λιγότερα– χρόνια φυλάκισης καί μεταφέρθηκαν στίς ποινικές φυλακές τῆς Μυτιλήνης.
..........ε΄ κεφάλαιο· ..«Ποινικές Μυτιλήνης». Ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει στό θάλαμο τῆς φυλακῆς κοινοβιακή ζωή541.
..........β΄ κεφάλαιο·..«Ἄσυλο Μυτιλήνης». Οἱ ἐπανειλημμένες προσπάθειες τῆς φυγάδευσης τοῦ Ἄγγλου, πού ἀπαιτοῦσαν ἀπό τόν ἡγούμενο ἐξοικονόμηση τροφίμων καί χρημάτων, καί συνοδεύονταν μέ ἡμερονύκτια ἀγωνία καί φόβο θανάτου, κατέληγαν σέ ἀποτυχίες καί τίς περισσότερες φορές ἀπό τήν ἀπροσεξία καί τήν ὀλιγοψυχία τοῦ Ἄγγλου, ὁ ὁποῖος τελικά, ἔχοντας χρήματα πού τοῦ δόθηκαν γιά φυγάδευση, μεθᾶ σέ μιά ταβέρνα537, συλλαμβάνεται ἀπό τούς Γερμανούς καί προδίδει τόν ἡγούμενο.
..........γ΄ κεφάλαιο·..«Στά χέρια τοῦ Χάλκο». Ὁ ἡγούμενος λαμβάνει ἐντολή νά παρουσιαστεῖ στή Γερμανική Ἀστυνομία, ὅπου ὑπέστη βασανιστήρια, σωματικά καί ψυχικά. Ὁ βασανιζόμενος ἀντλεῖ τή δύναμη ἀπό τή μνήμη τῶν παθῶν τοῦ Χριστοῦ538. Ἔχοντας συνείδηση ἱερέα, ἀρνεῖται νά κατονομάσει τούς συνεργάτες του539.
..........δ΄ κεφάλαιο· ..«Ἡ δίκη τῶν Ἐννιά». Στήν ἀναμονή τῆς ἀποφάσεως τοῦ Στρατοδικείου ὁ ἡγούμενος παρακινεῖ τούς συγκατάδικους νά προσευχηθοῦν540 καί, ἀντί τῆς σχεδόν βέβαιης ποινῆς θανάτου γιά ὅλους τους, τελικά καταδικάστηκαν σέ –ἕνας περισσότερα, ἄλλος λιγότερα– χρόνια φυλάκισης καί μεταφέρθηκαν στίς ποινικές φυλακές τῆς Μυτιλήνης.
..........ε΄ κεφάλαιο· ..«Ποινικές Μυτιλήνης». Ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει στό θάλαμο τῆς φυλακῆς κοινοβιακή ζωή541.
109
542.. Ὅ.π., σελ. 57: «Τούς ἔχει λιώσει ἡ πείνα, ἡ λέρα, ἡ ψείρα. … Τούς βλέπετε καί χάνετε κάθε ἰδέα γιά τόν ἄνθρωπο».
543.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 11: «Γι᾿ αὐτήν τήν ἀξιοθαύμαστη δρᾶσι του, πού αὐτός ἦταν ἡ ψυχή της, τίποτε δέν ἀναφέρει στό βιβλίο του. Γράφει ἁπλῶς γιά τήν ἔμπρακτη ἐκδήλωσι τῆς ἀγάπης τῶν Χριστιανῶν τῆς Θεσσαλονίκης, – καί τίποτ᾿ ἄλλο!»
544.. Ὅ.π., σελ. 77-78: «… οἱ χριστιανές γυναῖκες, πού ἔρχονται νά μᾶς βοηθήσουν. Ὅπως ὅλοι πού φέρνουν, ἔτσι κι᾿ αὐτές, ζήτησαν τόν "πατέρα Ἡγούμενο". Μ᾿ ἔχουν ἀναγνωρίσει σιωπηρῶς ὡς ἀντιπρόσωπο τῶν φτωχῶν τοῦ στρατοπέδου, καί μοῦ παραδίδουν δυό καροτσάκια πράγματα…».
545.. Ὅ.π.,: «… ἔρχεται καί ὁ φύλακας νά μᾶς κλειδώσῃ. … – Ὁ πρῶτος θάλαμος, μᾶς λέει, ἔμαθε πώς τό πρωί θά γίνουν ἐκτελέσεις καί εἶναι ἀνάστατος. Δέν πᾶς λίγο, πάτερ Ἡγούμενε, νά τούς πῇς κανένα λόγο; Αὐτοί θά τρελαθοῦν ὥς τό πρωί. Πηγαίνω» (σελ. 81). «Τά μωρά πρό πάντων. …Κλαῖνε, φωνάζουν. … Τά μαζεύω κοντά μου. Ἀνοίγουμε τούς θησαυρούς τῶν καλῶν Χριστιανῶν, καί τούς δίνουμε ψωμάκι, φαγητό, γλυκίσματα. Ντύνουμε καί τά πιό γυμνά» (σελ. 88). «Οἱ κρατούμενοι πληθαίνουν, –περάσανε τούς 860– καί οἱ ἀνάγκες γίνονται πιό πολλές. Σήμερα, γιά νά ἰδῶ ἀπό τί κυρίως ἔχουμε ἀνάγκη, ἔκαμα τό γῦρο ὅλων τῶν θαλάμων. Κατάστασι ἀξιοθρήνητη» (σελ. 93). 546.. Ὅ.π., σελ. 100: «Πῶς ν᾿ ἀφήσω ὅλον τοῦτον τόν κόσμο μόνο του, ὅλους αὐτούς τούς ἀνθρώπους πού μέ συνδέουν μαζί τους τόσοι καί τόσοι δεσμοί; Δέν εἶναι χρέος μου νά μείνω ὥς τό τέλος κοντά τους, κοντά σ᾿ αὐτούς πού τώρα εἶναι δικά μου παιδιά; Νά τούς ἐγκαταλείψω σέ τοῦτες τίς φοβερές ὧρες; Καί τί θά ποῦν μόλις ἰδοῦν πώς ἐγώ ξεφεύγω ἀπό τόν κοινό δρόμο τοῦ μαρτυρίου; Ἄν σταθῇ κανείς μπροστά μου καί μέ ρωτήσῃ: ”Ἔ, πάτερ, ποῦ τά φόρτωσες ὅλ᾿ αὐτά πού μᾶς ἔλεγες κάθε Κυριακή γιά ἀγάπη καί γι᾿ αὐτοθυσία”, ἐγώ τί θά τοῦ ἀποκριθῶ; … Ἡ θέσι μου εἶναι μαζί μ᾿ αὐτούς ἐδῶ, πού ὁ Κύριος μέ ἔταξε κοντά τους…».
543.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 11: «Γι᾿ αὐτήν τήν ἀξιοθαύμαστη δρᾶσι του, πού αὐτός ἦταν ἡ ψυχή της, τίποτε δέν ἀναφέρει στό βιβλίο του. Γράφει ἁπλῶς γιά τήν ἔμπρακτη ἐκδήλωσι τῆς ἀγάπης τῶν Χριστιανῶν τῆς Θεσσαλονίκης, – καί τίποτ᾿ ἄλλο!»
544.. Ὅ.π., σελ. 77-78: «… οἱ χριστιανές γυναῖκες, πού ἔρχονται νά μᾶς βοηθήσουν. Ὅπως ὅλοι πού φέρνουν, ἔτσι κι᾿ αὐτές, ζήτησαν τόν "πατέρα Ἡγούμενο". Μ᾿ ἔχουν ἀναγνωρίσει σιωπηρῶς ὡς ἀντιπρόσωπο τῶν φτωχῶν τοῦ στρατοπέδου, καί μοῦ παραδίδουν δυό καροτσάκια πράγματα…».
545.. Ὅ.π.,: «… ἔρχεται καί ὁ φύλακας νά μᾶς κλειδώσῃ. … – Ὁ πρῶτος θάλαμος, μᾶς λέει, ἔμαθε πώς τό πρωί θά γίνουν ἐκτελέσεις καί εἶναι ἀνάστατος. Δέν πᾶς λίγο, πάτερ Ἡγούμενε, νά τούς πῇς κανένα λόγο; Αὐτοί θά τρελαθοῦν ὥς τό πρωί. Πηγαίνω» (σελ. 81). «Τά μωρά πρό πάντων. …Κλαῖνε, φωνάζουν. … Τά μαζεύω κοντά μου. Ἀνοίγουμε τούς θησαυρούς τῶν καλῶν Χριστιανῶν, καί τούς δίνουμε ψωμάκι, φαγητό, γλυκίσματα. Ντύνουμε καί τά πιό γυμνά» (σελ. 88). «Οἱ κρατούμενοι πληθαίνουν, –περάσανε τούς 860– καί οἱ ἀνάγκες γίνονται πιό πολλές. Σήμερα, γιά νά ἰδῶ ἀπό τί κυρίως ἔχουμε ἀνάγκη, ἔκαμα τό γῦρο ὅλων τῶν θαλάμων. Κατάστασι ἀξιοθρήνητη» (σελ. 93). 546.. Ὅ.π., σελ. 100: «Πῶς ν᾿ ἀφήσω ὅλον τοῦτον τόν κόσμο μόνο του, ὅλους αὐτούς τούς ἀνθρώπους πού μέ συνδέουν μαζί τους τόσοι καί τόσοι δεσμοί; Δέν εἶναι χρέος μου νά μείνω ὥς τό τέλος κοντά τους, κοντά σ᾿ αὐτούς πού τώρα εἶναι δικά μου παιδιά; Νά τούς ἐγκαταλείψω σέ τοῦτες τίς φοβερές ὧρες; Καί τί θά ποῦν μόλις ἰδοῦν πώς ἐγώ ξεφεύγω ἀπό τόν κοινό δρόμο τοῦ μαρτυρίου; Ἄν σταθῇ κανείς μπροστά μου καί μέ ρωτήσῃ: ”Ἔ, πάτερ, ποῦ τά φόρτωσες ὅλ᾿ αὐτά πού μᾶς ἔλεγες κάθε Κυριακή γιά ἀγάπη καί γι᾿ αὐτοθυσία”, ἐγώ τί θά τοῦ ἀποκριθῶ; … Ἡ θέσι μου εἶναι μαζί μ᾿ αὐτούς ἐδῶ, πού ὁ Κύριος μέ ἔταξε κοντά τους…».
..........Ἐνδιαφέρεται γιά τήν κατάσταση ὅλων τῶν φυλακισμένων542, τούς ὁποίους παρηγορεῖ καί στηρίζει πνευματικά ὅσο τοῦ εἶναι δυνατόν.
..........στ΄ κεφάλαιο· «Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Θεσσαλονίκη, ὅπου ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει543 μιά πρωτόγνωρη χριστιανική κίνηση544, καταφέροντας μέσα στή φυλακή νά ἐκτελεῖ μιά πλούσια ποιμαντική δράση, φροντίζοντας νά ἔχουν οἱ συγκατάδικοί του τροφή καί ροῦχα545. Παρηγοροῦσε, ἐξομολογοῦσε, νουθετοῦσε. Τό μέγεθος τῆς ἀγάπης πρός τό φυλακισμένο του ποίμνιο ὁ ποιμένας θά ἐκφράσει ἀρνούμενος τή δυνατότητα τῆς προσωπικῆς του ἀπελευθέρωσης546.
..........στ΄ κεφάλαιο· «Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Θεσσαλονίκη, ὅπου ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει543 μιά πρωτόγνωρη χριστιανική κίνηση544, καταφέροντας μέσα στή φυλακή νά ἐκτελεῖ μιά πλούσια ποιμαντική δράση, φροντίζοντας νά ἔχουν οἱ συγκατάδικοί του τροφή καί ροῦχα545. Παρηγοροῦσε, ἐξομολογοῦσε, νουθετοῦσε. Τό μέγεθος τῆς ἀγάπης πρός τό φυλακισμένο του ποίμνιο ὁ ποιμένας θά ἐκφράσει ἀρνούμενος τή δυνατότητα τῆς προσωπικῆς του ἀπελευθέρωσης546.
110
547.. Ὅ.π., σελ. 116: «… τό Εὐαγγέλιο. Ποτέ δέν πέφτει ἀπ᾿ τά χέρια μου. Δέν τό χορταίνω. Ὅσο τό διαβάζω, τόσο καί περισσότερο τ᾿ ἀγαπῶ. Χρυσωρυχεῖο! Ὅσο πιό βαθειά σκάβεις, τόσο καί περισσότερο χρυσάφι βρίσκεις. … Ἄν μοὔλειπε αὐτό, ἄν δέν οἰκονομοῦσε ἔτσι ὁ Θεός νά μοῦ τ᾿ ἀφήσουν… Ποιός ξέρει; Ἴσως-ἴσως νά βυθιζόμουνα στήν ἀπελπισία».
548.. Ὅ.π., σελ. 143-144: «Πῶς νά ἔκανα νά σᾶς παρηγορήσω λιγάκι; Πῶς ἀλλιῶς παρά νά σᾶς μιλήσω λίγο γιά τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρός τά πονεμένα παιδιά Του, πού αὐτή καί μόνο μᾶς συνοδεύει καί παραμένει πιστή ἐδῶ κοντά μας; Οἰκονόμησα κάμποσα κομμάτια χαρτί, καμμιά σαρανταριά. Γράφω μερικά λόγια ἀγάπης. … Μέ τόν τρόπο ἐπικοινωνίας πού ἔχουμε ὀργανώσει, αὐτά τά χαρτιά μοιράζονται στά κελιά ὅπου εἶναι Ἕλληνες. Παρακαλῶ τόν Κύριο νά εὐλογήσῃ αὐτήν τήν προσπάθεια».
549.. Ὅ.π., σελ. 127: «… ἕνας νεαρός φύλακας. … Κάνει πώς ἐρευνᾶ τό κελλί. Γιά μιά στιγμή σταματᾶ αὐτό τό μηχανικό ψάξιμο καί μέ κοιτάζει στά μάτια μέ πόνο καί λύπη. – Εἶσαι παπᾶς; ρωτᾶ. – Ναί, τοῦ ἀπαντῶ. Καί δακρυσμένος μοῦ λέει: –Σπούδαζα στή Βιέννη. Μά αὐτός ὁ πόλεμος ἔκοψε τίς σπουδές μου. Καί μαζί μ᾿ αὐτές καί τό πόδι καί τό χέρι καί…– μοῦ δείχνει καί τό μάτι του. Καί τώρα, φύλακας… Ἄ, μεγάλο κακό ὁ πόλεμος. Φεύγει τό παλληκάρι. Μένει ὅμως ἡ ἀναταραχή πού δημιούργησε στήν ψυχή μου».
550.. Ὅ.π., σελ. 161: «Τό μυαλό μου εἶχε σταματήσει. Ἕνας φύλακας, –φύλαξ ἄγγελος– μέ μιά σπρωξιά μέ πέταξε στ᾿ ἀντικρινό κελλί».
548.. Ὅ.π., σελ. 143-144: «Πῶς νά ἔκανα νά σᾶς παρηγορήσω λιγάκι; Πῶς ἀλλιῶς παρά νά σᾶς μιλήσω λίγο γιά τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρός τά πονεμένα παιδιά Του, πού αὐτή καί μόνο μᾶς συνοδεύει καί παραμένει πιστή ἐδῶ κοντά μας; Οἰκονόμησα κάμποσα κομμάτια χαρτί, καμμιά σαρανταριά. Γράφω μερικά λόγια ἀγάπης. … Μέ τόν τρόπο ἐπικοινωνίας πού ἔχουμε ὀργανώσει, αὐτά τά χαρτιά μοιράζονται στά κελιά ὅπου εἶναι Ἕλληνες. Παρακαλῶ τόν Κύριο νά εὐλογήσῃ αὐτήν τήν προσπάθεια».
549.. Ὅ.π., σελ. 127: «… ἕνας νεαρός φύλακας. … Κάνει πώς ἐρευνᾶ τό κελλί. Γιά μιά στιγμή σταματᾶ αὐτό τό μηχανικό ψάξιμο καί μέ κοιτάζει στά μάτια μέ πόνο καί λύπη. – Εἶσαι παπᾶς; ρωτᾶ. – Ναί, τοῦ ἀπαντῶ. Καί δακρυσμένος μοῦ λέει: –Σπούδαζα στή Βιέννη. Μά αὐτός ὁ πόλεμος ἔκοψε τίς σπουδές μου. Καί μαζί μ᾿ αὐτές καί τό πόδι καί τό χέρι καί…– μοῦ δείχνει καί τό μάτι του. Καί τώρα, φύλακας… Ἄ, μεγάλο κακό ὁ πόλεμος. Φεύγει τό παλληκάρι. Μένει ὅμως ἡ ἀναταραχή πού δημιούργησε στήν ψυχή μου».
550.. Ὅ.π., σελ. 161: «Τό μυαλό μου εἶχε σταματήσει. Ἕνας φύλακας, –φύλαξ ἄγγελος– μέ μιά σπρωξιά μέ πέταξε στ᾿ ἀντικρινό κελλί».
..........ζ΄ κεφάλαιο·..«Πρός Γερμανία». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Γερμανία. Ἡ πορεία τους ἀπό φυλακή σέ φυλακή καταλήγει στά κάτεργα τοῦ Steϊn τῆς Αὐστρίας, ὅπου χωρίζουν τόν ἡγούμενο ἀπό τά πνευματικά του παιδιά καί ἡ μορφή τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου ἀλλάζει. Χάνοντας τή συντροφιά τῶν συμπατριωτῶν του, καταφεύγει ἐξολοκλήρου στήν παρηγοριά τοῦ Εὐαγγελίου547.
..........η΄ κεφάλαιο· ..«Κάτεργα στά ξένα». Ἡ ἀλλαγή τῆς ἐργασίας ἔφερνε τήν ἀλλαγή τοῦ κελιοῦ. Μεταφερόμενος ἔτσι μέσα στό χῶρο τῶν κατέργων, ὁ ἡγούμενος φρόντιζε ὅλους τούς δυστυχισμένους, πού συναντοῦσε, εἴτε μέ συνομιλίες, εἴτε μέ γραπτά μηνύματα548, συμπεριλαμβάνοντας ὅλους στήν προσευχή του. Μέχρι καί ἀπό τήν ἐχθρική παράταξη βρίσκονταν μερικοί, πού ἤθελαν νά ἀνοίξουν τήν ψυχή τους στόν κατάδικο ποιμένα549.
..........θ΄ κεφάλαιο· ..«Ἕξι Ἀπριλίου». Ἡ τραγική μέρα τῆς ἕκτης Ἀπριλίου στό Steϊn. Οἱ κατάδικοι ἐλευθερώνονται, ἀλλά ἡ χαρά τους πνίγεται σέ αἱματοχυσία ἀπό τους S.S. πού ξαφνικά ὅρμησαν μέσα στή φυλακή. Στό χάος τοῦ ὁλικοῦ σκοτωμοῦ τό χέρι τοῦ Θεοῦ σώζει τόν ἡγούμενο, ὅπως διαβεβαιώνει ὁ ἴδιος, ἀπό τό βέβαιο θάνατο550.
..........ι΄ κεφάλαιο· ..«Ἡ παράγκα τοῦ Μπερνάου». Οἱ κατάδικοι, πού διασώθηκαν μετά τήν τραγική μέρα στό Steϊn, μεταφέρονται στό Μπερνάου, ὅπου βιώνουν τήν καθημερινή ἀγωνία. Μέσα σέ λίγες μέρες, ἀνήμερα τοῦ Πάσχα, ὅλοι θά ἀπελευθερωθοῦν, μαζί καί ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου, πού θά σημειώσει:
..........η΄ κεφάλαιο· ..«Κάτεργα στά ξένα». Ἡ ἀλλαγή τῆς ἐργασίας ἔφερνε τήν ἀλλαγή τοῦ κελιοῦ. Μεταφερόμενος ἔτσι μέσα στό χῶρο τῶν κατέργων, ὁ ἡγούμενος φρόντιζε ὅλους τούς δυστυχισμένους, πού συναντοῦσε, εἴτε μέ συνομιλίες, εἴτε μέ γραπτά μηνύματα548, συμπεριλαμβάνοντας ὅλους στήν προσευχή του. Μέχρι καί ἀπό τήν ἐχθρική παράταξη βρίσκονταν μερικοί, πού ἤθελαν νά ἀνοίξουν τήν ψυχή τους στόν κατάδικο ποιμένα549.
..........θ΄ κεφάλαιο· ..«Ἕξι Ἀπριλίου». Ἡ τραγική μέρα τῆς ἕκτης Ἀπριλίου στό Steϊn. Οἱ κατάδικοι ἐλευθερώνονται, ἀλλά ἡ χαρά τους πνίγεται σέ αἱματοχυσία ἀπό τους S.S. πού ξαφνικά ὅρμησαν μέσα στή φυλακή. Στό χάος τοῦ ὁλικοῦ σκοτωμοῦ τό χέρι τοῦ Θεοῦ σώζει τόν ἡγούμενο, ὅπως διαβεβαιώνει ὁ ἴδιος, ἀπό τό βέβαιο θάνατο550.
..........ι΄ κεφάλαιο· ..«Ἡ παράγκα τοῦ Μπερνάου». Οἱ κατάδικοι, πού διασώθηκαν μετά τήν τραγική μέρα στό Steϊn, μεταφέρονται στό Μπερνάου, ὅπου βιώνουν τήν καθημερινή ἀγωνία. Μέσα σέ λίγες μέρες, ἀνήμερα τοῦ Πάσχα, ὅλοι θά ἀπελευθερωθοῦν, μαζί καί ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου, πού θά σημειώσει:
111
551.. Ὅ.π., σελ. 184.
552. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο, σελ. 7: «Στό μακρό διάστημα πού ἔζησα κι ἐγώ τήν καταθλιπτική ἀτμόσφαιρα τῶν γερμανικῶν κατέργων γνώρισα πολλές ἀνθρώπινες ψυχές. Πληγωμένες ἐλαφρότερα ἤ βαρύτερα, γεμᾶτες ἀγωνία, μισοπεθαμένες, νεκρές. Ἦταν ὅμως καί κάποιες ψυχές πού, μέσα στόν ″τόπο τῆς βασάνου″ βρῆκαν τή δύναμι νά κρατηθοῦν ὀρθές. Ἀντλῶντας ἀπό τήν πηγή τῆς πίστεως, διατήρησαν τήν προσήλωσί τους πρός αὐτό πού θεωροῦσαν καθῆκον, ὥς τό τέλος».
553.. Ὅ.π., σελ. 7: «Αὐτούς τούς ἀνθρώπους ἀναπολοῦσα συχνά μέ συγκίνησι. Μέ παρακινοῦσαν νά μήν τούς ἀφήσω θαμμένους γιά πάντα στή μνήμη μου, ἀφοῦ μάλιστα μποροῦσαν νά βοηθήσουν πολλούς ἀδελφούς μέ τή χριστιανική πίστι πού γέμιζε τήν ὕπαρξί τους».
554.. Ὅ.π., σελ. 10.
555.. Ὅ.π., σελ. 11.
556.. Ὅ.π., σελ. 14.
557.. Ὅ.π., σελ. 15.
558.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Στήν ἔνδοξή μας Ἑλλάδα ἀφήνω εἰκοσιπέντε χρόνια ὑπηρεσίας καί τά παιδιά μου, πού κοπίασα πολύ νά τά μορφώσω χριστιανικά κι ἑλληνόπρεπα. Στήν πιστή μου σύντροφο, τήν καλή μου γυναῖκα, τή φροντίδα τῶν ἀγαπημένων μας παιδιῶν. Στά πολυαγαπημένα μας παιδιά, τό ἱερό τοῦτο Εὐαγγέλιο πού αὐτό μόνο μπορεῖ νά τά κάμῃ εὐτυχισμένα. Στούς ἐχθρούς μου, πού συνετέλεσαν ἴσως στήν περιπέτειά μου αὐτή, τή συγχώρησι».
552. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο, σελ. 7: «Στό μακρό διάστημα πού ἔζησα κι ἐγώ τήν καταθλιπτική ἀτμόσφαιρα τῶν γερμανικῶν κατέργων γνώρισα πολλές ἀνθρώπινες ψυχές. Πληγωμένες ἐλαφρότερα ἤ βαρύτερα, γεμᾶτες ἀγωνία, μισοπεθαμένες, νεκρές. Ἦταν ὅμως καί κάποιες ψυχές πού, μέσα στόν ″τόπο τῆς βασάνου″ βρῆκαν τή δύναμι νά κρατηθοῦν ὀρθές. Ἀντλῶντας ἀπό τήν πηγή τῆς πίστεως, διατήρησαν τήν προσήλωσί τους πρός αὐτό πού θεωροῦσαν καθῆκον, ὥς τό τέλος».
553.. Ὅ.π., σελ. 7: «Αὐτούς τούς ἀνθρώπους ἀναπολοῦσα συχνά μέ συγκίνησι. Μέ παρακινοῦσαν νά μήν τούς ἀφήσω θαμμένους γιά πάντα στή μνήμη μου, ἀφοῦ μάλιστα μποροῦσαν νά βοηθήσουν πολλούς ἀδελφούς μέ τή χριστιανική πίστι πού γέμιζε τήν ὕπαρξί τους».
554.. Ὅ.π., σελ. 10.
555.. Ὅ.π., σελ. 11.
556.. Ὅ.π., σελ. 14.
557.. Ὅ.π., σελ. 15.
558.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Στήν ἔνδοξή μας Ἑλλάδα ἀφήνω εἰκοσιπέντε χρόνια ὑπηρεσίας καί τά παιδιά μου, πού κοπίασα πολύ νά τά μορφώσω χριστιανικά κι ἑλληνόπρεπα. Στήν πιστή μου σύντροφο, τήν καλή μου γυναῖκα, τή φροντίδα τῶν ἀγαπημένων μας παιδιῶν. Στά πολυαγαπημένα μας παιδιά, τό ἱερό τοῦτο Εὐαγγέλιο πού αὐτό μόνο μπορεῖ νά τά κάμῃ εὐτυχισμένα. Στούς ἐχθρούς μου, πού συνετέλεσαν ἴσως στήν περιπέτειά μου αὐτή, τή συγχώρησι».
«Ἡ Γερμανία τοῦ Χίτλερ, τραγικό σύμβολο τοῦ χωρίς Χριστόν κόσμου, δέν ὑπῆρχε πιά. Κι ἀπ᾿ ὅλες τίς ψυχές ἀνέβαινε ὁ ὕμνος τῆς ζωῆς τῆς πίστεως»551.
2.3.β. .Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο
Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τέταρτη (τοῦ 1960) ἔκδοση τοῦ ἔργου. Τό πόνημα ἀφιερώθηκε σ΄ ἐκείνους, πού ἐκπλήρωσαν τό χριστιανικό τους καθῆκον552 καί τῶν ὁποίων ὁ συγγραφέας ἦταν ὁ συγκατάδικος καί ἐξομολόγος. Τά δεκαπέντε διηγήματα τοῦ βιβλίου εἶναι οἱ ἐξιστορήσεις τῶν δεκαπέντε περιπτώσεων τοῦ χριστιανικοῦ ἀγώνα τῆς περιόδου τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου553.
..........α΄ διήγημα·..«Ὁ Ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης». Ὁ ἱεροκήρυκας Κοζάνης, Ἰωακείμ Λιούλιας, κάποτε συμφοιτητής τοῦ συγγραφέα στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, τό 1943 γίνεται συγκατάδικός του. Ἦταν ἐνεργό μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντίστασης, «ζωντανεύοντας τήν παράδοσι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κλήρου νά συνδέῃ τή θρησκευτική μέ τήν πατριωτική δρᾶσι»554 κι αὐτό ἦταν τό ἰδανικό του, πού τοῦ ἔδωσε «τόν ἔνδοξο θάνατο τοῦ Ἐθνομάρτυρος»555.
..........β΄ διήγημα· ..«Ὁ Δάσκαλος ἀπό τόν Πόντο»556 Ἰωάννης Παπαδόπουλος, ἔδωσε περίθαλψη στά ὀρφανά, ἀπό μητέρα, παιδιά «ἑνός εὐεργέτου πού ἀγωνιζόταν γιά τή λευτεριά τῆς δούλης Πατρίδος»557 καί ἔτσι βρέθηκε στή φυλακή. Πρίν ἀπό τήν ἐκτέλεσή του ἐξομολογήθηκε στόν συγγραφέα-ποιμένα καί τοῦ παρέδωσε τή διαθήκη του558.
2.3.β. .Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο
Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τέταρτη (τοῦ 1960) ἔκδοση τοῦ ἔργου. Τό πόνημα ἀφιερώθηκε σ΄ ἐκείνους, πού ἐκπλήρωσαν τό χριστιανικό τους καθῆκον552 καί τῶν ὁποίων ὁ συγγραφέας ἦταν ὁ συγκατάδικος καί ἐξομολόγος. Τά δεκαπέντε διηγήματα τοῦ βιβλίου εἶναι οἱ ἐξιστορήσεις τῶν δεκαπέντε περιπτώσεων τοῦ χριστιανικοῦ ἀγώνα τῆς περιόδου τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου553.
..........α΄ διήγημα·..«Ὁ Ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης». Ὁ ἱεροκήρυκας Κοζάνης, Ἰωακείμ Λιούλιας, κάποτε συμφοιτητής τοῦ συγγραφέα στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, τό 1943 γίνεται συγκατάδικός του. Ἦταν ἐνεργό μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντίστασης, «ζωντανεύοντας τήν παράδοσι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κλήρου νά συνδέῃ τή θρησκευτική μέ τήν πατριωτική δρᾶσι»554 κι αὐτό ἦταν τό ἰδανικό του, πού τοῦ ἔδωσε «τόν ἔνδοξο θάνατο τοῦ Ἐθνομάρτυρος»555.
..........β΄ διήγημα· ..«Ὁ Δάσκαλος ἀπό τόν Πόντο»556 Ἰωάννης Παπαδόπουλος, ἔδωσε περίθαλψη στά ὀρφανά, ἀπό μητέρα, παιδιά «ἑνός εὐεργέτου πού ἀγωνιζόταν γιά τή λευτεριά τῆς δούλης Πατρίδος»557 καί ἔτσι βρέθηκε στή φυλακή. Πρίν ἀπό τήν ἐκτέλεσή του ἐξομολογήθηκε στόν συγγραφέα-ποιμένα καί τοῦ παρέδωσε τή διαθήκη του558.
112
559.. Ὅ.π., σελ. 19.
560.. Ὅ.π., σελ. 22. 561 Ὅ.π., σελ. 27: «Αὐτό θά πῆ νἄχης γιούς πού θέλουν ν΄ ἀγωνιστοῦν γιά τήν Πατρίδα. … Πατᾶ στερεά τό ἔδαφος τοῦ ἀγῶνα. Καί ξέρει πώς ἡ ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα εἶναι ἡ θυσία. Αὐτά τά πράγματα τἄχε ξεκαθαρίσει μέσα στήν ψυχή του αὐτός ὁ γερο - Ἕλληνας, καί τραβοῦσε ἥσυχος πρός τό θάνατο».
562.. Ὅ.π., σελ. 29: «Κατανόησε τήν ἀποστολή πού εἶχε κι ἐδῶ μέσα νά ἐκπληρώσῃ, καί προσαρμόστηκε μ᾿ εὐκολία καί ὑποταγή. Θά προσπαθοῦσε νά στρέψῃ τίς ψυχές τῶν γύρω του πρός τό Δημιουργό τους. Οἱ κακουχίες, οἱ στερήσεις, τά βασανιστήρια εἶχαν τό ἀντίθετο ἀποτέλεσμα στήν ψυχή του, ἀπ᾿ αὐτό πού ἐπιζητοῦσαν οἱ βασανιστές του. Τοῦ ἔδιναν καινούργιες δυνάμεις Αἰσιοδοξίας, Ἀγάπης καί Πίστεως».
563.. Ὅ.π., σελ. 32.
564.. Ὅ.π., σελ. 32: «Μέ δίδαξε μέ τό φωτεινό του παράδειγμα πῶς εἶναι δυνατόν ὁ Χριστιανός νά γίνῃ σάν τόν ἀετό πού, ἀντί νά τσακιστῇ μέσα στήν καταιγίδα, ἐκμεταλλεύεται τά ρεύματα γιά ν᾿ ἀνεβαίνῃ σέ ἀπροσπέλαστα ὕψη».
560.. Ὅ.π., σελ. 22. 561 Ὅ.π., σελ. 27: «Αὐτό θά πῆ νἄχης γιούς πού θέλουν ν΄ ἀγωνιστοῦν γιά τήν Πατρίδα. … Πατᾶ στερεά τό ἔδαφος τοῦ ἀγῶνα. Καί ξέρει πώς ἡ ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα εἶναι ἡ θυσία. Αὐτά τά πράγματα τἄχε ξεκαθαρίσει μέσα στήν ψυχή του αὐτός ὁ γερο - Ἕλληνας, καί τραβοῦσε ἥσυχος πρός τό θάνατο».
562.. Ὅ.π., σελ. 29: «Κατανόησε τήν ἀποστολή πού εἶχε κι ἐδῶ μέσα νά ἐκπληρώσῃ, καί προσαρμόστηκε μ᾿ εὐκολία καί ὑποταγή. Θά προσπαθοῦσε νά στρέψῃ τίς ψυχές τῶν γύρω του πρός τό Δημιουργό τους. Οἱ κακουχίες, οἱ στερήσεις, τά βασανιστήρια εἶχαν τό ἀντίθετο ἀποτέλεσμα στήν ψυχή του, ἀπ᾿ αὐτό πού ἐπιζητοῦσαν οἱ βασανιστές του. Τοῦ ἔδιναν καινούργιες δυνάμεις Αἰσιοδοξίας, Ἀγάπης καί Πίστεως».
563.. Ὅ.π., σελ. 32.
564.. Ὅ.π., σελ. 32: «Μέ δίδαξε μέ τό φωτεινό του παράδειγμα πῶς εἶναι δυνατόν ὁ Χριστιανός νά γίνῃ σάν τόν ἀετό πού, ἀντί νά τσακιστῇ μέσα στήν καταιγίδα, ἐκμεταλλεύεται τά ρεύματα γιά ν᾿ ἀνεβαίνῃ σέ ἀπροσπέλαστα ὕψη».
..........γ΄ διήγημα· .«Ἐπιστροφή». Τό νεαρό παλικάρι, ὁ Τάκης, κάποτε παραστράτησε στή ζωή του, ἀλλά στή φυλακή ἀπέκτησε ξανά τόν Χριστό, μέ τή βοήθεια τοῦ συγκατάδικου ποιμένα559, ὁ ὁποῖος καί συνέγραψε ὕστερα τήν ἱστορία του. Τόν θάνατο τοῦ Τάκη ὁ ἁγιολόγος-συγγραφέας χαρακτήρισε ὡς «θυσία αἰνέσεως στόν Πανάγαθο Δημιουργό»560.
..........δ΄ διήγημα· .«Ὁ γερο – Κούλας». Πατέρας, πού πλήρωσε μέ τή ζωή του τήν ἀνατροφή τῶν υἱῶν του, τούς ὁποίους μεγάλωσε μέ βαθύ συναίσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ. Ἡ θυσία αὐτή τοῦ πατέρα θεωρήθηκε ἀπό τόν συγγραφέα ὡς ἡ «ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα»561.
..........ε΄ διήγημα· .«Μιμητής τοῦ Καλοῦ Ποιμένος». Ὁ ἱερέας, πού ταύτισε τή μοίρα του μέ τή μοίρα τῶν λογικῶν του προβάτων, ἕτοιμος νά θυσιάσει καί τήν ψυχή του ὑπέρ αὐτῶν. Φυλακίστηκε μαζί μέ τό ποίμνιό του, συνεχίζοντας μέσα στή φυλακή τό ποιμαντικό του ἔργο562. Σύντομα ἦρθε ἡ διαταγή γιά τήν ἀπελευθέρωσή του, «νέα κλῆσι νά συνεχίσῃ ἀλλοῦ τό χριστιανικό του ἔργο»563, ἀφήνοντας τό παράδειγμά του γιά τούς μετέπειτα564.
..........στ΄ διήγημα· .«Ἡ Ἀμοιβή». Ὁ πλούσιος ἄρχοντας ἀπό τή Λέσβο. Φιλοξένησε Ἄγγλο στρατιώτη, πού τό θεωροῦσε καθῆκον του πρός τό ἔθνος καί πρός τόν ἄνθρωπο, ἡ ἐκπλήρωση τοῦ ὁποίου τόν ἔφερε στή φυλακή. Γιά τήν ἀπελευθέρωσή του οἱ Γερμανοί ἀντί χρημάτων ζήτησαν νά τούς ὑπηρετήσει, ἀλλά ὁ ἄρχοντας προτίμησε νά μεταφερθεῖ στά κάτεργα τῆς Γερμανίας,
..........δ΄ διήγημα· .«Ὁ γερο – Κούλας». Πατέρας, πού πλήρωσε μέ τή ζωή του τήν ἀνατροφή τῶν υἱῶν του, τούς ὁποίους μεγάλωσε μέ βαθύ συναίσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ. Ἡ θυσία αὐτή τοῦ πατέρα θεωρήθηκε ἀπό τόν συγγραφέα ὡς ἡ «ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα»561.
..........ε΄ διήγημα· .«Μιμητής τοῦ Καλοῦ Ποιμένος». Ὁ ἱερέας, πού ταύτισε τή μοίρα του μέ τή μοίρα τῶν λογικῶν του προβάτων, ἕτοιμος νά θυσιάσει καί τήν ψυχή του ὑπέρ αὐτῶν. Φυλακίστηκε μαζί μέ τό ποίμνιό του, συνεχίζοντας μέσα στή φυλακή τό ποιμαντικό του ἔργο562. Σύντομα ἦρθε ἡ διαταγή γιά τήν ἀπελευθέρωσή του, «νέα κλῆσι νά συνεχίσῃ ἀλλοῦ τό χριστιανικό του ἔργο»563, ἀφήνοντας τό παράδειγμά του γιά τούς μετέπειτα564.
..........στ΄ διήγημα· .«Ἡ Ἀμοιβή». Ὁ πλούσιος ἄρχοντας ἀπό τή Λέσβο. Φιλοξένησε Ἄγγλο στρατιώτη, πού τό θεωροῦσε καθῆκον του πρός τό ἔθνος καί πρός τόν ἄνθρωπο, ἡ ἐκπλήρωση τοῦ ὁποίου τόν ἔφερε στή φυλακή. Γιά τήν ἀπελευθέρωσή του οἱ Γερμανοί ἀντί χρημάτων ζήτησαν νά τούς ὑπηρετήσει, ἀλλά ὁ ἄρχοντας προτίμησε νά μεταφερθεῖ στά κάτεργα τῆς Γερμανίας,
113
565.. Ὅ.π., σελ. 35.
566.. Ὅ.π., σελ. 39: «Μᾶς ἀγαποῦσε καί μᾶς πονοῦσε ὅλους. Ἡ χαρά μας κι ὁ πόνος μας ἔβρισκε ἀντανάκλασι μέσα στή δική του ψυχή».
567.. Ὅ.π., σελ. 37.
568.. Ὅ.π., σελ. 44.
569.. Ὅ.π., σελ. 44.
570.. Ὅ.π., σελ. 49.
571.. Ὅ.π., σελ. 55.
572.. Ὅ.π., σελ. 57: «Ὑπῆρχε μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τίς ἠθικές ἀρχές πού συγκροτοῦν τήν ἀξία τῆς προσωπικότητος. … Ὑπῆρχε λοιπόν μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τήν ἠθική, πού αὐτός τήν ἔλεγε θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἦταν εὐλαβής μ᾿ ἕνα πολύ ἤρεμο τρόπο».
573.. Ὅ.π., σελ. 60: «Εἶχε ἀντιμετωπίσει μ᾿ ἀκλόνητο θάρρος καί θαυμαστή ψυχραιμία τή δοκιμασία. Προσευχόταν μέ θέρμη κι εἶχε ἀφήσει τόν ἑαυτό του στόν Θεό. Τώρα ἡ πίστι του εἶχε γίνει πιό βέβαιη καί πιό καθαρή. Γιατί μέ τήν ἀπελευθέρωσί του εἶδε ὅτι ὁ οὐράνιος Πατέρας προστατεύει αὐτούς πού θέλουν νά γίνουν παιδιά του».
566.. Ὅ.π., σελ. 39: «Μᾶς ἀγαποῦσε καί μᾶς πονοῦσε ὅλους. Ἡ χαρά μας κι ὁ πόνος μας ἔβρισκε ἀντανάκλασι μέσα στή δική του ψυχή».
567.. Ὅ.π., σελ. 37.
568.. Ὅ.π., σελ. 44.
569.. Ὅ.π., σελ. 44.
570.. Ὅ.π., σελ. 49.
571.. Ὅ.π., σελ. 55.
572.. Ὅ.π., σελ. 57: «Ὑπῆρχε μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τίς ἠθικές ἀρχές πού συγκροτοῦν τήν ἀξία τῆς προσωπικότητος. … Ὑπῆρχε λοιπόν μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τήν ἠθική, πού αὐτός τήν ἔλεγε θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἦταν εὐλαβής μ᾿ ἕνα πολύ ἤρεμο τρόπο».
573.. Ὅ.π., σελ. 60: «Εἶχε ἀντιμετωπίσει μ᾿ ἀκλόνητο θάρρος καί θαυμαστή ψυχραιμία τή δοκιμασία. Προσευχόταν μέ θέρμη κι εἶχε ἀφήσει τόν ἑαυτό του στόν Θεό. Τώρα ἡ πίστι του εἶχε γίνει πιό βέβαιη καί πιό καθαρή. Γιατί μέ τήν ἀπελευθέρωσί του εἶδε ὅτι ὁ οὐράνιος Πατέρας προστατεύει αὐτούς πού θέλουν νά γίνουν παιδιά του».
παρά νά πράττει ἀντίθετα στή συνείδησή του. «Κι ὥς τό τέλος ὁ καλός Θεός, στόν Ὁποῖο ἐμπιστεύτηκε τόν ἑαυτό του, τόν ἐφύλαξε ἀπό κάθε θάνατο…»565.
..........ζ΄ διήγημα· .«Καταγόταν ἀπ᾿ τήν Ἑλλάδα». Ὁ φύλακας τοῦ στρατοπέδου Παύλου Μελᾶ, πού συνέπασχε μέ τούς φυλακισμένους του566 καί ἔγινε ὑπηρέτης τους, ἐπειδή ἦθελε «νά λέγεται παιδί τῆς Ἑλλάδος»567.
..........η΄ διήγημα· .«Οἱ Καλαθάδες». Τρία «Ἑλληνόπουλα, τ᾿ ἀδιάφθορα καί γνήσια»568, πού μέ κίνδυνο γιά τή ζωή τους ὑπηρετοῦσαν τούς φυλακισμένους. «Ἔδειξαν σοβαρότητα καί δραστηριότητα κι ἐπιμονή συνειδητοῦ μεστωμένου Χριστιανοῦ»569.
..........θ΄ διήγημα· .«Χελιδόνια τοῦ Χριστοῦ». Τά παιδιά τοῦ κατηχητικοῦ τῆς Θεσσαλονίκης. Συναισθάνθηκαν κι αὐτά τό καθῆκον τους νά στηρίζουν τούς φυλακισμένους χριστιανούς, φέρνοντάς τους τρόφιμα καί ροῦχα, ἀψηφώντας τό φόβο τῶν κατακτητῶν. Παιδιά, ἀπό τά ὁποῖα «ὁ κατάδικος πατέρας πῆρε τό πρότυπο πάνω στό ὁποῖο θά ἀνέτρεφε καί τό δικό του παιδί, ὅταν θά ἐρχόταν ἡ εὐλογημένη στιγμή τῆς ἐξόδου»570.
..........ι΄ διήγημα· .«Ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου». Ὁ ἱερέας τῶν φυλακῶν, παλιός ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης, ἐρχόταν νά λειτουργήσει καί νά κηρύττει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ στούς φυλακισμένους, ἐνημερώνοντάς τους κρυφά καί γιά τά τελευταῖα πολεμικά νέα καί φέρνοντάς τους τρόφιμα. Δέ λογάριασε κανένα κίνδυνο, διότι δέν εἶχε νά χάσει τίποτε, ὅπως ἔλεγε: «Τί ἔχω στόν κόσμο; Τόν Χριστό μόνο. Κι ὁ Χριστός ἔγινε τώρα Παυλομελαδίτης»571.
..........ια΄ διήγημα· .«Εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς Ἀγάπης». Ὁ εὐλαβής572 χριστιανός χωροφύλακας, πού ὑπηρετοῦσε τούς αἰχμαλώτους συμπατριῶτες, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του. Μιά προδοσία θά τοῦ κόστιζε βέβαιη ἐκτέλεση, ὅμως βγῆκε ἀπό τή δοκιμασία, χωρίς νά χάσει τή ζωή καί ἰσχυρότερος στήν πίστη573.
..........ζ΄ διήγημα· .«Καταγόταν ἀπ᾿ τήν Ἑλλάδα». Ὁ φύλακας τοῦ στρατοπέδου Παύλου Μελᾶ, πού συνέπασχε μέ τούς φυλακισμένους του566 καί ἔγινε ὑπηρέτης τους, ἐπειδή ἦθελε «νά λέγεται παιδί τῆς Ἑλλάδος»567.
..........η΄ διήγημα· .«Οἱ Καλαθάδες». Τρία «Ἑλληνόπουλα, τ᾿ ἀδιάφθορα καί γνήσια»568, πού μέ κίνδυνο γιά τή ζωή τους ὑπηρετοῦσαν τούς φυλακισμένους. «Ἔδειξαν σοβαρότητα καί δραστηριότητα κι ἐπιμονή συνειδητοῦ μεστωμένου Χριστιανοῦ»569.
..........θ΄ διήγημα· .«Χελιδόνια τοῦ Χριστοῦ». Τά παιδιά τοῦ κατηχητικοῦ τῆς Θεσσαλονίκης. Συναισθάνθηκαν κι αὐτά τό καθῆκον τους νά στηρίζουν τούς φυλακισμένους χριστιανούς, φέρνοντάς τους τρόφιμα καί ροῦχα, ἀψηφώντας τό φόβο τῶν κατακτητῶν. Παιδιά, ἀπό τά ὁποῖα «ὁ κατάδικος πατέρας πῆρε τό πρότυπο πάνω στό ὁποῖο θά ἀνέτρεφε καί τό δικό του παιδί, ὅταν θά ἐρχόταν ἡ εὐλογημένη στιγμή τῆς ἐξόδου»570.
..........ι΄ διήγημα· .«Ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου». Ὁ ἱερέας τῶν φυλακῶν, παλιός ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης, ἐρχόταν νά λειτουργήσει καί νά κηρύττει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ στούς φυλακισμένους, ἐνημερώνοντάς τους κρυφά καί γιά τά τελευταῖα πολεμικά νέα καί φέρνοντάς τους τρόφιμα. Δέ λογάριασε κανένα κίνδυνο, διότι δέν εἶχε νά χάσει τίποτε, ὅπως ἔλεγε: «Τί ἔχω στόν κόσμο; Τόν Χριστό μόνο. Κι ὁ Χριστός ἔγινε τώρα Παυλομελαδίτης»571.
..........ια΄ διήγημα· .«Εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς Ἀγάπης». Ὁ εὐλαβής572 χριστιανός χωροφύλακας, πού ὑπηρετοῦσε τούς αἰχμαλώτους συμπατριῶτες, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του. Μιά προδοσία θά τοῦ κόστιζε βέβαιη ἐκτέλεση, ὅμως βγῆκε ἀπό τή δοκιμασία, χωρίς νά χάσει τή ζωή καί ἰσχυρότερος στήν πίστη573.
114
574.. Ὅ.π., σελ. 62.
575.. Ὅ.π., σελ. 64: «Ἀλλά πρό πάντων ἦταν μιά ψυχή μέ ἀρχές, μέ πίστι καί πατριωτισμό. Μποροῦσα νά τό διαπιστώσω μέ βεβαιότητα ἀπ᾿ τίς ἐξομολογήσεις της. Προσευχόταν θερμά. Κοινωνοῦσε συχνά. Ἀγαποῦσε τήν Πατρίδα καί τήν πονοῦσε γιά τή σκληρή δοκιμασία. Ἤθελε ἀκόμα νά δῇ τόν ἄνθρωπο στή θέσι πού τοῦ ἅρμοζε. Μακρυά ἀπό τόν ξεπεσμό, τήν ἀνηθικότητα καί τούς συμβιβασμούς. Ἦταν ἕνας ἀκέραιος χαρακτήρας».
576.. Ὅ.π., σελ. 66: «Ὅλα τά στάδια τά πέρασε ὁ χριστιανικός ἀγώνας: δελεαστικές προτάσεις˙ ἀπειλές˙ βασανιστήρια˙ ἐκτέλεσι. Μέ σατανικό τρόπο οἱ χιτλερικοί προσπαθοῦν νά πάρουν μέ τό μέρος τους τούς ἀδούλωτους ὑπερασπιστές τοῦ Χριστοῦ. Μ᾿ αὐτοί, χωρίς νά προσέχουν τά δολώματα, χωρίς νά πτοοῦνται ἀπό τίς ἀπειλές, προτιμοῦν ἀδίστακτα τό Λάκκο τῶν Λεόντων καί τό ἐκτελεστικό. Ὄχι, ὁ νέος Ναβουχοδονόσορ δέ θά προσκυνηθῇ ἀπ᾿ αὐτούς».
577.. Ὅ.π., σελ. 67.
578.. Ὅ.π., σελ. 73: «Αὐτοί οἱ σκελετωμένοι παπᾶδες, οἱ βρυκόλακες πού βγῆκαν ἀπ᾿ τά μπουντρούμια, –τί τραγική εἰρωνεία!– αὐτοί θά σώσουν τή Γερμανία. Ναί, ἄπιστη, θλιβερή Γερμανία. Μή διστάζῃς, μή ντρέπεσαι. Ἔλα σ᾿ αὐτούς καί θά σέ βοηθήσουν. Δέ μνησικακοῦν γιά ὅ,τι τούς ἔκανες. Οἱ Χριστιανοί δέ θυμοῦνται…»
575.. Ὅ.π., σελ. 64: «Ἀλλά πρό πάντων ἦταν μιά ψυχή μέ ἀρχές, μέ πίστι καί πατριωτισμό. Μποροῦσα νά τό διαπιστώσω μέ βεβαιότητα ἀπ᾿ τίς ἐξομολογήσεις της. Προσευχόταν θερμά. Κοινωνοῦσε συχνά. Ἀγαποῦσε τήν Πατρίδα καί τήν πονοῦσε γιά τή σκληρή δοκιμασία. Ἤθελε ἀκόμα νά δῇ τόν ἄνθρωπο στή θέσι πού τοῦ ἅρμοζε. Μακρυά ἀπό τόν ξεπεσμό, τήν ἀνηθικότητα καί τούς συμβιβασμούς. Ἦταν ἕνας ἀκέραιος χαρακτήρας».
576.. Ὅ.π., σελ. 66: «Ὅλα τά στάδια τά πέρασε ὁ χριστιανικός ἀγώνας: δελεαστικές προτάσεις˙ ἀπειλές˙ βασανιστήρια˙ ἐκτέλεσι. Μέ σατανικό τρόπο οἱ χιτλερικοί προσπαθοῦν νά πάρουν μέ τό μέρος τους τούς ἀδούλωτους ὑπερασπιστές τοῦ Χριστοῦ. Μ᾿ αὐτοί, χωρίς νά προσέχουν τά δολώματα, χωρίς νά πτοοῦνται ἀπό τίς ἀπειλές, προτιμοῦν ἀδίστακτα τό Λάκκο τῶν Λεόντων καί τό ἐκτελεστικό. Ὄχι, ὁ νέος Ναβουχοδονόσορ δέ θά προσκυνηθῇ ἀπ᾿ αὐτούς».
577.. Ὅ.π., σελ. 67.
578.. Ὅ.π., σελ. 73: «Αὐτοί οἱ σκελετωμένοι παπᾶδες, οἱ βρυκόλακες πού βγῆκαν ἀπ᾿ τά μπουντρούμια, –τί τραγική εἰρωνεία!– αὐτοί θά σώσουν τή Γερμανία. Ναί, ἄπιστη, θλιβερή Γερμανία. Μή διστάζῃς, μή ντρέπεσαι. Ἔλα σ᾿ αὐτούς καί θά σέ βοηθήσουν. Δέ μνησικακοῦν γιά ὅ,τι τούς ἔκανες. Οἱ Χριστιανοί δέ θυμοῦνται…»
..........ιβ΄ διήγημα· .«Ἀδελφή». Ἡ τριαντάχρονη Κίτσα δικάστηκε σέ τριῶν ἐτῶν εἰρκτή, διότι ἔκρυψε καί φυγάδεψε Ἄγγλους στρατιῶτες. Ἀνέλαβε νοσοκόμα στό ἀναρρωτήριο τοῦ στρατοπέδου καί φρόντιζε τούς κρατουμένους σάν πραγματική ἀδελφή ἐκπληρώνοντας, ὅπως ἔλεγε, «καθῆκον χριστιανικό καί ἐθνικό»574. Ὡς ἀρχηγός τῶν γυναικῶν τοῦ στρατοπέδου φρόντιζε γιά τίς ἀνάγκες τους, τήν καθαριότητα καί τήν τάξη, ἀλλά καί παιδαγωγοῦσε, καυτηριάζοντας τήν ἀνηθικότητα. Ἦταν γνήσια χριστιανή, μέ ἀρχές, πίστη καί πατριωτισμό575.
..........ιγ΄ διήγημα· .«Μάρτυρες Χριστοῦ οἱ καρτερόψυχοι».. Ἔτσι ὀνόμασε ὁ συγγραφέας τούς Γερμανούς ἱερεῖς, πού δέν προσκύνησαν τό εἴδωλο τοῦ φύρερ576, ἀλλά ἔχοντας τήν ἀγάπη, τό ὁλόψυχο δόσιμο καί τή βαθιά πίστη στόν Χριστό, ἀντιστάθηκαν μέ θάρρος, ὑπομονή καί καρτερία577.
..........ιδ΄ διήγημα· .«Ὡς χρυσόν ἐν χωνευτηρίῳ». Ὁ. Ἕλληνας λόγιος ἱερέας ἐπιτελοῦσε ποιμαντικό ἔργο στήν ἑλληνική ἐνορία, στό Μόναχο τῆς Γερμανίας. Ἀρνούμενος νά ὑπηρετήσει τό Κόμμα καί νά γίνει ἕνας χιτλερικός, ὁδηγήθηκε στό Νταχάου. Ἀπελευθερώθηκε καί ἐπέστρεψε στά καθήκοντά του, πεπεισμένος, πώς ἡ ἐλπίδα γιά τή σωτηρία τῆς Γερμανίας, εἶναι οἱ ἱερεῖς, τούς ὁποίους ἐκείνη ἤθελε νά ἀφανίσει578.
..........ιε΄ διήγημα· .«Ἀχθοφόροι τῆς Ἀγάπης». Ἡ ἀνοικτή ἐπιστολή τοῦ συγγραφέα πρός τούς χριστιανούς τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἡ κατακλείδα τοῦ βιβλίου.
..........ιγ΄ διήγημα· .«Μάρτυρες Χριστοῦ οἱ καρτερόψυχοι».. Ἔτσι ὀνόμασε ὁ συγγραφέας τούς Γερμανούς ἱερεῖς, πού δέν προσκύνησαν τό εἴδωλο τοῦ φύρερ576, ἀλλά ἔχοντας τήν ἀγάπη, τό ὁλόψυχο δόσιμο καί τή βαθιά πίστη στόν Χριστό, ἀντιστάθηκαν μέ θάρρος, ὑπομονή καί καρτερία577.
..........ιδ΄ διήγημα· .«Ὡς χρυσόν ἐν χωνευτηρίῳ». Ὁ. Ἕλληνας λόγιος ἱερέας ἐπιτελοῦσε ποιμαντικό ἔργο στήν ἑλληνική ἐνορία, στό Μόναχο τῆς Γερμανίας. Ἀρνούμενος νά ὑπηρετήσει τό Κόμμα καί νά γίνει ἕνας χιτλερικός, ὁδηγήθηκε στό Νταχάου. Ἀπελευθερώθηκε καί ἐπέστρεψε στά καθήκοντά του, πεπεισμένος, πώς ἡ ἐλπίδα γιά τή σωτηρία τῆς Γερμανίας, εἶναι οἱ ἱερεῖς, τούς ὁποίους ἐκείνη ἤθελε νά ἀφανίσει578.
..........ιε΄ διήγημα· .«Ἀχθοφόροι τῆς Ἀγάπης». Ἡ ἀνοικτή ἐπιστολή τοῦ συγγραφέα πρός τούς χριστιανούς τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἡ κατακλείδα τοῦ βιβλίου.
115
579.. Ὅ.π., σελ. 74: «Εἶναι σκληρή ἡ στέρηση πραγμάτων, ἀπ᾿ τά πιό στοιχειώδη. Βαρύ τοῦ κρύου τό μαρτύριο. Φρικτά τ᾿ ἀμέτρητα βασανιστήρια. Μά ἕνα εἶναι κυριολεκτικά πού σέ λυώνει. Γιατί πῶς ν᾿ ἀνθέξῃς ὅταν ξέρῃς καλά πώς εἶναι ἄνθρωποι πολλοί ἀπ᾿ ἔξω πού σέ σκέπτονται, πού θἄθελαν νά σοῦ ποῦν μιά λέξι ἐνισχυτική, ἄνθρωποι πού σ᾿ ἐπιθυμοῦν, κι ὅμως φοβοῦνται! Φοβοῦνται νά ᾿ρθοῦν νά σέ δοῦν. Φοβοῦνται τήν τύχη τήν κακή σου. Φοβοῦνται! … Πέστε μου τώρα: Νοιώθετε τήν εὐγνωμοσύνη τοῦ καταδίκου, πρός ἐκεῖνον πού ξεχώρισε ἀπ᾿ τούς ἄλλους κι ἦρθε θαρραλέα καί ταπεινά πρός αὐτόν;».
580. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου, Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο, σελ. 27: «Τό βιβλίο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου "Πιστοί ἄχρι θανάτου" δέν θά ξεπεραστῇ. Θά μείνῃ σάν ἀξιολογώτατο ἱστορικό ὑλικό γιά τόν συγγραφέα τῆς συνθετικῆς ἱστορίας τοῦ δευτέρου παγκοσμίου πολέμου καί τῶν πρώτων μεταπολεμικῶν χρόνων, ἀλλά καί σάν βασικό ἀνάγνωσμα γιά τίς γενεές τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων, πού θά θελήσουν νά τραφοῦν καί νά μεστώσουν μέσα στήν πίστι καί στόν ἡρωϊσμό τῶν προγόνων».
581. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πιστοί ἄχρι θανάτου, σελ. 13: «Ἀπό τούς ἐθνομάρτυρας αὐτούς κληρικούς πολλοί ἦσαν μεγάλες μορφές. Τούς στόλιζαν πολλές χριστιανικές ἀρετές κι εἶχαν βαθειά συναίσθησι τοῦ καθήκοντός τους πρός τήν πατρίδα. Ἄλλοι ἀπ᾿ αὐτούς ἦσαν ἁπλοί, συνηθισμένοι "παπάδες". Ἀλλά καί οἱ πρῶτοι καί οἱ δεύτεροι μέσα στήν τρομοκρατία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης βρῆκαν τή δύναμι ν᾿ ἀντιτάξουν σέ ξένους καί ξενοκινήτους τό ἡρωϊκόν "ὄχι". Εἶναι δίκαιο, νά ἐπισύρῃ τό παλληκαρίσιο θάρρος τους αὐτό τόν ἀνυπόκριτο θαυμασμό μας». 582.. Ὅ.π., σελ. 13.
583.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ἡ αἱματηρή ὅμως θυσία τῶν Ἑλλήνων κληρικῶν, πού συνετέλεσε τόσο πολύ στή διαφύλαξι τῶν ἐθνικῶν μας πνευματικῶν θησαυρῶν, δέν εἶναι ὅσο θά ἔπρεπε γνωστή στούς πολλούς. Δέν ἔχουν δημοσιευθῆ λεπτομέρειες τοῦ μαρτυρίου τους καί ὁ λαός δέν γνωρίζει ὅσο πρέπει τήν ἀγωνία τῶν καλῶν ἐκείνων βοσκῶν του, πού, ὅταν εἶδαν τούς λύκους νά ἔρχωνται, δέν ἄφησαν ἀνυπεράσπιστα τά πρόβατά τους στήν ἁρπαγή καί στό σκόρπισμα, μά ἔμειναν κοντά τους θυσιάζοντας καί τή ζωή τους γι᾿ αὐτά».
580. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου, Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο, σελ. 27: «Τό βιβλίο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου "Πιστοί ἄχρι θανάτου" δέν θά ξεπεραστῇ. Θά μείνῃ σάν ἀξιολογώτατο ἱστορικό ὑλικό γιά τόν συγγραφέα τῆς συνθετικῆς ἱστορίας τοῦ δευτέρου παγκοσμίου πολέμου καί τῶν πρώτων μεταπολεμικῶν χρόνων, ἀλλά καί σάν βασικό ἀνάγνωσμα γιά τίς γενεές τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων, πού θά θελήσουν νά τραφοῦν καί νά μεστώσουν μέσα στήν πίστι καί στόν ἡρωϊσμό τῶν προγόνων».
581. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πιστοί ἄχρι θανάτου, σελ. 13: «Ἀπό τούς ἐθνομάρτυρας αὐτούς κληρικούς πολλοί ἦσαν μεγάλες μορφές. Τούς στόλιζαν πολλές χριστιανικές ἀρετές κι εἶχαν βαθειά συναίσθησι τοῦ καθήκοντός τους πρός τήν πατρίδα. Ἄλλοι ἀπ᾿ αὐτούς ἦσαν ἁπλοί, συνηθισμένοι "παπάδες". Ἀλλά καί οἱ πρῶτοι καί οἱ δεύτεροι μέσα στήν τρομοκρατία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης βρῆκαν τή δύναμι ν᾿ ἀντιτάξουν σέ ξένους καί ξενοκινήτους τό ἡρωϊκόν "ὄχι". Εἶναι δίκαιο, νά ἐπισύρῃ τό παλληκαρίσιο θάρρος τους αὐτό τόν ἀνυπόκριτο θαυμασμό μας». 582.. Ὅ.π., σελ. 13.
583.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ἡ αἱματηρή ὅμως θυσία τῶν Ἑλλήνων κληρικῶν, πού συνετέλεσε τόσο πολύ στή διαφύλαξι τῶν ἐθνικῶν μας πνευματικῶν θησαυρῶν, δέν εἶναι ὅσο θά ἔπρεπε γνωστή στούς πολλούς. Δέν ἔχουν δημοσιευθῆ λεπτομέρειες τοῦ μαρτυρίου τους καί ὁ λαός δέν γνωρίζει ὅσο πρέπει τήν ἀγωνία τῶν καλῶν ἐκείνων βοσκῶν του, πού, ὅταν εἶδαν τούς λύκους νά ἔρχωνται, δέν ἄφησαν ἀνυπεράσπιστα τά πρόβατά τους στήν ἁρπαγή καί στό σκόρπισμα, μά ἔμειναν κοντά τους θυσιάζοντας καί τή ζωή τους γι᾿ αὐτά».
Ὁ χριστιανικός τους ἄθλος ἔσωσε τούς φυλακισμένους ἀπό τό μεγαλύτερο μαρτύριο, πού εἶναι ἡ ἀπουσία τῆς παρηγοριᾶς τῶν συνανθρώπων579.
2.3.γ. Πιστοί ἄχρι θανάτου
Τό πρωτοφανές τοῦ συγγράμματος στήν ἱστορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματείας, εἶναι τό εἶδος τοῦ Μαρτυρολογίου ὡς ἱερατικοῦ. Ἡ πραγματεία (ἡ μοναδική της ἔκδοση ἔγινε τό 1959) ἔχει μορφή ἀνθολογίας ἱστορικῶν ντοκουμέντων580 γιά τούς ἐθνομάρτυρες ἱερεῖς581 τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, τήν περίοδο «ἀπό τό ἔνδοξο Σαράντα κι ἐδῶ»582. Ἡ πανελλήνια ἀντίσταση τῶν ἱερέων ἐξασφάλισε τή νίκη τοῦ χριστιανισμοῦ στή χώρα, ὅμως οἱ ἄθλοι τους παρέμειναν ἄγνωστοι στήν πλειονότητα τοῦ λαοῦ583, ὁ ὁποῖος χτυπιόταν ἀπό τό βούρδουλα τῆς ἀσέβειας πρός τούς ἱερεῖς, πού κι αὐτοί εἶχαν ἀπονεκρώσει τίς συνειδήσεις τους ἀπό τήν ἀδιαφορία καί τήν ἀμέλεια πρός τά καθήκοντά τους.
2.3.γ. Πιστοί ἄχρι θανάτου
Τό πρωτοφανές τοῦ συγγράμματος στήν ἱστορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματείας, εἶναι τό εἶδος τοῦ Μαρτυρολογίου ὡς ἱερατικοῦ. Ἡ πραγματεία (ἡ μοναδική της ἔκδοση ἔγινε τό 1959) ἔχει μορφή ἀνθολογίας ἱστορικῶν ντοκουμέντων580 γιά τούς ἐθνομάρτυρες ἱερεῖς581 τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, τήν περίοδο «ἀπό τό ἔνδοξο Σαράντα κι ἐδῶ»582. Ἡ πανελλήνια ἀντίσταση τῶν ἱερέων ἐξασφάλισε τή νίκη τοῦ χριστιανισμοῦ στή χώρα, ὅμως οἱ ἄθλοι τους παρέμειναν ἄγνωστοι στήν πλειονότητα τοῦ λαοῦ583, ὁ ὁποῖος χτυπιόταν ἀπό τό βούρδουλα τῆς ἀσέβειας πρός τούς ἱερεῖς, πού κι αὐτοί εἶχαν ἀπονεκρώσει τίς συνειδήσεις τους ἀπό τήν ἀδιαφορία καί τήν ἀμέλεια πρός τά καθήκοντά τους.
116
584.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Ἄν ἔστεργαν οἱ Ἕλληνες ἱερεῖς νά κρατήσουν κλεισμένα τά χείλη τους, ἦταν βεβαία ἡ σωτηρία τῆς ζωῆς τους. Μά αὐτοί ἔβλεπαν τίς συνέπειες πού θά εἶχε ἡ τέτοια στάσι τους: τό ποίμνιο βυθισμένο στήν ἀποθάρρυνσι καί "ὁ δράκων ὁ πυρρός, ὁ μέγας" νά ἔχῃ μπηγμένα τ᾿ ἀπαίσια δόντια του στό σῶμα τῆς πατρίδος. Ἄφηναν τή σκέψι τους νά πάῃ καί πιό μακρυά: Σέ τί θέσι θά βρισκόμαστε ἐμεῖς πού σήμερα ἐλεύθερα ἀναπνέομε, "ζῶμεν καί κινούμεθα καί ἐσμεν", χωρίς ἴσως νά θυμούμαστε ὅσο πρέπει ἐκείνους, πού δέχθηκαν πρόθυμα νά θυσιασθοῦν χάριν τῆς δικῆς μας ἐλευθερίας».
585.. Ὅ.π., σελ. 14: «Ἐθεώρησαν καθῆκον τους νά τηρήσουν τήν Κυριακή ἐντολή: "Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων" (Ἰωάν. 10, 11). Ἔμειναν κοντά στά πρόβατά τους, ἐνῶ μποροῦσαν μέ τή φυγή νά σωθοῦν. Κι ὄχι μόνο δέν ἔφυγαν, ἀλλά καί δέν σώπασαν. Ἔκαμαν ἔλεγχο, ὅπως ἤθελε ἡ ἐντολή τοῦ Ἀποστόλου: "Μή συγκοινωνῆτε τοῖς ἔργοις τοῖς ἀκάρποις τοῦ σκότους, μᾶλλον δέ καί ἐλέγχετε" (Ἐφεσ. 5, 11). Ἀντιστάθηκαν ἀλύγιστα στόν πονηρό, ὅπως συμβουλεύει ὁ ἅγιος Ἰάκωβος: "Ἀντίστητε τῷ διαβόλῳ καί φεύξεται ἀφ᾿ ὑμῶν" (Ἰακώβ. 4, 7)».
585.. Ὅ.π., σελ. 14: «Ἐθεώρησαν καθῆκον τους νά τηρήσουν τήν Κυριακή ἐντολή: "Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων" (Ἰωάν. 10, 11). Ἔμειναν κοντά στά πρόβατά τους, ἐνῶ μποροῦσαν μέ τή φυγή νά σωθοῦν. Κι ὄχι μόνο δέν ἔφυγαν, ἀλλά καί δέν σώπασαν. Ἔκαμαν ἔλεγχο, ὅπως ἤθελε ἡ ἐντολή τοῦ Ἀποστόλου: "Μή συγκοινωνῆτε τοῖς ἔργοις τοῖς ἀκάρποις τοῦ σκότους, μᾶλλον δέ καί ἐλέγχετε" (Ἐφεσ. 5, 11). Ἀντιστάθηκαν ἀλύγιστα στόν πονηρό, ὅπως συμβουλεύει ὁ ἅγιος Ἰάκωβος: "Ἀντίστητε τῷ διαβόλῳ καί φεύξεται ἀφ᾿ ὑμῶν" (Ἰακώβ. 4, 7)».
..........Ὁ στόχος τοῦ συγγράμματος εἶναι τριπλός: α΄. Τιμή τῶν μαρτύρων, β΄. Θεραπεία τῆς κρίσεως τῆς ἱερωσύνης, γ΄. Ἐξύψωση τοῦ κύρους τῶν ἱερέων στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν.
..........Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς παρουσιάζει μιά χρυσοστόμια ἐπιμονή στά θέματα τῆς διδασκαλίας, ὥστε νά γίνουν κτῆμα τοῦ ἀναγνώστη, μέ προοπτική τήν πρακτική ἐφαρμογή στή ζωή του.
..........Στόν Πρόλογο θεμελιώνεται ἡ θεολογία τοῦ μαρτυρίου, ἑρμηνεύεται ἡ αἰτία584 του καί ὁ τρόπος, μέ τόν ὁποῖο τό μαρτύριο ἐμφανίζεται στόν 20ο αἰώνα585.
..........Οἱ ἑπτά ἑνότητες τοῦ συγγράμματος ἀντιστοιχοῦν γεωγραφικά στή Στερεά Ἑλλάδα, τήν Πελοπόννησο, τή Θεσσαλία, τήν Ἤπειρο, τήν Μακεδονία, τή Θράκη καί τά Νησιά. Ἡ ταξινόμηση τῶν κειμένων ἔγινε ἀνά Μητρόπολη, ὅπου οἱ Μάρτυρες –οἱ ἱερεῖς, διάκονοι καί ἱερομόναχοι– ἦταν ταγμένοι νά ὑπηρετοῦν τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας.
..........Κάθε ἑνότητα ἔχει εἰσαγωγικό σημείωμα, πού παρουσιάζει ἕνα πρωτόγνωρο στοιχεῖο: ἀναδεικνύει τά κατορθώματα τῶν προγόνων τῆς προχριστιανικῆς περιόδου, πού ἀξιοποιοῦνται καί τελειοποιοῦνται στή χριστιανική ἱστορία τῆς Ἑλλάδος. Ἡ σωστή ἀντίληψη γιά τήν ἱστορική πορεία καί τήν ἠθική ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, προικισμένου ἀπό τόν Θεό μέ ἐξαιρετικά χαρίσματα, σύμφωνα μέ τό συγγραφέα, θά κάνει τούς Ἕλληνες νά ἑστιάζουν τόν προορισμό τους στήν ἀποστολή καί στήν ἑνότητά τους. Στό τέλος τῆς κάθε ἑνότητας ὁ μαρτυρολόγος παραθέτει ἀπόσπασμα ἀπό τήν Ἁγία Γραφή, σχετικό μέ τό μαρτύριο, μέ ἰδιαίτερη προσήλωση στήν Ἀποκάλυψη τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅπως καί στά τροπάρια τῶν μαρτύρων.
..........Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς παρουσιάζει μιά χρυσοστόμια ἐπιμονή στά θέματα τῆς διδασκαλίας, ὥστε νά γίνουν κτῆμα τοῦ ἀναγνώστη, μέ προοπτική τήν πρακτική ἐφαρμογή στή ζωή του.
..........Στόν Πρόλογο θεμελιώνεται ἡ θεολογία τοῦ μαρτυρίου, ἑρμηνεύεται ἡ αἰτία584 του καί ὁ τρόπος, μέ τόν ὁποῖο τό μαρτύριο ἐμφανίζεται στόν 20ο αἰώνα585.
..........Οἱ ἑπτά ἑνότητες τοῦ συγγράμματος ἀντιστοιχοῦν γεωγραφικά στή Στερεά Ἑλλάδα, τήν Πελοπόννησο, τή Θεσσαλία, τήν Ἤπειρο, τήν Μακεδονία, τή Θράκη καί τά Νησιά. Ἡ ταξινόμηση τῶν κειμένων ἔγινε ἀνά Μητρόπολη, ὅπου οἱ Μάρτυρες –οἱ ἱερεῖς, διάκονοι καί ἱερομόναχοι– ἦταν ταγμένοι νά ὑπηρετοῦν τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας.
..........Κάθε ἑνότητα ἔχει εἰσαγωγικό σημείωμα, πού παρουσιάζει ἕνα πρωτόγνωρο στοιχεῖο: ἀναδεικνύει τά κατορθώματα τῶν προγόνων τῆς προχριστιανικῆς περιόδου, πού ἀξιοποιοῦνται καί τελειοποιοῦνται στή χριστιανική ἱστορία τῆς Ἑλλάδος. Ἡ σωστή ἀντίληψη γιά τήν ἱστορική πορεία καί τήν ἠθική ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, προικισμένου ἀπό τόν Θεό μέ ἐξαιρετικά χαρίσματα, σύμφωνα μέ τό συγγραφέα, θά κάνει τούς Ἕλληνες νά ἑστιάζουν τόν προορισμό τους στήν ἀποστολή καί στήν ἑνότητά τους. Στό τέλος τῆς κάθε ἑνότητας ὁ μαρτυρολόγος παραθέτει ἀπόσπασμα ἀπό τήν Ἁγία Γραφή, σχετικό μέ τό μαρτύριο, μέ ἰδιαίτερη προσήλωση στήν Ἀποκάλυψη τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅπως καί στά τροπάρια τῶν μαρτύρων.
117
586.. Ὅ.π., σελ. 25: «Τίς μετοχή δικαιοσύνῃ καί ἀνομίᾳ; Τίς δέ κοινωνίᾳ φωτί πρός σκότος; Τίς δέ συμφώνησις Χριστῷ πρός Βελίαρ; ἤ τίς μερίς πιστῷ μετά ἀπίστου; Τίς δέ συγκατάθεσις ναῷ τοῦ Θεοῦ μετά εἰδώλων;» (Β΄ Κοριν. 6, 14-15).
587.. Ὅ.π., σελ. 32: «...ἡ κομμουνιστική καταιγίδα, πού ἀπό τίς ἁμαρτίες μας παρεχώρησε ὁ Κύριος νά ἐνσκήψῃ στήν πατρίδα». 588.. Ὅ.π., σελ. 137.
589.. Ὅ.π., σελ. 261.
590.. Ὅ.π., σελ. 27: «...ἦταν λειτουργός μέ συναίσθησι τῆς ἀποστολῆς καί τῆς εὐθύνης του, χριστιανός πού ζοῦσε τόν πόνο τῶν ἀδελφῶν του καί τόν ἔνιωθε σάν δικό του».
591.. Ὅ.π., σελ. 223.
592.. Ὅ.π., σελ. 34: «Εἶχεν εὐσέβεια, εὐφυΐα καί δραστηριότητα. ... Δέν ἦταν ἄνθρωπος τῶν χρημάτων κι ἔμεινε πάντα πτωχός. Πίστευε στήν ἀποτελεσματικότητα τοῦ κηρύγματος καί δέν τό παρέλειπεν εὔκολα. Εἶχε ἀκόμα ἐνθουσιώδη ἀγάπη γιά τήν πατρίδα καί βοήθησεν ἐθνικές ὀργανώσεις».
593.. Ὅ.π., σελ. 29.
594.. Ὅ.π., σελ. 66.
595.. Ὅ.π., σελ. 26–27: «Ἀκόμα κι οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας κομμουνισταί εἶχαν μερίδιο στήν ἀγάπη του. Ἀλλ᾿ αὐτό ἀκριβῶς τό τελευταῖο ἦσαν οἱ ἄνθρακες –κατά τόν Ἀπόστολον Παῦλον– "ἐπί τήν κεφαλήν αὐτῶν", πού ἔθρεψαν τή φλόγα τοῦ μίσους των».
596.. Ὅ.π., σελ. 201.
597.. Ὅ.π., σελ. 32: «Σ᾿ ὅλα τά χρόνια τῆς διακονίας του ἦταν εὐλαβής, φιλακόλουθος, εὐθύς, γεμᾶτος καλωσύνη. Τόν διέκρινε ἀκόμα πατριωτισμός καί θάρρος. Κατά τήν Κατοχή οὔτε μιά στιγμή δέν ἄφησε τή θέσι του».
587.. Ὅ.π., σελ. 32: «...ἡ κομμουνιστική καταιγίδα, πού ἀπό τίς ἁμαρτίες μας παρεχώρησε ὁ Κύριος νά ἐνσκήψῃ στήν πατρίδα». 588.. Ὅ.π., σελ. 137.
589.. Ὅ.π., σελ. 261.
590.. Ὅ.π., σελ. 27: «...ἦταν λειτουργός μέ συναίσθησι τῆς ἀποστολῆς καί τῆς εὐθύνης του, χριστιανός πού ζοῦσε τόν πόνο τῶν ἀδελφῶν του καί τόν ἔνιωθε σάν δικό του».
591.. Ὅ.π., σελ. 223.
592.. Ὅ.π., σελ. 34: «Εἶχεν εὐσέβεια, εὐφυΐα καί δραστηριότητα. ... Δέν ἦταν ἄνθρωπος τῶν χρημάτων κι ἔμεινε πάντα πτωχός. Πίστευε στήν ἀποτελεσματικότητα τοῦ κηρύγματος καί δέν τό παρέλειπεν εὔκολα. Εἶχε ἀκόμα ἐνθουσιώδη ἀγάπη γιά τήν πατρίδα καί βοήθησεν ἐθνικές ὀργανώσεις».
593.. Ὅ.π., σελ. 29.
594.. Ὅ.π., σελ. 66.
595.. Ὅ.π., σελ. 26–27: «Ἀκόμα κι οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας κομμουνισταί εἶχαν μερίδιο στήν ἀγάπη του. Ἀλλ᾿ αὐτό ἀκριβῶς τό τελευταῖο ἦσαν οἱ ἄνθρακες –κατά τόν Ἀπόστολον Παῦλον– "ἐπί τήν κεφαλήν αὐτῶν", πού ἔθρεψαν τή φλόγα τοῦ μίσους των».
596.. Ὅ.π., σελ. 201.
597.. Ὅ.π., σελ. 32: «Σ᾿ ὅλα τά χρόνια τῆς διακονίας του ἦταν εὐλαβής, φιλακόλουθος, εὐθύς, γεμᾶτος καλωσύνη. Τόν διέκρινε ἀκόμα πατριωτισμός καί θάρρος. Κατά τήν Κατοχή οὔτε μιά στιγμή δέν ἄφησε τή θέσι του».
..........Οἱ ἄξονες στό ὑπόβαθρο τοῦ διδακτικοῦ μέρους εἶναι οἱ ἑξῆς:..ἡ ἑνότητα καί ἡ ἀλληλεπίδραση τοῦ ἀνθρώπου μέ τή φύση, ἡ ἐσωτερική ἑνότητα τοῦ λαοῦ, ἡ ἑνότητα τοῦ ποιμένα μέ τό ποίμνιό του, ἡ ἐπίδραση τοῦ βίου καί τῶν πράξεων τοῦ ποιμένα στίς ψυχές τῶν ποιμαινομένων, ἡ ἔντονη καυτηρίαση τοῦ κομμουνισμοῦ.
..........Ἡ αἰτία τοῦ μαρτυρίου. τῶν ἱερέων ἦταν ἡ ἄρνησή586 τους νά συνεργαστοῦν μέ τούς ἄθεους κομμουνιστές587.
..........Τά γνωρίσματα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς τῶν ἐθνομαρτύρων-ἱερέων, σύμφωνα μέ τίς πηγές τοῦ Μαρτυρολογίου: τούς διέκρινε βαθιά πίστη καί εὐγένεια588, συνείδηση τοῦ «ὕψους τοῦ λειτουργήματός τους»589 καί τῆς εὐθύνης590, φρονιμότητα καί ὑπακοή στούς ἀνωτέρους591, ἀγάπη πρός τήν πατρίδα592, ἀγάπη «πολυμήχανη»593 καί «δημιουργική»594 πρός τό ποίμνιο καί ἀγάπη πρός τούς ἐχθρούς595, εὐλάβεια, εἰλικρίνεια, φιλαλήθεια596, εὐθύτητα καί θάρρος597,
..........Ἡ αἰτία τοῦ μαρτυρίου. τῶν ἱερέων ἦταν ἡ ἄρνησή586 τους νά συνεργαστοῦν μέ τούς ἄθεους κομμουνιστές587.
..........Τά γνωρίσματα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς τῶν ἐθνομαρτύρων-ἱερέων, σύμφωνα μέ τίς πηγές τοῦ Μαρτυρολογίου: τούς διέκρινε βαθιά πίστη καί εὐγένεια588, συνείδηση τοῦ «ὕψους τοῦ λειτουργήματός τους»589 καί τῆς εὐθύνης590, φρονιμότητα καί ὑπακοή στούς ἀνωτέρους591, ἀγάπη πρός τήν πατρίδα592, ἀγάπη «πολυμήχανη»593 καί «δημιουργική»594 πρός τό ποίμνιο καί ἀγάπη πρός τούς ἐχθρούς595, εὐλάβεια, εἰλικρίνεια, φιλαλήθεια596, εὐθύτητα καί θάρρος597,
118
598.. Ὅ.π., σελ. 71: «Μελετοῦσε συνεχῶς τόν λόγον τοῦ Θεοῦ». 599.. Ὅ.π., σελ. 39: «Ἰδίως ἐντρύφημά του παντοτεινό ἦταν τό χριστιανικό ἔντυπο καί χαρακτηριστικό γνώρισμα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς του ἡ μελέτη».
600.. Ὅ.π., σελ. 190.
601.. Ὅ.π., σελ. 200.
602.. Ὅ.π., σελ. 64.
603.. Ὅ.π., σελ. 50.
604.. Ὅ.π., σελ. 51.
605.. Ὅ.π., σελ. 67: «Συγχωρεῖ ὅλους ὅσους τόν ἔβλαψαν καί παρακαλεῖ νά τόν συγχωρήσουν ἐκεῖνοι πού τυχόν ἐλύπησε».
606.. Ὅ.π., σελ. 234.
607.. Ὅ.π., σελ. 53: «...κυρίως ἐκαλλιέργησε τήν ἀρετήν τοῦ εἰρηνοποιοῦ».
608.. Ὅ.π., σελ. 37: «Κῆρυξ θερμός τῶν ἀληθειῶν τοῦ Εὐαγγελίου μά καί τῶν ἰδανικῶν τοῦ Ἔθνους μας...».
609.. Ὅ.π., σελ. 37: «Εἶχε γίνει ὁ ἄγγελος παρηγορίας τοῦ ποιμνίου του, πού δεινοπαθοῦσε, παρέχοντας πρόθυμα τήν ἠθική καί ὑλική συνδρομή του».
610.. Ὅ.π., σελ. 66.
611.. Ὅ.π., σελ. 79: «Ἔγινε βοηθός τῶν ἀσθενούντων καί ὅλων ὅσοι εἶχαν ἀνάγκη ἀπό βοήθεια τόσο, πού συχνά ξεχνοῦσε τίς ἀνάγκες τῆς δικῆς του οἰκογενείας».
612.. Ὅ.π., σελ. 155: «Στάθηκε ἀντιμέτωπος, φύλακας μοναδικός σέ θάρρος κι αὐτοθυσία. Φανερά καί κρυφά, ὁμαδικά καί ἀτομικά, μέρα καί νύχτα. Δέν ἔπαυε νά νουθετῇ τούς χριστιανούς του, νά τούς ἐξασφαλίζῃ ἀπό τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά "ἠκονημένα"».
613.. Ὅ.π., σελ. 218: «Στή θύελλα τῆς Ἀνταρσίας ἀγωνιζόταν νά συγκρατήσῃ τούς χριστιανούς του στίς ἑλληνοχριστιανικές παραδόσεις καί τούς τυχόν πλανημένους ἀπό τά ἀπατηλά συνθήματα τοῦ κομμουνισμοῦ νά τούς ξαναφέρῃ στήν Ἐκκλησία καί στήν Πατρίδα».
614.. Ὅ.π., σελ. 159: «Δέν ἤθελε ὁ π. Νικόλαος ν᾿ ἀναμιχθῇ σέ πολιτικές διαμάχες· ἔμεινε μακριά ἀπ᾿ αὐτές. Γι᾿ αὐτό ἀρνήθηκε νά προσχωρήσῃ στό ΕΑΜ, τό ὁποῖον, ἔλεγε, δέν εἶναι πατριωτική ὀργάνωσις, ἀλλοιῶς θά γινόταν μέλος του ἀπ᾿ τούς πρώτους».
600.. Ὅ.π., σελ. 190.
601.. Ὅ.π., σελ. 200.
602.. Ὅ.π., σελ. 64.
603.. Ὅ.π., σελ. 50.
604.. Ὅ.π., σελ. 51.
605.. Ὅ.π., σελ. 67: «Συγχωρεῖ ὅλους ὅσους τόν ἔβλαψαν καί παρακαλεῖ νά τόν συγχωρήσουν ἐκεῖνοι πού τυχόν ἐλύπησε».
606.. Ὅ.π., σελ. 234.
607.. Ὅ.π., σελ. 53: «...κυρίως ἐκαλλιέργησε τήν ἀρετήν τοῦ εἰρηνοποιοῦ».
608.. Ὅ.π., σελ. 37: «Κῆρυξ θερμός τῶν ἀληθειῶν τοῦ Εὐαγγελίου μά καί τῶν ἰδανικῶν τοῦ Ἔθνους μας...».
609.. Ὅ.π., σελ. 37: «Εἶχε γίνει ὁ ἄγγελος παρηγορίας τοῦ ποιμνίου του, πού δεινοπαθοῦσε, παρέχοντας πρόθυμα τήν ἠθική καί ὑλική συνδρομή του».
610.. Ὅ.π., σελ. 66.
611.. Ὅ.π., σελ. 79: «Ἔγινε βοηθός τῶν ἀσθενούντων καί ὅλων ὅσοι εἶχαν ἀνάγκη ἀπό βοήθεια τόσο, πού συχνά ξεχνοῦσε τίς ἀνάγκες τῆς δικῆς του οἰκογενείας».
612.. Ὅ.π., σελ. 155: «Στάθηκε ἀντιμέτωπος, φύλακας μοναδικός σέ θάρρος κι αὐτοθυσία. Φανερά καί κρυφά, ὁμαδικά καί ἀτομικά, μέρα καί νύχτα. Δέν ἔπαυε νά νουθετῇ τούς χριστιανούς του, νά τούς ἐξασφαλίζῃ ἀπό τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά "ἠκονημένα"».
613.. Ὅ.π., σελ. 218: «Στή θύελλα τῆς Ἀνταρσίας ἀγωνιζόταν νά συγκρατήσῃ τούς χριστιανούς του στίς ἑλληνοχριστιανικές παραδόσεις καί τούς τυχόν πλανημένους ἀπό τά ἀπατηλά συνθήματα τοῦ κομμουνισμοῦ νά τούς ξαναφέρῃ στήν Ἐκκλησία καί στήν Πατρίδα».
614.. Ὅ.π., σελ. 159: «Δέν ἤθελε ὁ π. Νικόλαος ν᾿ ἀναμιχθῇ σέ πολιτικές διαμάχες· ἔμεινε μακριά ἀπ᾿ αὐτές. Γι᾿ αὐτό ἀρνήθηκε νά προσχωρήσῃ στό ΕΑΜ, τό ὁποῖον, ἔλεγε, δέν εἶναι πατριωτική ὀργάνωσις, ἀλλοιῶς θά γινόταν μέλος του ἀπ᾿ τούς πρώτους».
μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ598 καί τοῦ χριστιανικοῦ βιβλίου599, πραότητα600, σεμνότητα601, φιλοπονία, ἀξιοπρέπεια, σταθερότητα602, ἁπλότητα, ἀφιλαργυρία603, ἦταν φιλότιμοι, φιλόξενοι604, συγχωρητικοί605, ἐλεγκτικοί «κατά τήν περίστασι»606, εἰρηνοποιοί607, φλογεροί κήρυκες608, ἄγγελοι παρηγορίας609, προστάτες «τῶν ὀρφανῶν καί τῶν πασχόντων»610, βοηθοί τῶν ἀσθενούντων611, φύλακες612 ἑλληνοχριστιανικῶν παραδόσεων613, ὁδηγοί στούς ἐθνικούς ἀγῶνες614,
119
615.. Ὅ.π., σελ. 202. 616 Ὅ.π., σελ. 72: «Καλός οἰκογενειάρχης κι ἄξιος ἱερεύς εἶχε κερδίσει τήν ἀγάπη καί τό σεβασμό τῶν χριστιανῶν του».
617.. Ὅ.π., σελ. 117: «Καί μόλο πού ὁ τρόπος του δέν ἦταν καθόλου "κραυγάζων" ὁ παπα-καλός, ἔγινε πασίγνωστος γιά τή φιλανθρωπία του»· σελ. 48: «Ἡ φιλανθρωπία του, ἡ σοβαρή κατηχητική του ἐργασία, ἡ γνησία ἀγάπη του πρός τούς ἐνορίτας του τόν ἔκαμαν σ᾿ ὅλους συμπαθητικό»· σελ. 54: «...ἦταν φιλάνθρωπος, φιλόξενος, δραστήριος καί προοδευτικός. Ἐνίσχυε κάθε πρωτοβουλία γιά κοινωφελῆ ἔργα, κάθε προσπάθεια, πού ἀπέβλεπε στήν ὀρθή πρόοδο τῶν ἐνοριτῶν του, συνεταιρισμούς καί ἄλλα».
618.. Ὅ.π., σελ. 244.
619.. Ὅ.π., σελ. 118: «Ἐξ ἄλλου ἰδιαίτερες ἱκανότητες δέν εἶχε οὔτε μόρφωσι μεγάλη. Μέ τήν καλωσύνη του μόνο ἐνισχυμένη ἀπό τήν προσευχή κέρδισε τίς ψυχές τοῦ ποιμνίου του».
620.. Ὅ.π., σελ. 222.
621.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ὡς οἰκογενειάρχης ἦταν μοναδικός συνδυάζοντας μεγάλη ἀγάπη καί στοργή μέ τήν αὐστηρότητα, ὅταν χρειαζόταν˙ τά παιδιά, συνήθιζε νά λέῃ, εἶναι μιά "παρακαταθήκη" πού μᾶς τήν ἔχει ἐμπιστευθῆ ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Θά μᾶς ζητήσῃ μιά μέρα τό λόγο γι᾽ αὐτήν. Ἄν μέ τέτοιο πνεῦμα ἔβλεπαν οἱ γονεῖς τά παιδιά τους, τότε ἡ παρεκτροπή αὐτῶν τῶν τελευταίων δέν θά ἦταν τόσο εὔκολη. Δυστυχῶς μιά παρεξηγημένη ἀγάπη συντελεῖ στήν καταστροφή πολλῶν παιδιῶν. Ἀλλά ὁ π. Δημήτριος μέ τίς ὑγιεῖς ἀρχές του κατώρθωσε ν᾽ ἀναθρέψῃ σωστά κι ἀνέδειξε τά παιδιά του».
622.. Ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ καλωσύνη του γινόταν συνειδητή καί συστηματική καλλιέργεια τῆς ἀγάπης».
623.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὁλοκληρωτική ἀφοσίωσις πρός τήν πίστι καί τήν πατρίδα εἶναι τό δίδαγμα πού θά πάρουμε ὅλοι ἐμεῖς πού φέρνουμε τό ἔνδυμα πού ἁγίασε ἄλλη μιά φορά ὁ π. Ἀναστάσιος Καφαντάρης μέ τό μαρτυρικό του θάνατο».
624. «Ἔρευνα» ἀπό 22.04.59: «Μεθοδικόν εἰς τήν κατάταξιν τῆς ὕλης, τό βιβλίον τοῦ Σεβασμιωτάτου, μέ πλῆρες εὑρετήριον ὀνομάτων εἰς τό τέλος, καί μέ νέα στοιχεῖα περί τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου τῶν νέων ἱερομαρτύρων, εἶναι ἡ ἀρτιωτέρα μέχρι σήμερον ἱστορία τῶν ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος πεσόντων κληρικῶν-συνεχιστῶν τῶν ὀρθοδόξων χριστιανικῶν παραδόσεων».
617.. Ὅ.π., σελ. 117: «Καί μόλο πού ὁ τρόπος του δέν ἦταν καθόλου "κραυγάζων" ὁ παπα-καλός, ἔγινε πασίγνωστος γιά τή φιλανθρωπία του»· σελ. 48: «Ἡ φιλανθρωπία του, ἡ σοβαρή κατηχητική του ἐργασία, ἡ γνησία ἀγάπη του πρός τούς ἐνορίτας του τόν ἔκαμαν σ᾿ ὅλους συμπαθητικό»· σελ. 54: «...ἦταν φιλάνθρωπος, φιλόξενος, δραστήριος καί προοδευτικός. Ἐνίσχυε κάθε πρωτοβουλία γιά κοινωφελῆ ἔργα, κάθε προσπάθεια, πού ἀπέβλεπε στήν ὀρθή πρόοδο τῶν ἐνοριτῶν του, συνεταιρισμούς καί ἄλλα».
618.. Ὅ.π., σελ. 244.
619.. Ὅ.π., σελ. 118: «Ἐξ ἄλλου ἰδιαίτερες ἱκανότητες δέν εἶχε οὔτε μόρφωσι μεγάλη. Μέ τήν καλωσύνη του μόνο ἐνισχυμένη ἀπό τήν προσευχή κέρδισε τίς ψυχές τοῦ ποιμνίου του».
620.. Ὅ.π., σελ. 222.
621.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ὡς οἰκογενειάρχης ἦταν μοναδικός συνδυάζοντας μεγάλη ἀγάπη καί στοργή μέ τήν αὐστηρότητα, ὅταν χρειαζόταν˙ τά παιδιά, συνήθιζε νά λέῃ, εἶναι μιά "παρακαταθήκη" πού μᾶς τήν ἔχει ἐμπιστευθῆ ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Θά μᾶς ζητήσῃ μιά μέρα τό λόγο γι᾽ αὐτήν. Ἄν μέ τέτοιο πνεῦμα ἔβλεπαν οἱ γονεῖς τά παιδιά τους, τότε ἡ παρεκτροπή αὐτῶν τῶν τελευταίων δέν θά ἦταν τόσο εὔκολη. Δυστυχῶς μιά παρεξηγημένη ἀγάπη συντελεῖ στήν καταστροφή πολλῶν παιδιῶν. Ἀλλά ὁ π. Δημήτριος μέ τίς ὑγιεῖς ἀρχές του κατώρθωσε ν᾽ ἀναθρέψῃ σωστά κι ἀνέδειξε τά παιδιά του».
622.. Ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ καλωσύνη του γινόταν συνειδητή καί συστηματική καλλιέργεια τῆς ἀγάπης».
623.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὁλοκληρωτική ἀφοσίωσις πρός τήν πίστι καί τήν πατρίδα εἶναι τό δίδαγμα πού θά πάρουμε ὅλοι ἐμεῖς πού φέρνουμε τό ἔνδυμα πού ἁγίασε ἄλλη μιά φορά ὁ π. Ἀναστάσιος Καφαντάρης μέ τό μαρτυρικό του θάνατο».
624. «Ἔρευνα» ἀπό 22.04.59: «Μεθοδικόν εἰς τήν κατάταξιν τῆς ὕλης, τό βιβλίον τοῦ Σεβασμιωτάτου, μέ πλῆρες εὑρετήριον ὀνομάτων εἰς τό τέλος, καί μέ νέα στοιχεῖα περί τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου τῶν νέων ἱερομαρτύρων, εἶναι ἡ ἀρτιωτέρα μέχρι σήμερον ἱστορία τῶν ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος πεσόντων κληρικῶν-συνεχιστῶν τῶν ὀρθοδόξων χριστιανικῶν παραδόσεων».
σύμβουλοι615, ἄριστοι οἰκογενειάρχοι616, φιλάνθρωποι617, ἐλεήμονες618, προσευχόμενοι, μέ καλωσύνη619, μέ ἀφοσίωση στό ποίμνιό τους, κοντά στό ὁποῖο βρίσκονταν σέ κάθε δύσκολη στιγμή620.
..........Σχολιάζοντας621 καί ἑρμηνεύοντας τίς ἀρετές622 τῶν ἱερέων καί τήν αἰτία τοῦ μαρτυρικοῦ τους θανάτου, ὁ μαρτυρολόγος κάνει τό διδακτικό μέρος τῆς πραγματείας623 εὔχρηστο γιά τήν πρακτική ἐφαρμογή.
..........Ἡ..ἐκτίμηση τοῦ ἔργου ἀπό τή σύγχρονη μέ τόν συγγραφέα κοινωνία ἔγινε μέσω ἐφημερίδων624 καί ἀπονομῆς βραβείου ἀπό τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν.
..........Σχολιάζοντας621 καί ἑρμηνεύοντας τίς ἀρετές622 τῶν ἱερέων καί τήν αἰτία τοῦ μαρτυρικοῦ τους θανάτου, ὁ μαρτυρολόγος κάνει τό διδακτικό μέρος τῆς πραγματείας623 εὔχρηστο γιά τήν πρακτική ἐφαρμογή.
..........Ἡ..ἐκτίμηση τοῦ ἔργου ἀπό τή σύγχρονη μέ τόν συγγραφέα κοινωνία ἔγινε μέσω ἐφημερίδων624 καί ἀπονομῆς βραβείου ἀπό τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν.
120
625. Φουντούλη Ἰ., Ὁμιλητική, σελ. 44: «Χαρακτηριστικό τῆς περιόδου αὐτῆς (στ΄ - ιε΄ αἰ.) εἶναι καί ἡ ἐμφάνιση τῶν Κυριακοδρομίων, ὁμιλιῶν δηλαδή στίς περικοπές τοῦ παγιωμένου ἤδη συστήματος βιβλικῶν ἀναγνωσμάτων τῶν Κυριακῶν τοῦ ἔτους. … Παράλληλα ἀνθίζει τό εἶδος τῶν πανηγυρικῶν λόγων σέ ἑορτές καί ἁγίους».
626. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 7: «Γεγονός ἀναμφίλεκτον καί εὐφρόσυνον τυγχάνει ἡ κατά τάς τελευταίας δεκαετίας παρατηρουμένη στροφή πρός τάς πηγάς τῆς ὀρθοδόξου χριστιανικῆς παραδόσεως, ἰδία δέ πρός τούς Ἕλληνας Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας».
627. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὁρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 228–229: «Στά τελευταῖα ἐνενήντα χρόνια οἱ πανεπιστημιακοί καθηγητές τῆς θεολογίας ἔχουν παραγάγει ἕνα τεράστιο corpus (σῶμα) ἀκαδημαϊκῶν ἔργων. … Ὅσο ὀγκώδη καί συστηματικά κι ἄν εἶναι αὐτά τά ἔργα, εἶναι κατά κάποιο τρόπο ἀπογοητευτικά. Οἱ δυτικοί ἀναγνῶστες, ὄντας συνηθισμένοι μέ τούς θεολόγους τῆς ρωσικῆς διασπορᾶς, ὅπως ὁ Λόσσκυ, ὁ Φλορόφσκυ καί ὁ Εὐδοκίμωφ, δέν θά βροῦν στούς Ἕλληνες ὁμολόγους τους τήν ἴδια αἴσθηση πρωτοτυπίας καί δημιουργικῆς ἔρευνας. Ἡ θεολογία τοῦ Ἀνδρούτσου, τοῦ Τρεμπέλα καί τοῦ Καρμίρη εἶναι κυρίως μιά θεολογία τῶν πανεπιστημιακῶν ἀμφιθεάτρων, περισσότερο ἀκαδημαϊκή καί σχολαστική παρά λειτουργική καί μυστική. Ἐπιπλέον, ἄν καί τό περιεχόμενο αὐτῶν τῶν ἔργων εἶναι αὐστηρά Ὀρθόδοξο, ἡ μέθοδος καί οἱ κατηγορίες σκέψης πού χρησιμοποιοῦνται εἶναι δανεισμένες κατά κύριο λόγο ἀπό τή Δύση. Ὁ Τρεμπέλας, παρά τήν παθιασμένη προσήλωσή του στήν Ὀρθόδοξη παράδοση, εἶναι ἕνας "δυτικόφρων", μέ τήν ἔννοια πώς ἀνήκει σ᾿ αὐτή τή μακρά σειρά Ὀρθοδόξων θεολόγων, ὅπως ὁ Μογίλας καί ὁ Δοσίθεος τόν δέκατο ἕβδομο αἰώνα, πού εἶχαν διαμορφωθεῖ σύμφωνα μέ τά δυτικά πνευματικά πρότυπα. Ὁ Τρεμπέλας παραπέμπει συχνά στούς Πατέρες, ἀλλά ἡ ἀναφορά αὐτή τοποθετεῖται μέσα σ᾿ ἕνα τέτοιο πλαίσιο πού δέν εἶναι ἐξολοκλήρου Πατερικό».
628. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 5: «Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική Ἐκκλησιαστική Γραμματεία. Ἀπό τόν γλαφυρόν κάλαμόν του ἔχομεν δεκάδας ἔργων, τά ὁποῖα ἀποτελοῦν σπουδαίαν συμβολήν εἰς πλείστους ὅσους τομεῖς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας Γραμμάτων, εἰς τήν καλλιέργειαν τῶν ὁποίων ἀπεδείχθη μέχρι τοῦδε ἀκάματος. Ἤδη ὅμως ἀνέλαβεν ἆθλον, ὁ ὁποῖος ἐνῷ εἶναι διά τε τούς ποιμένας καί τούς ποιμαινομένους πολύτιμος, ἀποτελεῖ ταυτοχρόνως καί ἐνίσχυσιν τῆς νεωτέρας θεολογικῆς τάσεως πρός ἐπιστροφήν εἰς τούς μεγάλους Πατέρας, ἡ ὁποία παρατηρεῖται ὄχι μόνον μεταξύ τῶν ἡμετέρων, ἀλλά καί τῶν ἑτεροδόξων Θεολόγων».
626. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 7: «Γεγονός ἀναμφίλεκτον καί εὐφρόσυνον τυγχάνει ἡ κατά τάς τελευταίας δεκαετίας παρατηρουμένη στροφή πρός τάς πηγάς τῆς ὀρθοδόξου χριστιανικῆς παραδόσεως, ἰδία δέ πρός τούς Ἕλληνας Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας».
627. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὁρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 228–229: «Στά τελευταῖα ἐνενήντα χρόνια οἱ πανεπιστημιακοί καθηγητές τῆς θεολογίας ἔχουν παραγάγει ἕνα τεράστιο corpus (σῶμα) ἀκαδημαϊκῶν ἔργων. … Ὅσο ὀγκώδη καί συστηματικά κι ἄν εἶναι αὐτά τά ἔργα, εἶναι κατά κάποιο τρόπο ἀπογοητευτικά. Οἱ δυτικοί ἀναγνῶστες, ὄντας συνηθισμένοι μέ τούς θεολόγους τῆς ρωσικῆς διασπορᾶς, ὅπως ὁ Λόσσκυ, ὁ Φλορόφσκυ καί ὁ Εὐδοκίμωφ, δέν θά βροῦν στούς Ἕλληνες ὁμολόγους τους τήν ἴδια αἴσθηση πρωτοτυπίας καί δημιουργικῆς ἔρευνας. Ἡ θεολογία τοῦ Ἀνδρούτσου, τοῦ Τρεμπέλα καί τοῦ Καρμίρη εἶναι κυρίως μιά θεολογία τῶν πανεπιστημιακῶν ἀμφιθεάτρων, περισσότερο ἀκαδημαϊκή καί σχολαστική παρά λειτουργική καί μυστική. Ἐπιπλέον, ἄν καί τό περιεχόμενο αὐτῶν τῶν ἔργων εἶναι αὐστηρά Ὀρθόδοξο, ἡ μέθοδος καί οἱ κατηγορίες σκέψης πού χρησιμοποιοῦνται εἶναι δανεισμένες κατά κύριο λόγο ἀπό τή Δύση. Ὁ Τρεμπέλας, παρά τήν παθιασμένη προσήλωσή του στήν Ὀρθόδοξη παράδοση, εἶναι ἕνας "δυτικόφρων", μέ τήν ἔννοια πώς ἀνήκει σ᾿ αὐτή τή μακρά σειρά Ὀρθοδόξων θεολόγων, ὅπως ὁ Μογίλας καί ὁ Δοσίθεος τόν δέκατο ἕβδομο αἰώνα, πού εἶχαν διαμορφωθεῖ σύμφωνα μέ τά δυτικά πνευματικά πρότυπα. Ὁ Τρεμπέλας παραπέμπει συχνά στούς Πατέρες, ἀλλά ἡ ἀναφορά αὐτή τοποθετεῖται μέσα σ᾿ ἕνα τέτοιο πλαίσιο πού δέν εἶναι ἐξολοκλήρου Πατερικό».
628. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 5: «Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική Ἐκκλησιαστική Γραμματεία. Ἀπό τόν γλαφυρόν κάλαμόν του ἔχομεν δεκάδας ἔργων, τά ὁποῖα ἀποτελοῦν σπουδαίαν συμβολήν εἰς πλείστους ὅσους τομεῖς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας Γραμμάτων, εἰς τήν καλλιέργειαν τῶν ὁποίων ἀπεδείχθη μέχρι τοῦδε ἀκάματος. Ἤδη ὅμως ἀνέλαβεν ἆθλον, ὁ ὁποῖος ἐνῷ εἶναι διά τε τούς ποιμένας καί τούς ποιμαινομένους πολύτιμος, ἀποτελεῖ ταυτοχρόνως καί ἐνίσχυσιν τῆς νεωτέρας θεολογικῆς τάσεως πρός ἐπιστροφήν εἰς τούς μεγάλους Πατέρας, ἡ ὁποία παρατηρεῖται ὄχι μόνον μεταξύ τῶν ἡμετέρων, ἀλλά καί τῶν ἑτεροδόξων Θεολόγων».
2.3.δ. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον
Ἡ δίτομη ἔκδοση τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου ἐγκαινιάζει στήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα τήν παράδοση τῶν Κυριακοδρομίων, γνωστή ἀπό τόν 6ο αἰώνα625. Ἡ ἐποχή τοῦ συγγραφέα σημαδεύεται ἀπό τήν ἔντονη ἀναζήτηση τῆς ἁγιοπατερικῆς κληρονομιᾶς626, ἡ μέθοδος ὅμως καί οἱ κατηγορίες τῆς σκέψης πού χρησιμοποιοῦσαν στή μελέτη τῶν Πατέρων οἱ καθηγητές τῆς Θεολογίας, σύμφωνα μέ τούς ἐρευνητές, ἦταν περισσότερο δυτικές627. Γι᾿ αὐτόν τόν λόγο ἐνδεχομένως ὁ τότε Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος τήν ἐρευνητική ἐνασχόληση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων ἀποκάλεσε ἄθλο628,
Ἡ δίτομη ἔκδοση τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου ἐγκαινιάζει στήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα τήν παράδοση τῶν Κυριακοδρομίων, γνωστή ἀπό τόν 6ο αἰώνα625. Ἡ ἐποχή τοῦ συγγραφέα σημαδεύεται ἀπό τήν ἔντονη ἀναζήτηση τῆς ἁγιοπατερικῆς κληρονομιᾶς626, ἡ μέθοδος ὅμως καί οἱ κατηγορίες τῆς σκέψης πού χρησιμοποιοῦσαν στή μελέτη τῶν Πατέρων οἱ καθηγητές τῆς Θεολογίας, σύμφωνα μέ τούς ἐρευνητές, ἦταν περισσότερο δυτικές627. Γι᾿ αὐτόν τόν λόγο ἐνδεχομένως ὁ τότε Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος τήν ἐρευνητική ἐνασχόληση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων ἀποκάλεσε ἄθλο628,
121
629. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 329: «Εἰς τήν Ἑλλάδα, ἄν καί ἡ πατρολογία ἐδιδάσκετο ὡς ἰδιαίτερον μάθημα ἀπό τῆς ἱδρύσεως τοῦ πανεπιστημίου Ἀθηνῶν (1837), ἡ ἐπίδοσις εἰς τάς σχετικάς μελέτας ὑπῆρξε περισσότερον τυπική παρά οὐσιαστική».
630.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 332-333: «Εἶναι πολύ παράδοξον πόσον μεγάλη σημασία δίδεται τώρα εἰς τό γράμμα, ἐνῷ ἄλλοτε ἐδίδετο μεγαλυτέρα εἰς τό πνεῦμα τοῦ κειμένου. ... Ἐνίοτε ὅμως ἡ τεχνική ὑπερεκχειλίζει καί καταπνίγει τό ἐνδιαφέρον διά τά οὐσιωδέστερα προβλήματα».
631. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Ὁ πρό ἑνός περίπου ἔτους ἐκδοθείς πρῶτος τόμος τοῦ παρόντος "Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου" ἔτυχεν εὐμενεστάτης ὑποδοχῆς: καί ὁ θεολογικός κόσμος ἔδειξε ζωηρόν ἐνδιαφέρον διά τήν προσπάθειάν μας αὐτήν ἀλλά καί ὅσαι μέχρι στιγμῆς ἐδημοσιεύθησαν κρίσεις ἦσαν λίαν εὐνοϊκαί. Τοῦτο ἀποτελεῖ μεγίστην ἱκανοποίησιν δι᾿ ἡμᾶς, ἐπιληφθέντας τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου ἔργου μετά πολλῆς μέν ἀγάπης, ἀλλά καί μετά δισταγμοῦ οὐχί ὀλιγωτέρου».
632.. Ὅ.π., τ. Α΄, ἀπό τό εἰσαγωγικό σημείωμα τοῦ Ἀθηνῶν Ἱερωνύμου, σελ. 5: «Ἡ παράλληλος ὅμως ἐν συγχρόνῳ μεταφράσει παράθεσις τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ὁποία τά καθιστᾷ προσιτά καί εἰς τήν εὐρείαν τοῦ λαοῦ μας μᾶζαν...»
633.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 7: «Ἐάν ἡ Ἁγία Γραφή ἀποτελεῖ τήν ρίζαν, οἱ Πατέρες ἀποτελοῦν τόν κορμόν, ἐκ τοῦ ὁποίου βλαστάνουν πάντες οἱ ἐπί μέρους κλάδοι. Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἑρμηνευθῇ ὀρθοδόξως ἡ Ἁγία Γραφή ἄνευ τῆς βοηθείας τῶν Πατέρων; Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐρευνηθοῦν ἀσφαλῶς αἱ ὑψηλαί ἀλήθειαι τῆς πίστεως, ἐάν ἀγνοῆται ἡ διδασκαλία ἐκείνων; Πῶς δύναταί τις νά ἀσκήσῃ ἐπιτυχῶς τό ποιμαντικόν ἤ κηρυκτικόν ἔργον του μή ἔχων ὡς πρότυπα τούς μεγάλους Ποιμένας καί Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας; Εἶναι ἀδιανόητος οὐχί μόνον ἡ ἄνθησις ἀλλά καί αὐτή ἡ στοιχειώδης καλλιέργεια γνησίων θεολογικῶν σπουδῶν καί ἑπομένως εἶναι ἀδύνατος ἡ συγκομιδή καρπῶν ἄνευ συνεχοῦς ἀναβαπτίσεως τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως μέσα εἰς τά ζωογόνα νάματα τῆς ἀκενώτου Πατερικῆς σοφίας. Καί ἀποτελεῖ ἰδιαιτέρως παρήγορον γεγονός ὅτι ἡ ἀλήθεια αὕτη ἐξαίρεται σήμερον ὑπό χριστιανῶν πάντων τῶν δογμάτων καί ἡ στροφή πρός τούς Πατέρες εἶναι ὄντως καθολική».
630.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 332-333: «Εἶναι πολύ παράδοξον πόσον μεγάλη σημασία δίδεται τώρα εἰς τό γράμμα, ἐνῷ ἄλλοτε ἐδίδετο μεγαλυτέρα εἰς τό πνεῦμα τοῦ κειμένου. ... Ἐνίοτε ὅμως ἡ τεχνική ὑπερεκχειλίζει καί καταπνίγει τό ἐνδιαφέρον διά τά οὐσιωδέστερα προβλήματα».
631. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Ὁ πρό ἑνός περίπου ἔτους ἐκδοθείς πρῶτος τόμος τοῦ παρόντος "Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου" ἔτυχεν εὐμενεστάτης ὑποδοχῆς: καί ὁ θεολογικός κόσμος ἔδειξε ζωηρόν ἐνδιαφέρον διά τήν προσπάθειάν μας αὐτήν ἀλλά καί ὅσαι μέχρι στιγμῆς ἐδημοσιεύθησαν κρίσεις ἦσαν λίαν εὐνοϊκαί. Τοῦτο ἀποτελεῖ μεγίστην ἱκανοποίησιν δι᾿ ἡμᾶς, ἐπιληφθέντας τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου ἔργου μετά πολλῆς μέν ἀγάπης, ἀλλά καί μετά δισταγμοῦ οὐχί ὀλιγωτέρου».
632.. Ὅ.π., τ. Α΄, ἀπό τό εἰσαγωγικό σημείωμα τοῦ Ἀθηνῶν Ἱερωνύμου, σελ. 5: «Ἡ παράλληλος ὅμως ἐν συγχρόνῳ μεταφράσει παράθεσις τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ὁποία τά καθιστᾷ προσιτά καί εἰς τήν εὐρείαν τοῦ λαοῦ μας μᾶζαν...»
633.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 7: «Ἐάν ἡ Ἁγία Γραφή ἀποτελεῖ τήν ρίζαν, οἱ Πατέρες ἀποτελοῦν τόν κορμόν, ἐκ τοῦ ὁποίου βλαστάνουν πάντες οἱ ἐπί μέρους κλάδοι. Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἑρμηνευθῇ ὀρθοδόξως ἡ Ἁγία Γραφή ἄνευ τῆς βοηθείας τῶν Πατέρων; Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐρευνηθοῦν ἀσφαλῶς αἱ ὑψηλαί ἀλήθειαι τῆς πίστεως, ἐάν ἀγνοῆται ἡ διδασκαλία ἐκείνων; Πῶς δύναταί τις νά ἀσκήσῃ ἐπιτυχῶς τό ποιμαντικόν ἤ κηρυκτικόν ἔργον του μή ἔχων ὡς πρότυπα τούς μεγάλους Ποιμένας καί Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας; Εἶναι ἀδιανόητος οὐχί μόνον ἡ ἄνθησις ἀλλά καί αὐτή ἡ στοιχειώδης καλλιέργεια γνησίων θεολογικῶν σπουδῶν καί ἑπομένως εἶναι ἀδύνατος ἡ συγκομιδή καρπῶν ἄνευ συνεχοῦς ἀναβαπτίσεως τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως μέσα εἰς τά ζωογόνα νάματα τῆς ἀκενώτου Πατερικῆς σοφίας. Καί ἀποτελεῖ ἰδιαιτέρως παρήγορον γεγονός ὅτι ἡ ἀλήθεια αὕτη ἐξαίρεται σήμερον ὑπό χριστιανῶν πάντων τῶν δογμάτων καί ἡ στροφή πρός τούς Πατέρες εἶναι ὄντως καθολική».
διότι κάτι παρόμοιο δέν εἶχε ξαναγίνει οὔτε στό χῶρο τῆς ἐπιστήμης τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου629, οὔτε στόν τομέα ἐκδόσεων τῶν πατερικῶν μελετῶν630 καί ἀκόμη περισσότερο ὡς τρόπου μορφώσεως631 τῶν ποιμένων. Χάρη στήν παράλληλη μετάφραση τῶν κειμένων ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία ἔγινε προσιτή γιά τό εὐρύτερο κοινό632. Ὁ Τρίκκης ἦταν ἀμετάλλακτος στήν ἄποψη, ὅτι χωρίς τή γνώση τῶν Πατέρων δέν ἦταν δυνατή ἡ ὀρθόδοξη ἑρμηνεία τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ ἄσκηση τοῦ ποιμαντικοῦ καί κηρυκτικοῦ ἔργου καί ἡ καλλιέργεια τῶν γνήσιων θεολογικῶν σπουδῶν633.
..........Στό Β΄ τόμο τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» εἰσάγουν τά ἔγγραφα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, στά ὁποῖα ἐκφράζεται ἔπαινος στόν Μητροπολίτη γιά τό πρωτότυπο συγγραφικό του ἔργο, πού κάλυψε ἕνα μεγάλο κενό στήν
..........Στό Β΄ τόμο τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» εἰσάγουν τά ἔγγραφα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, στά ὁποῖα ἐκφράζεται ἔπαινος στόν Μητροπολίτη γιά τό πρωτότυπο συγγραφικό του ἔργο, πού κάλυψε ἕνα μεγάλο κενό στήν
122
634.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 7.
635.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 8.
636.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Παραλλήλως πρός τάς καθ᾿ ἑκάστην Κυριακήν Πατερικάς ὁμιλίας ὑπάρχουν ὡς εὐώδη ἄνθη καί αἱ ἀφιερωμέναι εἰς τάς διαφόρους ἑορτάς τοῦ ἔτους. Εἰς τόν νοητόν τοῦτον κῆπον διατρίβομεν κατά τήν ἐποχήν ταύτην μέ τόν σκοπόν νά συγκροτήσωμεν τό "Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον" ἀπαραίτητον, κατά τήν γνώμην μας, συμπλήρωμα μιᾶς ἐργασίας ὡς ἡ παροῦσα». 637.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 8: «Εἰς τήν συγκρότησιν τοῦ Κυριακοδρομίου ἔπρεπε νά ἐπιλεγοῦν αἱ καλύτεραι ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν εἰς ἑκάστην Κυριακήν ὁμιλίαι, πρᾶγμα τό ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τό νά καταντήση τοῦτο ἀληθῶς Χρυσοστομικόν. Ἀλλά βεβαίως οὔτε ὁ μέγας Χρυσόστομος θά δυσανασχετήση, ἐάν τυχόν ἀδικῆται εἰς τόν τίτλον οὔτε οἱ λοιποί Πατέρες θά διαμαρτυρηθοῦν, διότι παραθεωροῦνται εἰς τήν σύνταξιν τοῦ περιεχομένου».
638. Ματθ. κβ΄, 37-40.
635.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 8.
636.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Παραλλήλως πρός τάς καθ᾿ ἑκάστην Κυριακήν Πατερικάς ὁμιλίας ὑπάρχουν ὡς εὐώδη ἄνθη καί αἱ ἀφιερωμέναι εἰς τάς διαφόρους ἑορτάς τοῦ ἔτους. Εἰς τόν νοητόν τοῦτον κῆπον διατρίβομεν κατά τήν ἐποχήν ταύτην μέ τόν σκοπόν νά συγκροτήσωμεν τό "Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον" ἀπαραίτητον, κατά τήν γνώμην μας, συμπλήρωμα μιᾶς ἐργασίας ὡς ἡ παροῦσα». 637.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 8: «Εἰς τήν συγκρότησιν τοῦ Κυριακοδρομίου ἔπρεπε νά ἐπιλεγοῦν αἱ καλύτεραι ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν εἰς ἑκάστην Κυριακήν ὁμιλίαι, πρᾶγμα τό ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τό νά καταντήση τοῦτο ἀληθῶς Χρυσοστομικόν. Ἀλλά βεβαίως οὔτε ὁ μέγας Χρυσόστομος θά δυσανασχετήση, ἐάν τυχόν ἀδικῆται εἰς τόν τίτλον οὔτε οἱ λοιποί Πατέρες θά διαμαρτυρηθοῦν, διότι παραθεωροῦνται εἰς τήν σύνταξιν τοῦ περιεχομένου».
638. Ματθ. κβ΄, 37-40.
ἑλληνική ἐκκλησιαστική γραμματεία634. Ἐπίσης ἡ Ἱερά Σύνοδος προτρέπει τούς ἱεράρχες νά συστήνουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «πρός ἀπόκτησιν» τοῦ ἱεροῦ κλήρου, τῶν ἱερῶν ναῶν καί μονῶν, τῶν ἐκκλησιαστικῶν σχολῶν καί ἄλλων ἐκπαιδευτικῶν ἱδρυμάτων, ὅπως καί τοῦ «εὐσεβοῦς χριστεπωνύμου πληρώματος»635. Στόν ἴδιο πρόλογο ὁ Μητροπολίτης, ἐνῶ βιώνει τούς τελευταίους του μῆνες, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, ἐργαζόμενος ἐντατικά, φανερώνει, πώς ἔχει στό πρόγραμμα νά ἐκδόσει καί τό «Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον»636. Ὅμως ἡ κοίμηση τοῦ ἱεράρχη δέν ἐπέτρεψε τήν πραγματοποίηση τῆς συγγραφῆς τοῦ Ἑορτοδρομίου.
..........Τό κριτήριο ἐπιλογῆς τῶν ὁμιλιῶν τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου»637, ὅπως προκύπτει ἀπό τήν ἔρευνα τῶν κειμένων, κινεῖται πρός δύο βασικές κατευθύνσεις: τήν πίστη καί τήν ἀγάπη πρός τό Θεό καί τήν ἀγάπη πρός τόν πλησίον, πού εἶναι οἱ δύο μεγαλύτερες ἐντολές τοῦ Χριστοῦ638.
..........Στόν Α΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 26 ὁμιλίες:
..........1. Κυριακή τοῦ Πάσχα: Ἰωάν. α΄, 1-17.. Ἐπιφανίου Κύπρου, Λόγος εἰς τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Ἀνάστασιν (Migne P.G. 43, 465-477).
..........2. Κυριακή τοῦ Θωμᾶ: Ἰωάν. κ΄, 19-31.. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν καινήν Κυριακήν καί εἰς τόν Ἀπόστολον Θωμᾶν (Migne P.G. 63, 928-930). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 470-474), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 296-304), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1484-1489).
..........3. Κυριακή τῶν Μυροφόρων: Μάρκ. ιε΄, 43 - ιστ΄ 8. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ιη΄ τῇ Κυριακῇ τῶν Μυροφόρων (Migne P.G. 151, 236-248). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 777-782), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 673-677), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 845-848).
..........Τό κριτήριο ἐπιλογῆς τῶν ὁμιλιῶν τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου»637, ὅπως προκύπτει ἀπό τήν ἔρευνα τῶν κειμένων, κινεῖται πρός δύο βασικές κατευθύνσεις: τήν πίστη καί τήν ἀγάπη πρός τό Θεό καί τήν ἀγάπη πρός τόν πλησίον, πού εἶναι οἱ δύο μεγαλύτερες ἐντολές τοῦ Χριστοῦ638.
..........Στόν Α΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 26 ὁμιλίες:
..........1. Κυριακή τοῦ Πάσχα: Ἰωάν. α΄, 1-17.. Ἐπιφανίου Κύπρου, Λόγος εἰς τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Ἀνάστασιν (Migne P.G. 43, 465-477).
..........2. Κυριακή τοῦ Θωμᾶ: Ἰωάν. κ΄, 19-31.. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν καινήν Κυριακήν καί εἰς τόν Ἀπόστολον Θωμᾶν (Migne P.G. 63, 928-930). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 470-474), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 296-304), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1484-1489).
..........3. Κυριακή τῶν Μυροφόρων: Μάρκ. ιε΄, 43 - ιστ΄ 8. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ιη΄ τῇ Κυριακῇ τῶν Μυροφόρων (Migne P.G. 151, 236-248). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 777-782), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 673-677), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 845-848).
123
..........4. Κυριακή τοῦ Παραλύτου:. Ἰωάν. ε΄, 1-15.. Ἰ. Χρυσοστόμου,. Ὁμιλία λστ᾿ (Migne P.G. 59, 203-208). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1257-1265), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1205-1212).
..........5. Κυριακή τῆς Σαμαρείτιδος:. Ἰωάν. δ΄, 5-42.. Ἰ. Χρυσοστόμου, .Ὁμιλία εἰς τήν Σαμαρείτιδα (Migne P.G. 59, 535-542). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 177-200), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1228-1252), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1184-1204), 4. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 248-264).
..........6. Κυριακή τοῦ Τυφλοῦ:. Ἰωάν. θ΄, 1-38.. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας,. Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Ἰωάν. εὐαγγέλιον κεφ. θ΄ (Migne P.G. 124, 40-64). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 305-323), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1305-1320).
..........7. Κυριακή τῶν Πατέρων τῆς Α΄ Οἰκουμεν. Συνόδου: Ἰωάν. ιζ΄, 1-13. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ πρός τόν Πατέρα ὑπέρ τῶν δεδομένων ἑαυτῷ μαθητῶν (Migne P.G. 124, 224-241). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 433-442), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 74, 473-528), 3. Κύριλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 420-421), 4. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 437-441), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1437-1445)
..........8. Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς:. Ἰωάν. ζ΄, 37-52: η΄, 12. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία εἰς τήν κατά τήν πεντηκοστήν τελεσθεῖσαν φανέρωσιν καί διανομήν τοῦ Θείου Πνεύματος (Migne P.G. 151, 308-320). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 129, 1272-1281), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1340-1343), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 59, 284-288).
..........9. Κυριακή Α΄ τοῦ Ματθαίου (τῶν Ἁγίων Πάντων): Ματθ. ι΄, 32-33, 37-38: ιθ΄ 7-30. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΚΕ΄ ἐκφωνηθεῖσα τήν Κυριακήν τῶν Ἁγ. Πάντων (Migne P.G. 151, 320-332). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-402, 406), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 244-245, 357-360), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 341, 528-532).
..........5. Κυριακή τῆς Σαμαρείτιδος:. Ἰωάν. δ΄, 5-42.. Ἰ. Χρυσοστόμου, .Ὁμιλία εἰς τήν Σαμαρείτιδα (Migne P.G. 59, 535-542). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 177-200), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1228-1252), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1184-1204), 4. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 248-264).
..........6. Κυριακή τοῦ Τυφλοῦ:. Ἰωάν. θ΄, 1-38.. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας,. Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Ἰωάν. εὐαγγέλιον κεφ. θ΄ (Migne P.G. 124, 40-64). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 305-323), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1305-1320).
..........7. Κυριακή τῶν Πατέρων τῆς Α΄ Οἰκουμεν. Συνόδου: Ἰωάν. ιζ΄, 1-13. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ πρός τόν Πατέρα ὑπέρ τῶν δεδομένων ἑαυτῷ μαθητῶν (Migne P.G. 124, 224-241). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 433-442), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 74, 473-528), 3. Κύριλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 420-421), 4. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 437-441), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1437-1445)
..........8. Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς:. Ἰωάν. ζ΄, 37-52: η΄, 12. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία εἰς τήν κατά τήν πεντηκοστήν τελεσθεῖσαν φανέρωσιν καί διανομήν τοῦ Θείου Πνεύματος (Migne P.G. 151, 308-320). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 129, 1272-1281), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1340-1343), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 59, 284-288).
..........9. Κυριακή Α΄ τοῦ Ματθαίου (τῶν Ἁγίων Πάντων): Ματθ. ι΄, 32-33, 37-38: ιθ΄ 7-30. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΚΕ΄ ἐκφωνηθεῖσα τήν Κυριακήν τῶν Ἁγ. Πάντων (Migne P.G. 151, 320-332). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-402, 406), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 244-245, 357-360), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 341, 528-532).
124
..........10. Κυριακή Β΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. δ΄, 18-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΙΔ΄ (Migne P.G. 57, 217-222). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 184-185), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 185-189).
..........11. Κυριακή Γ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. στ΄, 22-23. .Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΑ΄ - ΚΒ΄, Migne P.G. 57, 293-308. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 24-25), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 208-209), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 245-257), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1197).
..........12. Κυριακή Δ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 5-13... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΣΤ΄, Migne P.G. 57, 333-344. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 217-220), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 281-284).
..........13. Κυριακή Ε΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 28-θ΄ 1... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΗ΄ (Migne P.G. 57, 349-358). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 224-225), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 297-301).
..........14. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 1-8... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΘ΄ (Migne P.G. 57, 357-362). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 225-228), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 301-305).
..........15. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 27-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΒ΄ (Migne P.G. 57, 377-388). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 232-233), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 317-320).
..........16. Κυριακή Η΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 14-22... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΘ΄ (Migne P.G. 58, 495-504). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν:
..........11. Κυριακή Γ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. στ΄, 22-23. .Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΑ΄ - ΚΒ΄, Migne P.G. 57, 293-308. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 24-25), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 208-209), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 245-257), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1197).
..........12. Κυριακή Δ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 5-13... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΣΤ΄, Migne P.G. 57, 333-344. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 217-220), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 281-284).
..........13. Κυριακή Ε΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 28-θ΄ 1... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΗ΄ (Migne P.G. 57, 349-358). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 224-225), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 297-301).
..........14. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 1-8... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΘ΄ (Migne P.G. 57, 357-362). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 225-228), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 301-305).
..........15. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 27-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΒ΄ (Migne P.G. 57, 377-388). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 232-233), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 317-320).
..........16. Κυριακή Η΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 14-22... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΘ΄ (Migne P.G. 58, 495-504). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν:
125
1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 297-300), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 432-436).
..........17. Κυριακή Θ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 22-34. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Ν΄ (Migne P.G. 58, 503-510). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 436-441).
..........18. Κυριακή Ι΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιζ΄, 14-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΖ΄ (Migne P.G. 58, 557-566). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 332-333), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 488-493), 3. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 32).
..........19. Κυριακή ΙΑ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιη΄, 23-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΑ΄ (Migne P.G. 58, 587-596). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 509-513).
..........20. Κυριακή ΙΒ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιθ΄, 16-26. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΓ΄ (Migne P.G. 58, 603-610). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 353-357), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 521-528).
..........21. Κυριακή ΙΓ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κα΄, 33-42... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΗ΄ (Migne P.G. 58, 639-648). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 377-381), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 120, 561-568).
..........22. Κυριακή ΙΔ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 1-14... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΘ΄ (Migne P.G. 58, 647-654). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 384-388), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 568-573), 3. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 513-525).
..........23. Κυριακή ΙΕ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 35-46... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΑ΄ (Migne P.G. 58, 661-668). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 392-396), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 584-585).
..........17. Κυριακή Θ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 22-34. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Ν΄ (Migne P.G. 58, 503-510). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 436-441).
..........18. Κυριακή Ι΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιζ΄, 14-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΖ΄ (Migne P.G. 58, 557-566). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 332-333), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 488-493), 3. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 32).
..........19. Κυριακή ΙΑ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιη΄, 23-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΑ΄ (Migne P.G. 58, 587-596). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 509-513).
..........20. Κυριακή ΙΒ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιθ΄, 16-26. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΓ΄ (Migne P.G. 58, 603-610). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 353-357), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 521-528).
..........21. Κυριακή ΙΓ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κα΄, 33-42... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΗ΄ (Migne P.G. 58, 639-648). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 377-381), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 120, 561-568).
..........22. Κυριακή ΙΔ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 1-14... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΘ΄ (Migne P.G. 58, 647-654). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 384-388), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 568-573), 3. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 513-525).
..........23. Κυριακή ΙΕ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 35-46... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΑ΄ (Migne P.G. 58, 661-668). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 392-396), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 584-585).
126
..........24. Κυριακή ΙΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. κε΄, 14-30... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΗ΄ (Migne P.G. 58, 711-718). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 425-429), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 532-533).
..........25. Κυριακή ΙΖ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. ιε΄, 21-28... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΒ΄ (Migne P.G. 58, 517-526). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 308-312), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 449-453).
..........26. Κυριακή ΙΗ΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ε΄, 1-11. ..Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Λουκᾶν περί τῆς ἄγρας τῶν ἰχθύων (Migne P.G. 123, 757 760). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 917-920).
..........Στόν Β΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 27 ὁμιλίες:
..........1. Κυριακή Β΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. στ΄, 31-36... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Η΄, Migne P.G. 57, 268-274. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 773-776),
2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 928).
..........2. Κυριακή Γ΄ (Κ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ζ΄, 11-16. .Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΜΒ΄ εἰς τό τῆς τρίτης Κυριακῆς τοῦ Λουκᾶ εὐαγγέλιον ὑπόθεσιν ἔχον τόν ὑπό τοῦ Κυρίου ἐγερθέντα τῆς χήρας παῖδα, Migne P.G. 151, 525-536. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 932).
..........3. Κυριακή Δ΄ (ΚΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. η΄, 4-15... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΔ΄, Migne P.G. 57, 463-472. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 797-801), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 937-940), 3. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 476-482).
..........4. Κυριακή Ε΄ (ΚΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιστ΄, 19-31. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Εἰς τόν πτωχόν Λάζαρον καί τόν πλούσιον, Migne P.G. 48, 970-982. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48, 981-1016), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48,
..........25. Κυριακή ΙΖ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. ιε΄, 21-28... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΒ΄ (Migne P.G. 58, 517-526). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 308-312), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 449-453).
..........26. Κυριακή ΙΗ΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ε΄, 1-11. ..Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Λουκᾶν περί τῆς ἄγρας τῶν ἰχθύων (Migne P.G. 123, 757 760). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 917-920).
..........Στόν Β΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 27 ὁμιλίες:
..........1. Κυριακή Β΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. στ΄, 31-36... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Η΄, Migne P.G. 57, 268-274. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 773-776),
2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 928).
..........2. Κυριακή Γ΄ (Κ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ζ΄, 11-16. .Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΜΒ΄ εἰς τό τῆς τρίτης Κυριακῆς τοῦ Λουκᾶ εὐαγγέλιον ὑπόθεσιν ἔχον τόν ὑπό τοῦ Κυρίου ἐγερθέντα τῆς χήρας παῖδα, Migne P.G. 151, 525-536. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 932).
..........3. Κυριακή Δ΄ (ΚΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. η΄, 4-15... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΔ΄, Migne P.G. 57, 463-472. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 797-801), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 937-940), 3. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 476-482).
..........4. Κυριακή Ε΄ (ΚΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιστ΄, 19-31. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Εἰς τόν πτωχόν Λάζαρον καί τόν πλούσιον, Migne P.G. 48, 970-982. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48, 981-1016), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48,
127
1027-1044), 3. Ἰσιδ. Πηλουσιώτου (Migne P.G. 78, 296), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 973-981), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1037-1044).
..........5. Κυριακή ΣΤ΄ (ΚΓ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 26-39. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ λεγεῶνος, Κεφάλαιον Η΄, Migne P.G. 123, 805-808. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 352-358), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 940-944).
..........6. Κυριακή Ζ΄ (ΚΔ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 41-56. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΑ΄, Migne P.G. 57, 369-376. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35, 39), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 808-815), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 941-945).
..........7. Κυριακή Η΄ (ΚΕ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ι΄, 25-37... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν παραβολήν τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τούς ληστάς, Migne P.G. 62, 755-758. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 755-758), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 844-852), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 964-968).
..........8. Κυριακή Θ΄ (ΚΣΤ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιβ΄, 16-21. .Μ. Βασιλείου, Ὁμιλία εἰς τό ρητόν τοῦ κατά Λουκᾶν ευαγγελίου «καθελῶ μου τάς ἀποθήκας καί μείζονας οἰκοδομήσω» καί περί πλεονεξίας, Migne P.G. 31, 261-277. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 885-889), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 984-985).
..........9. Κυριακή Ι΄ (ΚΖ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιγ΄, 10-17. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας, Κεφάλαιον ΙΓ΄, Migne P.G. 123, 916-917. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, 1001-1004).
..........10. Κυριακή ΙΑ΄ (ΚΗ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιδ΄, 16-24. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν καλουμένων ἐν τῷ δείπνῳ, Κεφάλαιον ΙΔ΄, Migne P.G. 123, 933-940. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 647-653), 2. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 278-283), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1013-1016).
..........11. Κυριακή ΙΒ΄ (ΚΘ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιζ΄, 11-19. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν δέκα λεπρῶν, Κεφάλαιον ΙΖ΄, Migne P.G. 123, 988-992.
..........5. Κυριακή ΣΤ΄ (ΚΓ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 26-39. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ λεγεῶνος, Κεφάλαιον Η΄, Migne P.G. 123, 805-808. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 352-358), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 940-944).
..........6. Κυριακή Ζ΄ (ΚΔ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 41-56. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΑ΄, Migne P.G. 57, 369-376. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35, 39), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 808-815), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 941-945).
..........7. Κυριακή Η΄ (ΚΕ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ι΄, 25-37... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν παραβολήν τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τούς ληστάς, Migne P.G. 62, 755-758. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 755-758), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 844-852), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 964-968).
..........8. Κυριακή Θ΄ (ΚΣΤ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιβ΄, 16-21. .Μ. Βασιλείου, Ὁμιλία εἰς τό ρητόν τοῦ κατά Λουκᾶν ευαγγελίου «καθελῶ μου τάς ἀποθήκας καί μείζονας οἰκοδομήσω» καί περί πλεονεξίας, Migne P.G. 31, 261-277. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 885-889), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 984-985).
..........9. Κυριακή Ι΄ (ΚΖ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιγ΄, 10-17. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας, Κεφάλαιον ΙΓ΄, Migne P.G. 123, 916-917. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, 1001-1004).
..........10. Κυριακή ΙΑ΄ (ΚΗ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιδ΄, 16-24. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν καλουμένων ἐν τῷ δείπνῳ, Κεφάλαιον ΙΔ΄, Migne P.G. 123, 933-940. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 647-653), 2. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 278-283), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1013-1016).
..........11. Κυριακή ΙΒ΄ (ΚΘ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιζ΄, 11-19. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν δέκα λεπρῶν, Κεφάλαιον ΙΖ΄, Migne P.G. 123, 988-992.
128
Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1045).
..........12. Κυριακή ΙΓ΄ (Λ΄) τοῦ Λουκᾶ:..Λουκ. ιη΄, 18-27... Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἐπερωτήσαντος τόν Ἰησοῦν, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1009-1016. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 603-610), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056).
..........13. Κυριακή ΙΔ΄ (ΛΑ΄) τοῦ Λουκᾶ:..Λουκ. ιη΄, 35-43... Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ τυφλοῦ, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1017-1020. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 625-626), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056).
..........14. Κυριακή ΙΕ΄ (ΛΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιθ΄, 1-10. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τόν Ζακχαῖον τόν τελώνην, Migne P.G. 61, 767-768. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056-1060), 2. Θεοφυλ. Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1020-1024).
..........15. Κυριακή Τελώνου καί Φαρισαίου: .Λουκ. ιη΄, 10-14...Ἀνδρέου Κρήτης, Περί τῆς ὑποθέσεως Τελώνου καί Φαρισαίου, Migne P.G. 97, 1256-1268. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 62, 723-728), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1004-1008), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056), 4. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 17-32).
..........16. Κυριακή τοῦ Ἀσώτου: .Λουκ. ιε΄, 11-32. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἀποδημήσαντος εἰς χώραν μακράν, Κεφάλαιον ΙΕ΄, Migne P.G. 123, 949 964. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1021-1032), 3. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 42-48).
..........17. Κυριακή τῶν Ἀπόκρεω: .Ματθ. κε΄, 31-46. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΟΘ΄, Migne P.G. 58, 717-724. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 429-433), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 637 641).
..........18. Κυριακή Τυροφάγου: .Ματθ. στ΄, 14-21. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Κ΄, Migne P.G. 57, 285-294. Στίς
..........12. Κυριακή ΙΓ΄ (Λ΄) τοῦ Λουκᾶ:..Λουκ. ιη΄, 18-27... Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἐπερωτήσαντος τόν Ἰησοῦν, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1009-1016. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 603-610), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056).
..........13. Κυριακή ΙΔ΄ (ΛΑ΄) τοῦ Λουκᾶ:..Λουκ. ιη΄, 35-43... Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ τυφλοῦ, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1017-1020. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 625-626), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056).
..........14. Κυριακή ΙΕ΄ (ΛΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιθ΄, 1-10. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τόν Ζακχαῖον τόν τελώνην, Migne P.G. 61, 767-768. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056-1060), 2. Θεοφυλ. Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1020-1024).
..........15. Κυριακή Τελώνου καί Φαρισαίου: .Λουκ. ιη΄, 10-14...Ἀνδρέου Κρήτης, Περί τῆς ὑποθέσεως Τελώνου καί Φαρισαίου, Migne P.G. 97, 1256-1268. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 62, 723-728), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1004-1008), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056), 4. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 17-32).
..........16. Κυριακή τοῦ Ἀσώτου: .Λουκ. ιε΄, 11-32. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἀποδημήσαντος εἰς χώραν μακράν, Κεφάλαιον ΙΕ΄, Migne P.G. 123, 949 964. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1021-1032), 3. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 42-48).
..........17. Κυριακή τῶν Ἀπόκρεω: .Ματθ. κε΄, 31-46. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΟΘ΄, Migne P.G. 58, 717-724. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 429-433), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 637 641).
..........18. Κυριακή Τυροφάγου: .Ματθ. στ΄, 14-21. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Κ΄, Migne P.G. 57, 285-294. Στίς
129
..ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 205-208), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 241-245).
..........19. Κυριακή Α΄ τῶν Νηστειῶν (τῆς Ὀρθοδοξίας): ..Ἰωάν. α΄, 44-52. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Εἰς τήν πρώτην Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τήν τῶν ἁγίων καί σεπτῶν εἰκόνων ἀναστήλωσιν, Migne P.G. 140, 660-676. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 123-128), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1181-1188), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1141-1148).
..........20. Κυριακή Γ΄ τῶν Νηστειῶν (Σταυροπροσκυνήσεως): .Μαρκ. η΄, 34, θ΄, 1. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Τήν τρίτη Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τόν ζωοποιόν Σταυρόν, Migne P.G. 140, 644-657. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-404 καί 407-408), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 576-577), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 816-817), 4. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. 97, 1017 1036 καί 1036-1045).
..........21. Κυριακή Ε΄ τῶν Νηστειῶν: Μαρκ. ι΄, 32-45... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΞΕ΄, Migne P.G. 58, 627 626. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 413-420), 2. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, σ. 368–369), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, σ. 604–608), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, σ. 821-824).
..........22. Κυριακή τῶν Βαΐων: .Ἰωάν. ιβ΄, 1-18. ..Ἐπιφανίου Κύπρου, Ὁμιλία εἰς τά βάϊα, Migne P.G. 43, 428-437. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 362-367), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 77, 1049-1072), 3. Ἐπιφανίου Κύπρου (Migne P.G. 43, 501-505), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 113-124), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1356-1361), 6. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 177 188), 7. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. , 985-1017).
..........23. Κυριακή πρό τῆς Ὑψώσεως:.Ἰωάν. γ΄, 13-17. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ἰωάννην, Ὁμιλία ΚΖ΄, Migne P.G. 59, 157 162. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1208-1213), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1168-1173).
..........19. Κυριακή Α΄ τῶν Νηστειῶν (τῆς Ὀρθοδοξίας): ..Ἰωάν. α΄, 44-52. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Εἰς τήν πρώτην Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τήν τῶν ἁγίων καί σεπτῶν εἰκόνων ἀναστήλωσιν, Migne P.G. 140, 660-676. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 123-128), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1181-1188), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1141-1148).
..........20. Κυριακή Γ΄ τῶν Νηστειῶν (Σταυροπροσκυνήσεως): .Μαρκ. η΄, 34, θ΄, 1. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Τήν τρίτη Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τόν ζωοποιόν Σταυρόν, Migne P.G. 140, 644-657. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-404 καί 407-408), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 576-577), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 816-817), 4. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. 97, 1017 1036 καί 1036-1045).
..........21. Κυριακή Ε΄ τῶν Νηστειῶν: Μαρκ. ι΄, 32-45... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΞΕ΄, Migne P.G. 58, 627 626. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 413-420), 2. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, σ. 368–369), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, σ. 604–608), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, σ. 821-824).
..........22. Κυριακή τῶν Βαΐων: .Ἰωάν. ιβ΄, 1-18. ..Ἐπιφανίου Κύπρου, Ὁμιλία εἰς τά βάϊα, Migne P.G. 43, 428-437. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 362-367), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 77, 1049-1072), 3. Ἐπιφανίου Κύπρου (Migne P.G. 43, 501-505), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 113-124), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1356-1361), 6. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 177 188), 7. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. , 985-1017).
..........23. Κυριακή πρό τῆς Ὑψώσεως:.Ἰωάν. γ΄, 13-17. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ἰωάννην, Ὁμιλία ΚΖ΄, Migne P.G. 59, 157 162. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1208-1213), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1168-1173).
130
639. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25: «…οἱ ἀλλεπάλληλες συνοδικές διασκέψεις προκάλεσαν μιά ἐντυπωσιακή ἀνάπτυξη τῶν Ἀνθολογιῶν».
640. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25.
640. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25.
..........24. Κυριακή μετά τήν Ὕψωσιν: .Μαρκ. η΄, 34-38. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΛΔ΄, Migne P.G. 57, 401 404 καί 407-408. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: (Βλέπε τήν Κυριακήν Γ΄ τῶν Νηστειῶν).
..........25. Κυριακή πρό τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως: .Ματθ. α΄, 1-52. ..Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, Ἑρμηνεία τοῦ κατά Ματθαῖον εὐαγγελίου, Migne P.G. 129, 116-136. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 299-305), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 23-62), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 148-160), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1189-1192).
..........26. Κυριακή μετά τήν Χριστοῦ Γέννησιν: .Ματθ. β΄, 13-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Η΄-Θ΄, Migne P.G. 57, 81-98 (184). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 168-172), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 148-158).
..........27. Κυριακή πρό τῶν Φώτων: .Μάρκ. α΄, 1-8. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Ι΄-ΙΑ΄, Migne P.G. 57, 183-202. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, 421-432), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 493-497), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 769-773).
2.3.ε. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα
Ὡς λογοτεχνικό εἶδος οἱ Ἀνθολογίες εἶναι γνωστές ἀπό τήν ἑλληνιστική ἀκόμη περίοδο. Ὡς εἶδος ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας ἐμφανίζονται τήν περίοδο τῶν Ἀπολογητῶν, δηλαδή στούς 5ο – 6ο αἰῶνες639. Στόν 8ο αἰώνα τό εἶδος τῶν Ἀνθολογιῶν ἀναπτύσσεται πλέον μέ συστηματικότητα καί ἔκτοτε εἶχε ὑπηρετήσει τίς πολλαπλές ἀνάγκες τῆς Ἐκκλησίας σέ ποικίλους ἀγῶνες της. Συνεχίζοντας τήν κειμενική αὐτή παράδοση, ὁ Διονύσιος κάνει ἕνα πρωτότυπο γιά τήν ἐποχή του ἐγχείρημα: ἀναδεικνύει τόν ἐκκλησιαστικό θεσμό τοῦ μοναχισμοῦ μέσα ἀπό τήν ἐμπειρία καί τή δημιουργική σκέψη τῶν Πατέρων, ἀνθολογώντας τά κείμενά τους, σύμφωνα μέ τό δικό του σχέδιο ἔκθεσης. Τό σύγγραμμα παρουσιάζει ταυτόχρονα ἱστορική ἀναδρομή καί συστηματική καί πλήρη ἐνημέρωση σχετικά μέ τό κάθε ζήτημα περί τοῦ μοναχισμοῦ. Τό συγγραφικό αὐτό ἐγχείρημα τοῦ Ποιμενάρχη ἀνάγεται στήν ποιμαντική δράση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου640, ὁ ὁποῖος ἐπιχειροῦσε
..........25. Κυριακή πρό τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως: .Ματθ. α΄, 1-52. ..Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, Ἑρμηνεία τοῦ κατά Ματθαῖον εὐαγγελίου, Migne P.G. 129, 116-136. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 299-305), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 23-62), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 148-160), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1189-1192).
..........26. Κυριακή μετά τήν Χριστοῦ Γέννησιν: .Ματθ. β΄, 13-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Η΄-Θ΄, Migne P.G. 57, 81-98 (184). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 168-172), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 148-158).
..........27. Κυριακή πρό τῶν Φώτων: .Μάρκ. α΄, 1-8. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Ι΄-ΙΑ΄, Migne P.G. 57, 183-202. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, 421-432), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 493-497), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 769-773).
2.3.ε. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα
Ὡς λογοτεχνικό εἶδος οἱ Ἀνθολογίες εἶναι γνωστές ἀπό τήν ἑλληνιστική ἀκόμη περίοδο. Ὡς εἶδος ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας ἐμφανίζονται τήν περίοδο τῶν Ἀπολογητῶν, δηλαδή στούς 5ο – 6ο αἰῶνες639. Στόν 8ο αἰώνα τό εἶδος τῶν Ἀνθολογιῶν ἀναπτύσσεται πλέον μέ συστηματικότητα καί ἔκτοτε εἶχε ὑπηρετήσει τίς πολλαπλές ἀνάγκες τῆς Ἐκκλησίας σέ ποικίλους ἀγῶνες της. Συνεχίζοντας τήν κειμενική αὐτή παράδοση, ὁ Διονύσιος κάνει ἕνα πρωτότυπο γιά τήν ἐποχή του ἐγχείρημα: ἀναδεικνύει τόν ἐκκλησιαστικό θεσμό τοῦ μοναχισμοῦ μέσα ἀπό τήν ἐμπειρία καί τή δημιουργική σκέψη τῶν Πατέρων, ἀνθολογώντας τά κείμενά τους, σύμφωνα μέ τό δικό του σχέδιο ἔκθεσης. Τό σύγγραμμα παρουσιάζει ταυτόχρονα ἱστορική ἀναδρομή καί συστηματική καί πλήρη ἐνημέρωση σχετικά μέ τό κάθε ζήτημα περί τοῦ μοναχισμοῦ. Τό συγγραφικό αὐτό ἐγχείρημα τοῦ Ποιμενάρχη ἀνάγεται στήν ποιμαντική δράση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου640, ὁ ὁποῖος ἐπιχειροῦσε
131
641.. Ὅ.π., σελ. 25: «Ὁ Μ. Βασίλειος θεωρείται ὡς ὁ πρῶτος ἀπό τούς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος ἐνέταξε τή μεθοδολογία σύνταξης τῶν ἀνθολογιῶν στήν πολεμική του κατά τῶν "πνευματομάχων Ἀρειανῶν"».
642. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατ. Ὀρθ. Μοναχισμός, ἀπό τόν πρόλογό του, σελ. 5: «Τινές τῶν ἀνθρώπων, οὐχί ἐκ δειλίας ἤ ἐξ ἀηδίας διά τήν ζωήν ἤ ἐκ φιλοσοφικῆς διαθέσεως, ἀλλά "διά τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν", τήν ζῶσαν καί συγκλονιστικήν πραγματικότητα, τήν πᾶσαν δύναμιν τῆς ἀγάπης των κατευθύνουν πρός τόν Κύριον».
643.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀποτελεῖ τό περιεχόμενον, τόν σκοπόν καί τό νόημα τῆς ὑπάρξεώς των καί αὐτήν μόνον ἔχουν ὡς σταθερόν τέρμα τῶν πόθων των πάντων». 644.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ προσφορά τοῦ Ἀνατολικοῦ Ὀρθοδόξου Μοναχισμοῦ πρός τήν ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν εἴτε εἰς προσευχάς, εἴτε εἰς ἀκτινοβολίαν παραδειγμάτων αὐταπαρνήσεως, εἴτε εἰς καταρτισμόν στελεχῶν "πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένων" (Β΄ Τιμ.3, 17) ὑπῆρξεν ἀνεκτίμητος».
645.. Ὅ.π., σελ. 5: «...ἔργον καί ὑπόθεσιν τῆς ζωῆς των κάμνουν τήν ἀδιάλειπτον τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ δοξολογίαν, τήν διά συνεχοῦς καί πολυμόχθου κατά Θεόν ἀσκήσεως νέκρωσιν τῶν παθῶν καί τήν τελείαν βίωσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».
646.. Ὅ.π., σελ. 5: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
647.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ λεπτομερής ἐπισήμανσις τῶν αἰτίων τῆς κρίσεως ταύτης καί ἡ ἐπίμονος διατριβή ἡμῶν εἰς αὐτά ὀλίγον θά ὠφελήσῃ. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον πρό παντός χρειάζεται σήμερον εἶναι ἡ ἐξεύρεσις τρόπου ἀποτελεσματικῆς βοηθείας αὐτοῦ. Νά δυνηθῇ νά ὑπερκεράσῃ τήν κρίσιν. Νά ἀναζωογονηθῇ. Νά ἐπανεύρῃ τόν πρῶτον του ἑαυτόν».
648.. Ὅ.π., σελ. 6: «… ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων… θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ "θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου"».
649. Τσάμη Δ., Τό Γεροντικόν τοῦ Σινᾶ, Εἰσαγωγή, σελ. 24.
650. Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Ἀθανασίου Μετεωρίτου, Ἀθανασίου τοῦ ἐν τῷ Ἄθῳ, Ἀνωνύμου, Ἀββᾶ Παχωμίου, Παχωμίου μοναχοῦ, Ἀββᾶ Θεοδώρου τοῦ Θηβαίου, Ἀββᾶ Θεοδώρου τῆς Φέρμης, Ἀββᾶ Ρούφου, Ἀββᾶ Ὤρ, Ἀββᾶ Μίνως, Ἀββᾶ Παμβώ, Ἀββᾶ Ὑπερεχίου, Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἀββᾶ Ὠρσισίου, Ἀββᾶ Ἡσαΐου, Ἀββᾶ Ζαχαρίου, Ἀββᾶ Ποιμένος, Ἀββᾶ Λογγίνου, Ἀββᾶ Φιλήμονος, Ἀββᾶ Ἀπολλώ, Ἀββᾶ Παύλου τοῦ Γαλάτου, Ἀββᾶ Ἁλωνίου, Ἄμμωνος ἐπισκόπου, Ἀνδρέου τοῦ διά Χριστόν σαλοῦ, Σεραπίωνος Θμούεως, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἀντωνίου τοῦ Μεγάλου, Εὐθυμίου τοῦ Μεγάλου, Βαρσανουφίου τοῦ Μεγάλου, Γρηγορίου Θεολόγου, Γρηγορίου Νύσσης, Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Γρηγορίου Πακουριάνου, Γρηγορίου τοῦ Σιναΐτου, Παλλαδίου, Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ἰωάννου Κλίμακος, Ἰωάννου Μόσχου, Ἰωάννου τοῦ Νηστευτοῦ, Ἰωάννου τοῦ Καρπαθίου, Ἰωάννου τοῦ Προφήτου, Ἰωάννου Λυκοπολίτου, Ἰωάννου τοῦ Κολοβοῦ, Ἰωάννου ἡσυχαστοῦ, Ἰωσήφ τοῦ εἰς Πανεφώ, Νείλου τοῦ ἀσκητοῦ, Μάρκου τοῦ ἀσκητοῦ, Μαξίμου τοῦ ὁμολογητοῦ, Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου, Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Ἐφραίμ τοῦ Σύρου, Θαλασσίου τοῦ Ἀφρικανοῦ, Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Θεοδώρου Ἐδέσσης, Θεοδωρήτου Κύρου, Συμεών τοῦ νέου Θεολόγου, Συμεών τοῦ Εὐλαβοῦς, Συμεών τοῦ Μεταφραστοῦ, Νικηφόρου μονάζοντος, Νικηφόρου Καλλίστου, Νικηφόρου πρεσβυτέρου Κων/λεως, Νικήτα τοῦ Στηθάτου, Κασσιανοῦ τοῦ Ρωμαίου, Ἑρμείου Σωζομενοῦ, Σωκράτους, Σωφρονίου Ἱεροσολύμων, Ὁσίου Σάβα, Ὁσίας Εἰρήνης Χρυσοβαλάντου (βίος), Ὁσίας Συγκλητικῆς, Ὁσίου Θεογνώστου, Ὁσίας Θεοδώρας, Καλλίστου καί Ἰγνατίου τῶν Ξανθοπούλων, Καλλίστου τοῦ Τηλικούδη, Διαδόχου Φωτικῆς, Βησσαρίωνος Λαρίσσης, Εὐαγρίου, Πέτρου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Ἰγνατίου Μηθύμνης, Ἰσιδώρου Πηλουσιώτου, Ἰσιδώρου τῆς Σκήτεως, Μεθοδίου Ὀλύμπου,
642. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατ. Ὀρθ. Μοναχισμός, ἀπό τόν πρόλογό του, σελ. 5: «Τινές τῶν ἀνθρώπων, οὐχί ἐκ δειλίας ἤ ἐξ ἀηδίας διά τήν ζωήν ἤ ἐκ φιλοσοφικῆς διαθέσεως, ἀλλά "διά τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν", τήν ζῶσαν καί συγκλονιστικήν πραγματικότητα, τήν πᾶσαν δύναμιν τῆς ἀγάπης των κατευθύνουν πρός τόν Κύριον».
643.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀποτελεῖ τό περιεχόμενον, τόν σκοπόν καί τό νόημα τῆς ὑπάρξεώς των καί αὐτήν μόνον ἔχουν ὡς σταθερόν τέρμα τῶν πόθων των πάντων». 644.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ προσφορά τοῦ Ἀνατολικοῦ Ὀρθοδόξου Μοναχισμοῦ πρός τήν ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν εἴτε εἰς προσευχάς, εἴτε εἰς ἀκτινοβολίαν παραδειγμάτων αὐταπαρνήσεως, εἴτε εἰς καταρτισμόν στελεχῶν "πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένων" (Β΄ Τιμ.3, 17) ὑπῆρξεν ἀνεκτίμητος».
645.. Ὅ.π., σελ. 5: «...ἔργον καί ὑπόθεσιν τῆς ζωῆς των κάμνουν τήν ἀδιάλειπτον τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ δοξολογίαν, τήν διά συνεχοῦς καί πολυμόχθου κατά Θεόν ἀσκήσεως νέκρωσιν τῶν παθῶν καί τήν τελείαν βίωσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».
646.. Ὅ.π., σελ. 5: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
647.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ λεπτομερής ἐπισήμανσις τῶν αἰτίων τῆς κρίσεως ταύτης καί ἡ ἐπίμονος διατριβή ἡμῶν εἰς αὐτά ὀλίγον θά ὠφελήσῃ. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον πρό παντός χρειάζεται σήμερον εἶναι ἡ ἐξεύρεσις τρόπου ἀποτελεσματικῆς βοηθείας αὐτοῦ. Νά δυνηθῇ νά ὑπερκεράσῃ τήν κρίσιν. Νά ἀναζωογονηθῇ. Νά ἐπανεύρῃ τόν πρῶτον του ἑαυτόν».
648.. Ὅ.π., σελ. 6: «… ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων… θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ "θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου"».
649. Τσάμη Δ., Τό Γεροντικόν τοῦ Σινᾶ, Εἰσαγωγή, σελ. 24.
650. Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Ἀθανασίου Μετεωρίτου, Ἀθανασίου τοῦ ἐν τῷ Ἄθῳ, Ἀνωνύμου, Ἀββᾶ Παχωμίου, Παχωμίου μοναχοῦ, Ἀββᾶ Θεοδώρου τοῦ Θηβαίου, Ἀββᾶ Θεοδώρου τῆς Φέρμης, Ἀββᾶ Ρούφου, Ἀββᾶ Ὤρ, Ἀββᾶ Μίνως, Ἀββᾶ Παμβώ, Ἀββᾶ Ὑπερεχίου, Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἀββᾶ Ὠρσισίου, Ἀββᾶ Ἡσαΐου, Ἀββᾶ Ζαχαρίου, Ἀββᾶ Ποιμένος, Ἀββᾶ Λογγίνου, Ἀββᾶ Φιλήμονος, Ἀββᾶ Ἀπολλώ, Ἀββᾶ Παύλου τοῦ Γαλάτου, Ἀββᾶ Ἁλωνίου, Ἄμμωνος ἐπισκόπου, Ἀνδρέου τοῦ διά Χριστόν σαλοῦ, Σεραπίωνος Θμούεως, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἀντωνίου τοῦ Μεγάλου, Εὐθυμίου τοῦ Μεγάλου, Βαρσανουφίου τοῦ Μεγάλου, Γρηγορίου Θεολόγου, Γρηγορίου Νύσσης, Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Γρηγορίου Πακουριάνου, Γρηγορίου τοῦ Σιναΐτου, Παλλαδίου, Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ἰωάννου Κλίμακος, Ἰωάννου Μόσχου, Ἰωάννου τοῦ Νηστευτοῦ, Ἰωάννου τοῦ Καρπαθίου, Ἰωάννου τοῦ Προφήτου, Ἰωάννου Λυκοπολίτου, Ἰωάννου τοῦ Κολοβοῦ, Ἰωάννου ἡσυχαστοῦ, Ἰωσήφ τοῦ εἰς Πανεφώ, Νείλου τοῦ ἀσκητοῦ, Μάρκου τοῦ ἀσκητοῦ, Μαξίμου τοῦ ὁμολογητοῦ, Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου, Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Ἐφραίμ τοῦ Σύρου, Θαλασσίου τοῦ Ἀφρικανοῦ, Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Θεοδώρου Ἐδέσσης, Θεοδωρήτου Κύρου, Συμεών τοῦ νέου Θεολόγου, Συμεών τοῦ Εὐλαβοῦς, Συμεών τοῦ Μεταφραστοῦ, Νικηφόρου μονάζοντος, Νικηφόρου Καλλίστου, Νικηφόρου πρεσβυτέρου Κων/λεως, Νικήτα τοῦ Στηθάτου, Κασσιανοῦ τοῦ Ρωμαίου, Ἑρμείου Σωζομενοῦ, Σωκράτους, Σωφρονίου Ἱεροσολύμων, Ὁσίου Σάβα, Ὁσίας Εἰρήνης Χρυσοβαλάντου (βίος), Ὁσίας Συγκλητικῆς, Ὁσίου Θεογνώστου, Ὁσίας Θεοδώρας, Καλλίστου καί Ἰγνατίου τῶν Ξανθοπούλων, Καλλίστου τοῦ Τηλικούδη, Διαδόχου Φωτικῆς, Βησσαρίωνος Λαρίσσης, Εὐαγρίου, Πέτρου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Ἰγνατίου Μηθύμνης, Ἰσιδώρου Πηλουσιώτου, Ἰσιδώρου τῆς Σκήτεως, Μεθοδίου Ὀλύμπου,
νά λύσει τά προβλήματα τῆς ἐποχῆς του μέσα ἀπό τό συγγραφικό του ἔργο, χρησιμοποιῶντας τό εἶδος τῆς Ἀνθολογίας641, ὅπου συγκέρασε τήν ἄσκηση τῆς ἐρήμου μέ τή λογιότητα τῶν ὀργανωτῶν τοῦ μοναχικοῦ βίου.
Ἡ Ἀνθολογία τοῦ Τρίκκης φέρει ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα, πού φαίνεται ἤδη στόν πρόλογο, ὅπου ὁ συγγραφέας ἀποδυναμώνει τή λανθασμένη κοινή γνώμη, δεσπόζουσα στήν ἐποχή του, σχετικά μέ τό μοναχισμό642, καί παραθέτει ἐν συντομία τίς ἀπολογητικές του θέσεις σχετικά μέ τό νόημα, τήν οὐσία, τό σκοπό643 καί τήν προσφορά644 τοῦ ἀγγελικοῦ βίου645 στήν Ἐκκλησία, τήν κοινωνία καί τό ἔθνος. Αἰτιολογῶντας τήν κατάσταση τῆς ἐποχῆς του, ὁ συγγραφέας δέν μιλᾶ γιά τήν ἀγραμματοσύνη καί τήν ἄγνοια, ἀλλά γιά τήν ἀποξένωση ἀπό τή θρησκεία, δηλ. τήν ἀποστασία ἀπό τόν Θεό καί τήν ἀποδοχή τῶν ὑλιστικῶν ἀντιλήψεων γιά τή ζωή646. Ὁ στόχος τῆς πραγματείας εἶναι ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ647 μέσῳ τῆς σοφίας καί τῆς πείρας τῶν Πατέρων, πού ἀπαριθμεῖ αἰῶνες648. Μέ τή μέθοδο τῆς συστηματικῆς παραλλαγῆς κειμένων649 στήν Ἀνθολογία συμπεριλήφθηκαν ἔργα 72 Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας650, ὅπως ἐπίσης καί ἀποσπάσματα ἀπό τό Γεροντικό, ἀναφορές στά
Ἡ Ἀνθολογία τοῦ Τρίκκης φέρει ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα, πού φαίνεται ἤδη στόν πρόλογο, ὅπου ὁ συγγραφέας ἀποδυναμώνει τή λανθασμένη κοινή γνώμη, δεσπόζουσα στήν ἐποχή του, σχετικά μέ τό μοναχισμό642, καί παραθέτει ἐν συντομία τίς ἀπολογητικές του θέσεις σχετικά μέ τό νόημα, τήν οὐσία, τό σκοπό643 καί τήν προσφορά644 τοῦ ἀγγελικοῦ βίου645 στήν Ἐκκλησία, τήν κοινωνία καί τό ἔθνος. Αἰτιολογῶντας τήν κατάσταση τῆς ἐποχῆς του, ὁ συγγραφέας δέν μιλᾶ γιά τήν ἀγραμματοσύνη καί τήν ἄγνοια, ἀλλά γιά τήν ἀποξένωση ἀπό τή θρησκεία, δηλ. τήν ἀποστασία ἀπό τόν Θεό καί τήν ἀποδοχή τῶν ὑλιστικῶν ἀντιλήψεων γιά τή ζωή646. Ὁ στόχος τῆς πραγματείας εἶναι ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ647 μέσῳ τῆς σοφίας καί τῆς πείρας τῶν Πατέρων, πού ἀπαριθμεῖ αἰῶνες648. Μέ τή μέθοδο τῆς συστηματικῆς παραλλαγῆς κειμένων649 στήν Ἀνθολογία συμπεριλήφθηκαν ἔργα 72 Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας650, ὅπως ἐπίσης καί ἀποσπάσματα ἀπό τό Γεροντικό, ἀναφορές στά
132
Γεροντικόν, Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Κυρίλλου Σκυθοπολίτη, Ἠλία Πρεσβυτέρου, Ἰσιδώρου Πρεσβυτέρου, Κυριακοῦ τοῦ ἀναχωρητοῦ, Φωτίου Πατριάρχου, Φιλοθέου τοῦ Σιναΐτου, Νεκταρίου καί Θεοφάνους (Μετεώρων), Θεολήπτου Φιλαδελφίας. καί ἐπίσης οἱ ἀναφορές στά Τυπικά Ἱερῶν Μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων.
651. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 6: «Ὡς πρός τήν παράθεσιν τῶν πατερικῶν χωρίων ἀκολουθοῦμεν τήν χρονολογικήν σειράν. Προηγοῦνται δηλονότι οἱ ἀρχαιότεροι καί ἕπονται οἱ νεώτεροι Πατέρες».
652.. Ὅ.π., σελ. 6: «Διά τήν συγκέντρωσιν τοῦ ὑλικοῦ ἐχρησιμοποιήθη κατά κύριον λόγον ἡ Πατρολογία τοῦ Migne. Κείμενά τινα μή συμπεριλαμβανόμενα εἰς αὐτήν ἀνεζητήθησαν ἀλλαχοῦ, ὅπως καί δι᾿ ἄλλα συμπεριλαμβανόμενα προετιμήθησαν νεώτεραι ἐκδόσεις».
653.. Ὅ.π., σελ. 6: «Εἰς τήν ταξινόμησιν τοῦ ὑλικοῦ προεκρίθη ἡ κλιμακωτή κατάταξις. Ἀρχίζομεν μέ τήν εἴσοδον εἰς τήν μοναχικήν ζωήν, διά νά φθάσωμεν εἰς τήν τελείωσιν καί τόν ἁγιασμόν τοῦ μοναχοῦ».
654.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ κατάταξις ἐξ ἄλλου εἰς τά ἐπί μέρους κεφάλαια δέν εἶναι ἴσως ἡ ἰδανική, καθ᾿ ὅσον εἰς πολλάς περιπτώσεις δέν ὑπάρχει σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ δύο θεμάτων, ὡς λ.χ. τῆς ὑπακοῆς καί τοῦ σεβασμοῦ πρός τόν προεστῶτα, τῶν ἐλλάμψεων καί τῆς θεοπτίας».
655.. Ἱερά Μονή Παντοκράτορος Σωτῆρος Χριστοῦ, Κέρκυρα, τ. Α΄ (2003), Β΄ (2004), Γ΄ (2011). Σαν ξεχωριστό τεύχος ἐκδόθηκε ὁ «Γυναικείος Ὀρθόδοξος Μοναχισμός » (2008).
651. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 6: «Ὡς πρός τήν παράθεσιν τῶν πατερικῶν χωρίων ἀκολουθοῦμεν τήν χρονολογικήν σειράν. Προηγοῦνται δηλονότι οἱ ἀρχαιότεροι καί ἕπονται οἱ νεώτεροι Πατέρες».
652.. Ὅ.π., σελ. 6: «Διά τήν συγκέντρωσιν τοῦ ὑλικοῦ ἐχρησιμοποιήθη κατά κύριον λόγον ἡ Πατρολογία τοῦ Migne. Κείμενά τινα μή συμπεριλαμβανόμενα εἰς αὐτήν ἀνεζητήθησαν ἀλλαχοῦ, ὅπως καί δι᾿ ἄλλα συμπεριλαμβανόμενα προετιμήθησαν νεώτεραι ἐκδόσεις».
653.. Ὅ.π., σελ. 6: «Εἰς τήν ταξινόμησιν τοῦ ὑλικοῦ προεκρίθη ἡ κλιμακωτή κατάταξις. Ἀρχίζομεν μέ τήν εἴσοδον εἰς τήν μοναχικήν ζωήν, διά νά φθάσωμεν εἰς τήν τελείωσιν καί τόν ἁγιασμόν τοῦ μοναχοῦ».
654.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ κατάταξις ἐξ ἄλλου εἰς τά ἐπί μέρους κεφάλαια δέν εἶναι ἴσως ἡ ἰδανική, καθ᾿ ὅσον εἰς πολλάς περιπτώσεις δέν ὑπάρχει σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ δύο θεμάτων, ὡς λ.χ. τῆς ὑπακοῆς καί τοῦ σεβασμοῦ πρός τόν προεστῶτα, τῶν ἐλλάμψεων καί τῆς θεοπτίας».
655.. Ἱερά Μονή Παντοκράτορος Σωτῆρος Χριστοῦ, Κέρκυρα, τ. Α΄ (2003), Β΄ (2004), Γ΄ (2011). Σαν ξεχωριστό τεύχος ἐκδόθηκε ὁ «Γυναικείος Ὀρθόδοξος Μοναχισμός » (2008).
Τυπικά ἱερῶν μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων. Ἡ ἔκθεση τοῦ ὑλικοῦ ἀρχίζει ἀπό τούς ἀρχαίους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας καί τελειώνει μέ τούς νεότερους651, ἀπό τήν εἴσοδο στό μοναστήρι μέχρι τόν ἁγιασμό, τήν τελείωση (θέωση).
..........Στόν πρόλογο ὁ ἀνθολόγος ἀναφέρει τίς πηγές πού χρησιμοποίησε652 καί τή μέθοδο πού ἀκολούθησε653. Τή δυσκολία προκάλεσε, κατά τή γνώμη του, ἡ κατάταξη τῶν θεμάτων στά ὑποκεφάλαια, διότι πολλά ἀπό τά θέματα ἀλληλοπεριχωροῦνται654.
..........Στήν παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε ἡ πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας, τῆς ὁποίας μέχρι σήμερα ἔχουν ἐπανεκδοθεῖ τά πρῶτα ἕξη ἀπό τά δεκατέσσερα κεφάλαια655.
..........Στόν πρόλογο ὁ ἀνθολόγος ἀναφέρει τίς πηγές πού χρησιμοποίησε652 καί τή μέθοδο πού ἀκολούθησε653. Τή δυσκολία προκάλεσε, κατά τή γνώμη του, ἡ κατάταξη τῶν θεμάτων στά ὑποκεφάλαια, διότι πολλά ἀπό τά θέματα ἀλληλοπεριχωροῦνται654.
..........Στήν παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε ἡ πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας, τῆς ὁποίας μέχρι σήμερα ἔχουν ἐπανεκδοθεῖ τά πρῶτα ἕξη ἀπό τά δεκατέσσερα κεφάλαια655.
133
..........Δέν θεωροῦμε ἀναγκαῖο νά παραθέσουμε ἐδῶ κάτι παραπάνω ἀπό τά περιεχόμενα τοῦ βιβλίου, διότι ὁ καθορισμός τῶν θεμάτων εἶναι πάνω ἀπό σαφής, ὅπως διατυπώθηκε στά κεφάλαια καί ὑποκεφάλαια τῆς πραγματείας.
..........Κεφάλαιο Α΄. Εἰσαγωγή στή μοναχική ζωή
..........1. Σκοπός καί ἀξία τοῦ μοναχισμοῦ (37 ἀποσπάσματα)
..........2. Ὅροι εἰσόδου στή μοναχική ζωή (17 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχική καθιέρωση (14 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Β΄. Τρόποι μοναχικῆς ζωῆς
..........1. Κοινόβιο (31 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Προεστώς (20 ἀποσπάσματα)
..........1. Προσόντα προεστῶτος (20 ἀποσπάσματα)
..........2. Καθήκοντα καί εὐθῦναι προεστῶτος (31 ἀποσπάσματα)
..........3. Δικαιώματα προεστῶτος - ὁ πρός αὐτόν σεβασμός (15 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐκλογή προεστῶτος (10 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διακονήματα (26 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Σωματική δίαιτα (40 ἀποσπάσματα)
..........2. Λαύρα (24 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀναχωρητισμός (21 ἀποσπάσματα)
..........4. Αὐστηρός Ἀναχωρητισμός (32 ἀποσπάσματα)
..........5. Οἱ διά Χριστόν σαλοί (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Σύγκριση τρόπων μοναχικῆς ζωῆς (46 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Γ΄. Ἡ μοναχική ὁμολογία
..........1. Παρθενία (35 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀκτημοσύνη (27 ἀποσπάσματα)
..........3. Ὑπακοή (36 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἔκταση ὑπακοῆς (19 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἐκκοπή ἰδίου θελήματος (25 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Δ΄. Γυναικεῖος μοναχισμός
..........1. Παρθενικόν μεγαλεῖον (19 ἀποσπάσματα)
..........2. Γυναικεῖα ἀνδραγαθήματα (16 ἀποσπάσματα)
..........3. Προτροπαί εἰς μοναζούσας (19 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Ε΄. Ἀσκητικοί ἱδρῶτες
..........1. Ἄσκησις – Βία (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Κακοπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐγκράτεια (35 ἀποσπάσματα)
..........4. Νηστεία (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἀγρυπνία (18 ἀποσπάσματα)
..........6. Ὁ κανών τοῦ μοναχοῦ (27 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Α΄. Εἰσαγωγή στή μοναχική ζωή
..........1. Σκοπός καί ἀξία τοῦ μοναχισμοῦ (37 ἀποσπάσματα)
..........2. Ὅροι εἰσόδου στή μοναχική ζωή (17 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχική καθιέρωση (14 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Β΄. Τρόποι μοναχικῆς ζωῆς
..........1. Κοινόβιο (31 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Προεστώς (20 ἀποσπάσματα)
..........1. Προσόντα προεστῶτος (20 ἀποσπάσματα)
..........2. Καθήκοντα καί εὐθῦναι προεστῶτος (31 ἀποσπάσματα)
..........3. Δικαιώματα προεστῶτος - ὁ πρός αὐτόν σεβασμός (15 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐκλογή προεστῶτος (10 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διακονήματα (26 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Σωματική δίαιτα (40 ἀποσπάσματα)
..........2. Λαύρα (24 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀναχωρητισμός (21 ἀποσπάσματα)
..........4. Αὐστηρός Ἀναχωρητισμός (32 ἀποσπάσματα)
..........5. Οἱ διά Χριστόν σαλοί (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Σύγκριση τρόπων μοναχικῆς ζωῆς (46 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Γ΄. Ἡ μοναχική ὁμολογία
..........1. Παρθενία (35 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀκτημοσύνη (27 ἀποσπάσματα)
..........3. Ὑπακοή (36 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἔκταση ὑπακοῆς (19 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἐκκοπή ἰδίου θελήματος (25 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Δ΄. Γυναικεῖος μοναχισμός
..........1. Παρθενικόν μεγαλεῖον (19 ἀποσπάσματα)
..........2. Γυναικεῖα ἀνδραγαθήματα (16 ἀποσπάσματα)
..........3. Προτροπαί εἰς μοναζούσας (19 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Ε΄. Ἀσκητικοί ἱδρῶτες
..........1. Ἄσκησις – Βία (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Κακοπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐγκράτεια (35 ἀποσπάσματα)
..........4. Νηστεία (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἀγρυπνία (18 ἀποσπάσματα)
..........6. Ὁ κανών τοῦ μοναχοῦ (27 ἀποσπάσματα)
134
..........7..Ὑπομονή πόνων καί θλίψεων (43 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΣΤ΄. Μόνωσις καί κοινωνικότης
..........1. Ξενιτεία - Ἀποταγή (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Παραμονή εἰς τό κελλίον (19 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἄβατον (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Συντυχίαι (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Σχέσεις πρός οἰκείους (17 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἔξοδοι - Ἀποδημίαι (17 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἱεραποστολή (33 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἡσυχία (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ζ΄. Διάφοροι ἀρεταί
..........1. Ἐργασία (32 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἐλεημοσύνη (22 ἀποσπάσματα)
..........3. Φιλοξενία (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Κοσμιότης συμπεριφορᾶς (31 ἀποσπάσματα)
..........5. Πραότης (15 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἀμεριμνία (23 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἀνδρεία - Ἀφοβία (23 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἐλπίς (28 ἀποσπάσματα)
..........9. Χαροποιόν πένθος (33 ἀποσπάσματα)
..........10. Χαρά (24 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Η΄. Πόλεμοι καί μάχαι
..........1. Πόλεμος ὑπό διαβόλου (25 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Παγίδες τοῦ διαβόλου (28 ἀποσπάσματα)
..........2. Πόλεμος κατά διαβόλου (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Πόλεμος κατά παθῶν (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Γαστριμαργία (11 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Σαρκικά πάθη (19 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Φιλαργυρία (7 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Θυμός - Ὀργή (11 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Λύπη (7 ἀποσπάσματα)
..........στ΄. Ἀκηδία (6 ἀποσπάσματα)
..........ζ΄. Κενοδοξία (14 ἀποσπάσματα)
..........η΄. Ὑπερηφανία (10 ἀποσπάσματα)
..........4. Λογισμοί (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Λογισμοί βλασφημίας (7 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἐνύπνια (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Συμμαχίαι, Ἡ Θεοτόκος - Ὁ Σταυρός – Οἱ ἄγγελοι κ.λπ. (26 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΣΤ΄. Μόνωσις καί κοινωνικότης
..........1. Ξενιτεία - Ἀποταγή (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Παραμονή εἰς τό κελλίον (19 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἄβατον (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Συντυχίαι (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Σχέσεις πρός οἰκείους (17 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἔξοδοι - Ἀποδημίαι (17 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἱεραποστολή (33 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἡσυχία (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ζ΄. Διάφοροι ἀρεταί
..........1. Ἐργασία (32 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἐλεημοσύνη (22 ἀποσπάσματα)
..........3. Φιλοξενία (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Κοσμιότης συμπεριφορᾶς (31 ἀποσπάσματα)
..........5. Πραότης (15 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἀμεριμνία (23 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἀνδρεία - Ἀφοβία (23 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἐλπίς (28 ἀποσπάσματα)
..........9. Χαροποιόν πένθος (33 ἀποσπάσματα)
..........10. Χαρά (24 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Η΄. Πόλεμοι καί μάχαι
..........1. Πόλεμος ὑπό διαβόλου (25 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Παγίδες τοῦ διαβόλου (28 ἀποσπάσματα)
..........2. Πόλεμος κατά διαβόλου (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Πόλεμος κατά παθῶν (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Γαστριμαργία (11 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Σαρκικά πάθη (19 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Φιλαργυρία (7 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Θυμός - Ὀργή (11 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Λύπη (7 ἀποσπάσματα)
..........στ΄. Ἀκηδία (6 ἀποσπάσματα)
..........ζ΄. Κενοδοξία (14 ἀποσπάσματα)
..........η΄. Ὑπερηφανία (10 ἀποσπάσματα)
..........4. Λογισμοί (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Λογισμοί βλασφημίας (7 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἐνύπνια (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Συμμαχίαι, Ἡ Θεοτόκος - Ὁ Σταυρός – Οἱ ἄγγελοι κ.λπ. (26 ἀποσπάσματα)
135
..........Κεφάλαιον Θ΄. Πτώσεις καί ἧτται
..........1. Ὑποστολή τῆς χάριτος (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Μοναχοί κυκλευταί (14 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχοί ἀποχωροῦντες ἐκ τῆς ὑπακοῆς των (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Μοναχοί πεπλανημένοι (11 ἀποσπάσματα)
..........5. Μοναχοί ἐκπεσόντες (20 ἀποσπάσματα)
..........6. Μετάνοια (24 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐπιτίμια – Ποιναί (20 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ι΄. «Ἄγρυπνον ὄμμα»
..........1. Φόβος Θεοῦ (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Αὐτοεξέτασις – Αὐτογνωσία (15 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐξαγόρευσις λογισμῶν καί ἁμαρτιῶν (20 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐγκράτεια γλώσσης – Σιωπή (43 ἀποσπάσματα)
..........5. Φυλακή αἰσθήσεων (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Φυλακή μνήμης (Μνήμη Θεοῦ – θανάτου – κρίσεως – κολάσεων) (40 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐγρήγορσις (42 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΑ΄. Πνευματική ἀνύψωσις
..........1. Ἀνάγνωσις – Μελέτη (41 ἀποσπάσματα)
..........2. Ψαλμῳδία (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Μυστηριακή ζωή (30 ἀποσπάσματα)
..........4. Προσευχή (39 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἐκκλησιαστικαί ἀκολουθίαι (21 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἀδιάλειπτος προσευχή (14 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Εὐχή Ἰησοῦ (22 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Πειρασμοί ἐν τῇ προσευχῇ (17 ἀποσπάσματα)
..........5. Κατάνυξις (19 ἀποσπάσματα)
..........6. Νῆψις (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Θεωρία (29 ἀποσπάσματα)
..........α. Θεωρία καί πρᾶξις (21 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΒ΄. Αἱ τρεῖς κορυφαῖαι ἀρεταί
..........1. Ταπεινοφροσύνη (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀγάπη (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἀγάπη πρός Χριστόν (24 ἀποσπάσματα)
..........1. Ὑποστολή τῆς χάριτος (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Μοναχοί κυκλευταί (14 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχοί ἀποχωροῦντες ἐκ τῆς ὑπακοῆς των (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Μοναχοί πεπλανημένοι (11 ἀποσπάσματα)
..........5. Μοναχοί ἐκπεσόντες (20 ἀποσπάσματα)
..........6. Μετάνοια (24 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐπιτίμια – Ποιναί (20 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ι΄. «Ἄγρυπνον ὄμμα»
..........1. Φόβος Θεοῦ (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Αὐτοεξέτασις – Αὐτογνωσία (15 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐξαγόρευσις λογισμῶν καί ἁμαρτιῶν (20 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐγκράτεια γλώσσης – Σιωπή (43 ἀποσπάσματα)
..........5. Φυλακή αἰσθήσεων (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Φυλακή μνήμης (Μνήμη Θεοῦ – θανάτου – κρίσεως – κολάσεων) (40 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐγρήγορσις (42 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΑ΄. Πνευματική ἀνύψωσις
..........1. Ἀνάγνωσις – Μελέτη (41 ἀποσπάσματα)
..........2. Ψαλμῳδία (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Μυστηριακή ζωή (30 ἀποσπάσματα)
..........4. Προσευχή (39 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἐκκλησιαστικαί ἀκολουθίαι (21 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἀδιάλειπτος προσευχή (14 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Εὐχή Ἰησοῦ (22 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Πειρασμοί ἐν τῇ προσευχῇ (17 ἀποσπάσματα)
..........5. Κατάνυξις (19 ἀποσπάσματα)
..........6. Νῆψις (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Θεωρία (29 ἀποσπάσματα)
..........α. Θεωρία καί πρᾶξις (21 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΒ΄. Αἱ τρεῖς κορυφαῖαι ἀρεταί
..........1. Ταπεινοφροσύνη (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀγάπη (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἀγάπη πρός Χριστόν (24 ἀποσπάσματα)
136
..........Κεφάλαιον ΙΓ΄. Χαρίσματα τοῦ Ἁγίου
........ .Πνεύματος
..........1. Γενικά περί χαρισμάτων (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Τό χάρισμα τῆς διακρίσεως (27 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Διάκρισις ἀρετῶν (39 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διάκρισις παθῶν καί ἁμαρτιῶν
..........(38 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Διάκρισις λογισμῶν (21 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Διάκρισις ὀπτασιῶν (23 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Διάκρισις πνευματικῶν καταστάσεων
..........(35 ..ἀποσπάσματα)
..........3. Διορατικόν χάρισμα (29 ἀποσπάσματα)
..........4. Προορατικόν χάρισμα (14 ἀποσπάσματα)
..........5. Τό κατά δαιμόνων χάρισμα (7 ἀποσπάσματα)
..........6. Τό κατά θηρίων χάρισμα (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Χάρισμα θαυματουργιῶν (29 ἀποσπάσματα)
..........8. Τό χάρισμα τῆς μακαρίας τελευτῆς
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........9. Ἕτερα χαρίσματα (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΔ΄. Τελείωσις
..........1. Καθαρά προσευχή (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Θεῖος ἔρως (30 ἀποσπάσματα)
..........3. Θεία μέθη (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Καρδιακόν δάκρυ (19 ἀποσπάσματα)
..........5. Κάθαρσις νοός καί καρδίας (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Θεῖος σαββατισμός (11 ἀποσπάσματα)
..........7. Εἴσοδος εἰς τόν θεῖον καί ὑπέρφωτον γνόφον
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........8. Θεολογική μύησις (29 ἀποσπάσματα)
..........9. Θεοπτία (22 ἀποσπάσματα)
..........10. Θεῖαι ἐλλάμψεις (33 ἀποσπάσματα)
..........11. Θέωσις (28 ἀποσπάσματα)
2.3.στ. Προσκυνητάρια
Ὁ τύπος αὐτός τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου γνώρισε τήν ἀνανεωμένη καί τήν ἐμπλουτισμένη του μορφή. Ὅπως τό κάθε του σύγγραμμα, ἔτσι καί τά Προσκυνητάρια, ἔχουν ξεκάθαρους ποιμαντικούς σκοπούς. Εἶναι μιά σύντομη, εὐχάριστη καί συναρπαστική διδασκαλία γιά τό πῶς πρέπει νά γίνει ἕνα σωστό προσκύνημα στό μοναστήρι, εἶναι μιά πλούσια καί αὐθεντική παροχή σχετικῆς γνώσης γιά κάθε ἐπίπεδο ἀναζήτησης, εἶναι μιά ἐμπνευσμένη μετάδοση θαυμασμοῦ καί ἀγάπης
........ .Πνεύματος
..........1. Γενικά περί χαρισμάτων (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Τό χάρισμα τῆς διακρίσεως (27 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Διάκρισις ἀρετῶν (39 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διάκρισις παθῶν καί ἁμαρτιῶν
..........(38 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Διάκρισις λογισμῶν (21 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Διάκρισις ὀπτασιῶν (23 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Διάκρισις πνευματικῶν καταστάσεων
..........(35 ..ἀποσπάσματα)
..........3. Διορατικόν χάρισμα (29 ἀποσπάσματα)
..........4. Προορατικόν χάρισμα (14 ἀποσπάσματα)
..........5. Τό κατά δαιμόνων χάρισμα (7 ἀποσπάσματα)
..........6. Τό κατά θηρίων χάρισμα (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Χάρισμα θαυματουργιῶν (29 ἀποσπάσματα)
..........8. Τό χάρισμα τῆς μακαρίας τελευτῆς
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........9. Ἕτερα χαρίσματα (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΔ΄. Τελείωσις
..........1. Καθαρά προσευχή (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Θεῖος ἔρως (30 ἀποσπάσματα)
..........3. Θεία μέθη (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Καρδιακόν δάκρυ (19 ἀποσπάσματα)
..........5. Κάθαρσις νοός καί καρδίας (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Θεῖος σαββατισμός (11 ἀποσπάσματα)
..........7. Εἴσοδος εἰς τόν θεῖον καί ὑπέρφωτον γνόφον
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........8. Θεολογική μύησις (29 ἀποσπάσματα)
..........9. Θεοπτία (22 ἀποσπάσματα)
..........10. Θεῖαι ἐλλάμψεις (33 ἀποσπάσματα)
..........11. Θέωσις (28 ἀποσπάσματα)
2.3.στ. Προσκυνητάρια
Ὁ τύπος αὐτός τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου γνώρισε τήν ἀνανεωμένη καί τήν ἐμπλουτισμένη του μορφή. Ὅπως τό κάθε του σύγγραμμα, ἔτσι καί τά Προσκυνητάρια, ἔχουν ξεκάθαρους ποιμαντικούς σκοπούς. Εἶναι μιά σύντομη, εὐχάριστη καί συναρπαστική διδασκαλία γιά τό πῶς πρέπει νά γίνει ἕνα σωστό προσκύνημα στό μοναστήρι, εἶναι μιά πλούσια καί αὐθεντική παροχή σχετικῆς γνώσης γιά κάθε ἐπίπεδο ἀναζήτησης, εἶναι μιά ἐμπνευσμένη μετάδοση θαυμασμοῦ καί ἀγάπης
137
656. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 8: «Σάν εὐλογία πατρική, μποροῦμε, νομίζουμε, νά τό προσφέρωμε στά ἀγαπητά μας Μοναστήρια τῶν Μετεώρων… ἱκανοποιῶντας, κατά δύναμιν, τήν κοπιώδη πορεία τους, πού εἴθε πάντοτε νά εἶναι ἀνάβασις».
657. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 5: «Τό καλογερικό του ὄνομα εἶναι "προσκυνητάρι". Ὁ κόσμος τό θέλει "ὁδηγό"».
658.. Ὅ.π., σελ. 16: «Ὁ ναός εἶναι κατάγραφος ἀπό ὡραιότατες ἁγιογραφίες. Γεμίζει τήν ψυχή ἀπό θάμβος καί βοηθεῖ πολύ τόν ἐπισκέπτη στό εὐλαβικό του προσκύνημα».
659.. Ὅ.π., σελ. 76: «Νῦν δέ ἐπί τούτοις δέομαι καί ἀντιβολῶ ἕνα ἕκαστον τῶν μετ᾿ ἐμέ τήν προστασίαν τε καί προεδρίαν δεξόμενον ἐκ τῶν τῆς Μητροπόλεως Λαρίσσης…».
660. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 31.1.1962, ἄρθρο «Τό λογοτεχνικό ἔργο τοῦ Σεβασμιωτάτου κ.κ. Διονυσίου»: «Ποτέ τά μοναστήρια τῶν Μετεώρων μας δέν γνώρισαν τήν ζωντανότερη προβολή ἀπό αὐτή, πού τούς γίνεται ἀπό τόν Μητροπολίτην Διονύσιο καί ποτέ καί ἀπό κανένα δέν ἀγαπήθηκαν τόσο, ὅσο ἀπό Αὐτόν».
657. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 5: «Τό καλογερικό του ὄνομα εἶναι "προσκυνητάρι". Ὁ κόσμος τό θέλει "ὁδηγό"».
658.. Ὅ.π., σελ. 16: «Ὁ ναός εἶναι κατάγραφος ἀπό ὡραιότατες ἁγιογραφίες. Γεμίζει τήν ψυχή ἀπό θάμβος καί βοηθεῖ πολύ τόν ἐπισκέπτη στό εὐλαβικό του προσκύνημα».
659.. Ὅ.π., σελ. 76: «Νῦν δέ ἐπί τούτοις δέομαι καί ἀντιβολῶ ἕνα ἕκαστον τῶν μετ᾿ ἐμέ τήν προστασίαν τε καί προεδρίαν δεξόμενον ἐκ τῶν τῆς Μητροπόλεως Λαρίσσης…».
660. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 31.1.1962, ἄρθρο «Τό λογοτεχνικό ἔργο τοῦ Σεβασμιωτάτου κ.κ. Διονυσίου»: «Ποτέ τά μοναστήρια τῶν Μετεώρων μας δέν γνώρισαν τήν ζωντανότερη προβολή ἀπό αὐτή, πού τούς γίνεται ἀπό τόν Μητροπολίτην Διονύσιο καί ποτέ καί ἀπό κανένα δέν ἀγαπήθηκαν τόσο, ὅσο ἀπό Αὐτόν».
πρός τόν ἱερό αὐτό θεσμό τῆς Ἐκκλησίας, τό μοναχισμό, εἶναι καί μιά ἔκφραση πατρικῆς στοργῆς τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς μοναχούς του656.
«Ἅγιος Βησσαρίων» (Δούσικον)
Τό Πρισκυνητάρι657 ἀποτελεῖται ἀπό τόν Πρόλογο καί 17 κεφάλαια:
1. Τοπογραφία, 2. Τό μοναστήρι, 3. Τό ἐσωτερικό, 4. Ἡ τράπεζα, 5. Ὁ ναός658, 6. Παρεκκλήσια, 7. Ἅγια Λείψανα, 8. Κειμήλια, 9. Βιβλιοθήκη, 10. Δράση, 11. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων, 12. Ἡ Τιμία Κάρα τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος, 13. Ἡ Διαθήκη τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος659 (Τό κείμενο τῆς Διαθήκης, ὡς ἱστορικό ντοκουμέντο, χρήζει ἰδιαιτέρας προσοχῆς. Ὁ συγγραφέας τό παραθέτει ὁλόκληρο, μέ τίς ὀκτώ ὑπογραφές τῶν Ἀρχιεπισκόπων, διαδόχων τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνα, μέ τίς ὑποσχέσεις τους νά τηρήσουν τά λόγια τοῦ κτήτορα), 14. Χρονολογίες σχετικές μέ τόν Ἅγιο Βησσαρίωνα, 15. Χρονολογίες σχετικές μέ τό μοναστήρι, 16. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων πρός τούς πατέρας καί ἀδελφούς τῆς μονῆς του, 17. Ὁ ναός Πόρτα Παναγιᾶς.
..........Τά στοιχεῖα εἶναι ταξινομημένα σύμφωνα μέ τίς ἐπιστημονικές προδιαγραφές. Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς εἶναι προσιτός καί γιά τόν ἄνθρωπο μέ στοιχειώδη μόρφωση. Ὁ συγγραφέας καταφέρνει νά κάνει τήν ἀρχαία Μονή στόχο γιά μελέτη καί ἔρευνα τῶν εἰδικῶν, παράλληλα προσφέρει γνώση καί ἐμπνέει τήν ὑπερηφάνεια στούς ἐπιχώριους, γιά τό θησαυρό πού κατέχουν.
«Τά Μετέωρα»
Στήν παρούσα ἐργασία θά χρησιμοποιηθεῖ ἡ δ΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος, στήν ὁποία συμπεριλήφθηκαν τά μέχρι τότε ξεχωριστά τεύχη: «Βαρλαάμ», «Ἅγιος Στέφανος», «Μετέωρο» καί προστέθηκαν τά κεφάλαια «Ἁγία Τριάδα», «Ρουσάνου», μέχρι καί τήν περιγραφή τῶν ἐρειπωμένων μοναστηριῶν καί ἐκείνων πού καταστράφηκαν τελείως καί θεωρήθηκαν ὡς ἀνύπαρκτα660.
«Ἅγιος Βησσαρίων» (Δούσικον)
Τό Πρισκυνητάρι657 ἀποτελεῖται ἀπό τόν Πρόλογο καί 17 κεφάλαια:
1. Τοπογραφία, 2. Τό μοναστήρι, 3. Τό ἐσωτερικό, 4. Ἡ τράπεζα, 5. Ὁ ναός658, 6. Παρεκκλήσια, 7. Ἅγια Λείψανα, 8. Κειμήλια, 9. Βιβλιοθήκη, 10. Δράση, 11. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων, 12. Ἡ Τιμία Κάρα τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος, 13. Ἡ Διαθήκη τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος659 (Τό κείμενο τῆς Διαθήκης, ὡς ἱστορικό ντοκουμέντο, χρήζει ἰδιαιτέρας προσοχῆς. Ὁ συγγραφέας τό παραθέτει ὁλόκληρο, μέ τίς ὀκτώ ὑπογραφές τῶν Ἀρχιεπισκόπων, διαδόχων τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνα, μέ τίς ὑποσχέσεις τους νά τηρήσουν τά λόγια τοῦ κτήτορα), 14. Χρονολογίες σχετικές μέ τόν Ἅγιο Βησσαρίωνα, 15. Χρονολογίες σχετικές μέ τό μοναστήρι, 16. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων πρός τούς πατέρας καί ἀδελφούς τῆς μονῆς του, 17. Ὁ ναός Πόρτα Παναγιᾶς.
..........Τά στοιχεῖα εἶναι ταξινομημένα σύμφωνα μέ τίς ἐπιστημονικές προδιαγραφές. Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς εἶναι προσιτός καί γιά τόν ἄνθρωπο μέ στοιχειώδη μόρφωση. Ὁ συγγραφέας καταφέρνει νά κάνει τήν ἀρχαία Μονή στόχο γιά μελέτη καί ἔρευνα τῶν εἰδικῶν, παράλληλα προσφέρει γνώση καί ἐμπνέει τήν ὑπερηφάνεια στούς ἐπιχώριους, γιά τό θησαυρό πού κατέχουν.
«Τά Μετέωρα»
Στήν παρούσα ἐργασία θά χρησιμοποιηθεῖ ἡ δ΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος, στήν ὁποία συμπεριλήφθηκαν τά μέχρι τότε ξεχωριστά τεύχη: «Βαρλαάμ», «Ἅγιος Στέφανος», «Μετέωρο» καί προστέθηκαν τά κεφάλαια «Ἁγία Τριάδα», «Ρουσάνου», μέχρι καί τήν περιγραφή τῶν ἐρειπωμένων μοναστηριῶν καί ἐκείνων πού καταστράφηκαν τελείως καί θεωρήθηκαν ὡς ἀνύπαρκτα660.
138
661. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 6.
662.. Ὅ.π., σελ. 6: «…νά βοηθηθῇ ὅποια ψυχή τό ζητεῖ νά πλησιάσῃ τό νόημα τῆς πνευματικότητος τῶν Μετεώρων».
663. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 6: «Σήμερα τραβᾶ ὁ κόσμος. Αὔριο ἠμπορεῖ νά στραφῇ καί πάλι τό ρεῦμα πρός τήν ἔρημο, τή γαλήνη τῶν Μοναστηριῶν, καί ἡ ὁλόθερμη εὐχή μου νά γίνῃ πραγματικότης: νά χυθῇ καινούργιο αἷμα στή γηρασμένη Ἀδελφότητα, νά ξανακαινουργιώσῃ (τό μοναστήρι)…»
664. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 50: «Κάτω, ἐδῶ, ἁπλώνεται μέ χάρι, σάν παραμυθένια ἀρχόντισσα, μέ τό Μοναστήρι κορώνα στό κεφάλι, ἡ πεντάμορφη Καλαμπάκα. Λίγο πιό πέρα, αὐτό τό τεράστιο φίδι, πού ἀπό τό μέγεθός του καί τό βαρυφορτωμένο στομάχι, σέρνεται μ᾿ ἔκδηλη νωθρότητα πρός τά κάτω, εἶναι ὁ Πηνειός. Ὅσο, ὅταν εἶναι στά καλά του, γίνεται πηγή πλούτου καί χαρᾶς γιά τά γύρω του χωριά, τόσο, ὅταν θυμώσῃ κι ἀγριέψῃ, γίνεται ὁ φόβος καί ὁ τρόμος των».
662.. Ὅ.π., σελ. 6: «…νά βοηθηθῇ ὅποια ψυχή τό ζητεῖ νά πλησιάσῃ τό νόημα τῆς πνευματικότητος τῶν Μετεώρων».
663. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 6: «Σήμερα τραβᾶ ὁ κόσμος. Αὔριο ἠμπορεῖ νά στραφῇ καί πάλι τό ρεῦμα πρός τήν ἔρημο, τή γαλήνη τῶν Μοναστηριῶν, καί ἡ ὁλόθερμη εὐχή μου νά γίνῃ πραγματικότης: νά χυθῇ καινούργιο αἷμα στή γηρασμένη Ἀδελφότητα, νά ξανακαινουργιώσῃ (τό μοναστήρι)…»
664. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 50: «Κάτω, ἐδῶ, ἁπλώνεται μέ χάρι, σάν παραμυθένια ἀρχόντισσα, μέ τό Μοναστήρι κορώνα στό κεφάλι, ἡ πεντάμορφη Καλαμπάκα. Λίγο πιό πέρα, αὐτό τό τεράστιο φίδι, πού ἀπό τό μέγεθός του καί τό βαρυφορτωμένο στομάχι, σέρνεται μ᾿ ἔκδηλη νωθρότητα πρός τά κάτω, εἶναι ὁ Πηνειός. Ὅσο, ὅταν εἶναι στά καλά του, γίνεται πηγή πλούτου καί χαρᾶς γιά τά γύρω του χωριά, τόσο, ὅταν θυμώσῃ κι ἀγριέψῃ, γίνεται ὁ φόβος καί ὁ τρόμος των».
..........Ὁ Πρόλογος δίνει πληροφορία, ὅτι τό πόνημα εἶχε μεγάλη ζήτηση καί σέ μικρό χρονικό διάστημα ἐξαντλήθηκαν οἱ δύο πρῶτες ἐκδόσεις ἀπό πέντε χιλιάδες ἀντίτυπα ἡ κάθε μία καί ἡ ζήτηση παρέμεινε σταθερή, ὁπότε οἱ ἐκδόσεις συνεχίστηκαν661.
..........Ὁ σκοπός τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι διπλός: α΄. ἡ ἐκπλήρωση τῆς ἀναζήτησης τῶν προσκυνητῶν νά πλησιάσουν τήν πνευματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ τῶν Μετεώρων662 καί β΄. ἡ προσέλκυση τῶν προσκυνητῶν πρός τό μοναχικό βίο μέ προοπτική τήν ἀφιέρωση663.
..........Ἡ δομή τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι πάντοτε ἡ ἴδια, ὅπως τήν περιγράψαμε παραπάνω στό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Δουσίκου.
..........Ἡ γλώσσα τοῦ κειμένου εἶναι ἁπλή καί προσιτή, σέ μερικά σημεῖα μάλιστα ἀρκετά χαριτωμένη, ὅπως στήν περιγραφή τοῦ τοπίου664 – μέθοδος πού ξεκουράζει στήν πορεία τῆς διήγησης, πυκνῆς ἀπό ἱστορικά στοιχεῖα.
..........Ὁ ἐπιστημονικός χαρακτήρας τοῦ κειμένου παρουσιάζει τήν ἀρχαιολογική ἔρευνα τοῦ συγγραφέα: τή μελέτη τῶν ἐπιγραφῶν στούς ἁγιογραφημένους τοίχους, στίς πέτρινες ἐντοιχισμένες πλάκες τῶν κτιρίων, τή σύγκριση τῶν στοιχείων μέ τούς κώδικες, παρατίθεται πλούσιο ὑλικό ἀπό τά ἔργα ἐπιστημόνων ἐρευνητῶν, ἀλλά καί ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας λαμβάνει θέση καί καταλήγει σέ θετικές χρονολογίες μέ ἐπιστημονική εὐθύνη καί ἀκρίβεια στά ἐπιχειρήματα.
..........Ὁ σκοπός τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι διπλός: α΄. ἡ ἐκπλήρωση τῆς ἀναζήτησης τῶν προσκυνητῶν νά πλησιάσουν τήν πνευματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ τῶν Μετεώρων662 καί β΄. ἡ προσέλκυση τῶν προσκυνητῶν πρός τό μοναχικό βίο μέ προοπτική τήν ἀφιέρωση663.
..........Ἡ δομή τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι πάντοτε ἡ ἴδια, ὅπως τήν περιγράψαμε παραπάνω στό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Δουσίκου.
..........Ἡ γλώσσα τοῦ κειμένου εἶναι ἁπλή καί προσιτή, σέ μερικά σημεῖα μάλιστα ἀρκετά χαριτωμένη, ὅπως στήν περιγραφή τοῦ τοπίου664 – μέθοδος πού ξεκουράζει στήν πορεία τῆς διήγησης, πυκνῆς ἀπό ἱστορικά στοιχεῖα.
..........Ὁ ἐπιστημονικός χαρακτήρας τοῦ κειμένου παρουσιάζει τήν ἀρχαιολογική ἔρευνα τοῦ συγγραφέα: τή μελέτη τῶν ἐπιγραφῶν στούς ἁγιογραφημένους τοίχους, στίς πέτρινες ἐντοιχισμένες πλάκες τῶν κτιρίων, τή σύγκριση τῶν στοιχείων μέ τούς κώδικες, παρατίθεται πλούσιο ὑλικό ἀπό τά ἔργα ἐπιστημόνων ἐρευνητῶν, ἀλλά καί ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας λαμβάνει θέση καί καταλήγει σέ θετικές χρονολογίες μέ ἐπιστημονική εὐθύνη καί ἀκρίβεια στά ἐπιχειρήματα.
139
665. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου.
666. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
667. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη, Ἀθῆναι 1962.
668. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 143.
669. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους, σελ. 6: «Ἄν δέ λάβωμεν ὑπ᾿ ὄψιν, ὅτι αἱ περισσότεραι ἐξ αὐτῶν προέρχονται ἐκ προσώπων, τά ὁποῖα διέκειντο δυσμενῶς πρός αὐτόν, δυνάμεθα καλύτερον νά κατανοήσωμεν πόσον δύσκολον ἐγχείρημα ἀποτελεῖ τό νά ἐπιχειρήσῃ τις νά διαζωγραφίσῃ τήν εἰκόνα τοῦ ἐθνομάρτυρος φιλοσόφου».
666. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
667. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη, Ἀθῆναι 1962.
668. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 143.
669. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους, σελ. 6: «Ἄν δέ λάβωμεν ὑπ᾿ ὄψιν, ὅτι αἱ περισσότεραι ἐξ αὐτῶν προέρχονται ἐκ προσώπων, τά ὁποῖα διέκειντο δυσμενῶς πρός αὐτόν, δυνάμεθα καλύτερον νά κατανοήσωμεν πόσον δύσκολον ἐγχείρημα ἀποτελεῖ τό νά ἐπιχειρήσῃ τις νά διαζωγραφίσῃ τήν εἰκόνα τοῦ ἐθνομάρτυρος φιλοσόφου».
..........Κατά παρόμοιο τρόπο γράφτηκαν καί τό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, ἀπό τό ὁποῖο οὐσιαστικά καί ξεκίνησε ἡ προσπάθεια συγγραφῆς Προσκυνηταρίων665, ὅπως καί τά Προσκυνητάρια τῶν Μονῶν Βυτουμᾶ666 καί Σταγιάδων667.
2.4.ζ. Ἁγιολογικές ὁμιλίες
Οἱ ἁγιολογικές ὁμιλίες, πού συνήθως ἀναφέρονται σέ πρόσωπα τῆς Ἁγίας Γραφῆς, σέ Ἁγίους, μάρτυρες καί πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, συγγενεύουν μέ τούς Βίους τῶν Ἁγίων, διότι περιλαμβάνουν συχνά ἕνα ἐκτεταμένο βιογραφικό μέρος, ἐξελίχθηκαν κυρίως μέσω τοῦ ἔργου τῶν Πατέρων τοῦ 4ου αἰώνα (Βασιλείου Καισαρείας, Γρηγορίου Ναζιανζηνοῦ, Γρηγορίου Νύσσης, Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου)668. Συνεχίζοντας αὐτή τήν παράδοση ὁ Διονύσιος προσθέτει μιά ἰδιοτυπία: στίς ἁγιολογικές του ὁμιλίες, μαζί μέ τήν ἀκλόνητη πίστη στόν Θεό, ἐγκωμιάζει τήν ἀγάπη τοῦ Ἁγίου, τόν βίο τοῦ ὁποίου ἐξιστορεῖ, πρός τήν πατρίδα. Οἱ ἐγκωμιαζόμενοι τοῦ Διονυσίου, εἴτε ἀρχαῖοι, εἴτε νέοι, συνήθως εἶναι οἱ Ἕλληνες-Μάρτυρες καί ἰδιαίτερα Μάρτυρες-ποιμένες καί μάλιστα τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκεται ὁ ὁμιλητής.
«Διονύσιος ὁ ″Σκυλόσοφος″, πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους» (1967).
Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στή Λάρισα, κατά τήν τελετή τοῦ «Συνδέσμου Γραμμάτων καί Τεχνῶν Θεσσαλίας». Ὁ ὁμιλητής Μητροπολίτης ἐπιχείρησε νά ἀναδείξει τή ζωή, τή δράση καί τόν μαρτυρικό θάνατο ἑνός παρεξηγημένου Ἁγίου – τοῦ Λαρίσης Διονυσίου τοῦ Φιλοσόφου (1541-1611)– καί ἔφερε εἰς πέρας τήν ἔρευνά του, χρησιμοποιώντας καί τίς παλαιές πηγές669 καί τίς τελευταῖες
2.4.ζ. Ἁγιολογικές ὁμιλίες
Οἱ ἁγιολογικές ὁμιλίες, πού συνήθως ἀναφέρονται σέ πρόσωπα τῆς Ἁγίας Γραφῆς, σέ Ἁγίους, μάρτυρες καί πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, συγγενεύουν μέ τούς Βίους τῶν Ἁγίων, διότι περιλαμβάνουν συχνά ἕνα ἐκτεταμένο βιογραφικό μέρος, ἐξελίχθηκαν κυρίως μέσω τοῦ ἔργου τῶν Πατέρων τοῦ 4ου αἰώνα (Βασιλείου Καισαρείας, Γρηγορίου Ναζιανζηνοῦ, Γρηγορίου Νύσσης, Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου)668. Συνεχίζοντας αὐτή τήν παράδοση ὁ Διονύσιος προσθέτει μιά ἰδιοτυπία: στίς ἁγιολογικές του ὁμιλίες, μαζί μέ τήν ἀκλόνητη πίστη στόν Θεό, ἐγκωμιάζει τήν ἀγάπη τοῦ Ἁγίου, τόν βίο τοῦ ὁποίου ἐξιστορεῖ, πρός τήν πατρίδα. Οἱ ἐγκωμιαζόμενοι τοῦ Διονυσίου, εἴτε ἀρχαῖοι, εἴτε νέοι, συνήθως εἶναι οἱ Ἕλληνες-Μάρτυρες καί ἰδιαίτερα Μάρτυρες-ποιμένες καί μάλιστα τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκεται ὁ ὁμιλητής.
«Διονύσιος ὁ ″Σκυλόσοφος″, πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους» (1967).
Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στή Λάρισα, κατά τήν τελετή τοῦ «Συνδέσμου Γραμμάτων καί Τεχνῶν Θεσσαλίας». Ὁ ὁμιλητής Μητροπολίτης ἐπιχείρησε νά ἀναδείξει τή ζωή, τή δράση καί τόν μαρτυρικό θάνατο ἑνός παρεξηγημένου Ἁγίου – τοῦ Λαρίσης Διονυσίου τοῦ Φιλοσόφου (1541-1611)– καί ἔφερε εἰς πέρας τήν ἔρευνά του, χρησιμοποιώντας καί τίς παλαιές πηγές669 καί τίς τελευταῖες
140
670.. Ὅ.π., σελ. 7: «Εὐτυχῶς, τελευταίως, ὁ Διευθυντής τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἀρχείου τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν κ. Λέανδρος Βρανούσης ἐπέτυχε νά ἀνεύρῃ εἰς τά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ἱσπανίας πολύτιμον σχετικόν ὑλικόν, ἐπί τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ὡμίλησε περί τοῦ Διονυσίου εἰς τήν αἴθουσαν τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρίας Ἀθηνῶν καί τήν ὁποίαν διάλεξιν πάνυ εὐγενῶς ἔθεσεν εἰς τήν διάθεσιν τοῦ γράφοντος».
671.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ἰδιαιτέρως δι᾿ ἡμᾶς σήμερον, οἱ ὁποῖοι διερχόμεθα μίαν καμπήν τῆς ἐθνικῆς μας ἱστορίας, τό πρόσωπον τοῦ Διονυσίου πρέπει νά μᾶς ὑπενθυμίζῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς καί μάλιστα ἡ χριστιανική, δέν εἶναι μόνον μία γεωγραφική ἔννοια, ἀλλά μία ἀξία πνευματική, ἡ ὁποία περικλείει ὅ,τι ὑψηλότερον καί ὅ,τι εὐγενέστερον ἔχει νά δώσῃ ἡ ἀνθρωπίνη ἱστορία. Χάριν αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, διά νά τῆς δώσῃ τήν δυνατότητα νά διαδραματίσῃ καί πάλιν τόν ἀνεκτίμητον προορισμόν της μεταξύ τῶν πεπολιτισμένων καί ἐλευθέρων Ἐθνῶν ἐθυσιάσθη, καθ᾿ ὅν τρόπον ἐθυσιάσθη καί ὁ Διονύσιος καί ὅλη ἡ πολυάριθμος ἡρωϊκή χορεία τῶν ἀγωνιστῶν τῆς Ἐλευθερίας».
672..Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: «…εἰς τήν καρδίαν τῆς περιοχῆς Ἀσπροποτάμου τῆς Θεσσαλικῆς Πίνδου».
673.. Ὅ.π., σελ. 18.
674.. Ὅ.π., σελ. 19: «Κατά τρόπον ἀριστοτεχνικώτατον ὁ ἐμπνευσμένος ἱεροκήρυξ π. Κοσμᾶς κάνει πρῶτον τούς καταφρονεμένους ἀκροατάς του νά αἰσθάνωνται ὑπερηφάνειαν διότι ἐγεννήθησαν Ὀρθόδοξοι χριστιανοί καί εἶναι Ἕλληνες, ἀπομακρύνων οὕτω πως πᾶσαν σκέψιν ἀπαρνήσεως τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἑλλάδος…».
675.. Ὅ.π., σελ. 21: «Εἰς τήν ἑδραίωσιν τῆς Πίστεως καί τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἀναμφιβόλως συμβάλλει ἡ μόρφωσις. Διά τοῦτο καί ἐπιμένει πολύ εἰς τήν ἵδρυσιν σχολείων».
676.. Ὅ.π., σελ. 26-27.
671.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ἰδιαιτέρως δι᾿ ἡμᾶς σήμερον, οἱ ὁποῖοι διερχόμεθα μίαν καμπήν τῆς ἐθνικῆς μας ἱστορίας, τό πρόσωπον τοῦ Διονυσίου πρέπει νά μᾶς ὑπενθυμίζῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς καί μάλιστα ἡ χριστιανική, δέν εἶναι μόνον μία γεωγραφική ἔννοια, ἀλλά μία ἀξία πνευματική, ἡ ὁποία περικλείει ὅ,τι ὑψηλότερον καί ὅ,τι εὐγενέστερον ἔχει νά δώσῃ ἡ ἀνθρωπίνη ἱστορία. Χάριν αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, διά νά τῆς δώσῃ τήν δυνατότητα νά διαδραματίσῃ καί πάλιν τόν ἀνεκτίμητον προορισμόν της μεταξύ τῶν πεπολιτισμένων καί ἐλευθέρων Ἐθνῶν ἐθυσιάσθη, καθ᾿ ὅν τρόπον ἐθυσιάσθη καί ὁ Διονύσιος καί ὅλη ἡ πολυάριθμος ἡρωϊκή χορεία τῶν ἀγωνιστῶν τῆς Ἐλευθερίας».
672..Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: «…εἰς τήν καρδίαν τῆς περιοχῆς Ἀσπροποτάμου τῆς Θεσσαλικῆς Πίνδου».
673.. Ὅ.π., σελ. 18.
674.. Ὅ.π., σελ. 19: «Κατά τρόπον ἀριστοτεχνικώτατον ὁ ἐμπνευσμένος ἱεροκήρυξ π. Κοσμᾶς κάνει πρῶτον τούς καταφρονεμένους ἀκροατάς του νά αἰσθάνωνται ὑπερηφάνειαν διότι ἐγεννήθησαν Ὀρθόδοξοι χριστιανοί καί εἶναι Ἕλληνες, ἀπομακρύνων οὕτω πως πᾶσαν σκέψιν ἀπαρνήσεως τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἑλλάδος…».
675.. Ὅ.π., σελ. 21: «Εἰς τήν ἑδραίωσιν τῆς Πίστεως καί τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἀναμφιβόλως συμβάλλει ἡ μόρφωσις. Διά τοῦτο καί ἐπιμένει πολύ εἰς τήν ἵδρυσιν σχολείων».
676.. Ὅ.π., σελ. 26-27.
ἀνακαλύψεις670. Ἐκφέρει καί τή δική του ἑρμηνεία τῶν γεγονότων καί τῆς προσωπικότητας τοῦ Ἐθνομάρτυρα. Μετά ἀπό μιά ἐκτεταμένη μελέτη, σχετικά μέ τό ἀντικείμενο τῆς ὁμιλίας, σέ σύντομο χρονικό διάστημα ὁ ὁμιλητής προσέφερε μιά γνώση, ἐπεξεργασμένη ποιμαντικά καί προσαρμοσμένη πρός τίς πνευματικές ἀναζητήσεις τῆς ἐποχῆς671.
«Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (1966)
Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στήν τελετή τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς προτομῆς τοῦ ἱερομάρτυρα καί ἐθναποστόλου Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ672. Κατά τόν Διονύσιο Τρίκκης ὁ Ἅγιος Κοσμάς ἐκπροσωπεῖ τήν ἰδανική μορφή τοῦ Ἕλληνα ἱερέα, πού «κλείει ἐντός του ὁλόκληρον τήν Ὀρθοδοξίαν καί τό Ἔθνος»673. Ὁ Μητροπολίτης συχνά καί ὁ ἴδιος ἀκολουθοῦσε τήν τακτική τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, τό περιεχόμενο τῶν κηρυγμάτων τοῦ ὁποίου ἦταν πάντοτε ὁ Χριστός καί ἡ Ἑλλάδα674. Ὁ ὁμιλητής ἑστιάζει στίς βασικές θέσεις τῶν κηρυγμάτων τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ, ὁ ὁποῖος: προτρέπει στήν ἀγάπη καί ὁμόνοια μεταξύ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, καυτηριάζει τήν ἀδικία καί τήν ἐκμετάλλευση μεταξύ τους, ἐπιμένει ἰδιαίτερα στήν Κυριακή ἀργία, θίγει θέματα κοινωνικά, ὅπως τῆς ἄθλιας κατάστασης τῆς γυναίκας, προτρέπει ἐπίμονα στήν ἵδρυση σχολείων675. Άνακεφαλαιώνοντας, ὁ ὁμιλητής δίνει τήν ἑρμηνεία σέ ὅλο τό πνευματικό ἔργο καί τόν μαρτυρικό θάνατο τοῦ ἰσαποστόλου Κοσμᾶ σέ μορφή ἐγκωμίου676.
«Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (1966)
Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στήν τελετή τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς προτομῆς τοῦ ἱερομάρτυρα καί ἐθναποστόλου Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ672. Κατά τόν Διονύσιο Τρίκκης ὁ Ἅγιος Κοσμάς ἐκπροσωπεῖ τήν ἰδανική μορφή τοῦ Ἕλληνα ἱερέα, πού «κλείει ἐντός του ὁλόκληρον τήν Ὀρθοδοξίαν καί τό Ἔθνος»673. Ὁ Μητροπολίτης συχνά καί ὁ ἴδιος ἀκολουθοῦσε τήν τακτική τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, τό περιεχόμενο τῶν κηρυγμάτων τοῦ ὁποίου ἦταν πάντοτε ὁ Χριστός καί ἡ Ἑλλάδα674. Ὁ ὁμιλητής ἑστιάζει στίς βασικές θέσεις τῶν κηρυγμάτων τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ, ὁ ὁποῖος: προτρέπει στήν ἀγάπη καί ὁμόνοια μεταξύ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, καυτηριάζει τήν ἀδικία καί τήν ἐκμετάλλευση μεταξύ τους, ἐπιμένει ἰδιαίτερα στήν Κυριακή ἀργία, θίγει θέματα κοινωνικά, ὅπως τῆς ἄθλιας κατάστασης τῆς γυναίκας, προτρέπει ἐπίμονα στήν ἵδρυση σχολείων675. Άνακεφαλαιώνοντας, ὁ ὁμιλητής δίνει τήν ἑρμηνεία σέ ὅλο τό πνευματικό ἔργο καί τόν μαρτυρικό θάνατο τοῦ ἰσαποστόλου Κοσμᾶ σέ μορφή ἐγκωμίου676.
141
677. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5.
678.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 11-12: «Κλῖμα θαυμάσιον. … Γῆ γόνιμος. … Θά ἔπρεπεν εἰς τήν προνομιοῦχον αὐτήν γωνίαν ἡ πτωχεία νά εἶναι ἄγνωστος, ἡ δέ ἀσθένεια σπανιωτάτη. Μεγάλως λυπεῖ τόν φίλον τῆς νήσου ἡ διαπίστωσις τοῦ ὅλως ἐναντίου˙ καί τοῦτο διότι λείπει ἡ ἐπιστημονική καθοδήγησις εἰς τήν ἐκμετάλλευσιν τοῦ φυσικοῦ πλούτου αὐτῆς. ...».
679.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 12: «Ὄχι ὀλίγον, κατά τήν γνώμην μου, κωλύει τήν ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας καί ἡ ἔλλειψις τοῦ δέοντος σεβασμοῦ πρός αὐτήν ἀπό ποιμένων τινῶν. … συμβαίνει πολλάκις μερικοί ποιμένες χάριν καλλιτέρας διαθρέψεως τῶν ποιμνίων των, ἐλαφρᾷ τῇ συνειδήσει, νά καταστρέφουν τόν ἐσπαρμένον ἀγρόν τοῦ γείτονός των. … Δέν ἐγνώρισεν ὁ δυστυχής τόν ὡραῖον ἐκεῖνον κοινωνικόν ὅρον τοῦ Κυρίου ἡμῶν· «πάντα οὖν ὅσα ἄν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καί ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς». Οὔτε ἐσκέφθη ποτέ, φαίνεται, ὅτι ἡ εὐτυχία αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ἐξαρτᾶται ἐν μέρει ἀπό τήν εὐδαιμονίαν τοῦ γείτονός του. Ἐάν, εὐλογημένε μου, εὐτυχῇ τό ὅλον, ἑπόμενον εἶναι νά μή δυστυχῇ καί τό μέρος».
680.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἕνα μήνυμα ἀπό τό Σπήλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως, σελ. 25: «Σέ μια στιγμή, μέσα σ᾿ ἕνα βαθύ καί ἐκτεταμένο πόνον, διερωτᾶται: Γιατί νά ἐπιτρέψῃ ὁ Θεός οἱ πράσινοι ἱππεῖς τῆς Ἀποκαλύψεως, μέ τή σημαία τοῦ θανάτου, νά καλπάσουν ἐπάνω ἀπό τίς ὑπέροχες ἑπτά Ἐκκλησίες τῆς Μ. Ἀσίας, πού ἱδρύθηκαν μέ τόσους ἀνέκφραστους πόνους τοῦ Ἀποστόλου τῶν Ἐθνῶν; Γιατί; Διότι –τήν ἀπάντησι τήν δίδει ὁ ἴδιος ὑψιπέτης Εὐαγγελιστής– "τήν ἀγάπην τήν πρώτην ἀφῆκαν" (Ἀποκ. β΄ 4), τήν ἀγάπην πρός τόν Χριστόν καί πρός τόν πλησίον».
681. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Εἰς μνήμην Ἀλεξάνδρου Γκιάλα, σελ. 27: «… ἐμελέτησεν ἀπλήστως τούς μεγάλους Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας. Ἠγωνίσθη πολύ, διά νά γνωρίσῃ καλῶς καί τόν ἑαυτόν του. Καί μέ τήν προσευχήν καί τήν μυστηριακήν ζωήν κατώρθωσε νά γίνῃ ὁ Χριστοκεντρικός, ὁ γνήσιος Ὀρθόδοξος Θεολόγος, πού παρουσιάζει εἰς ἕνα ἁρμονικόν συνδυασμόν θεωρίαν καί πρᾶξιν». 682.. Ὅ.π., σελ. 27: «Λογοτέχνης πραγματικός, πιστεύων ὅτι ὁ σκοπός καί τά μέσα καί οἱ καρποί τῆς τέχνης τοῦ λόγου πρέπει νά συντελοῦν διά τήν καλυτέρευσιν καί ἄνοδον τοῦ ἀνθρώπου, ἔθεσε τήν ἐξαιρετικήν λογοτεχνικήν του ἱκανότητα, εἰς τήν ὑπηρεσίαν τοῦ συνανθρώπου του».
683.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 31.
684.. Ὅ.π., Ὁ πατήρ Εὐσέβιος «Ἐνσάρκωσις τῆς Ἀγάπης», σελ. 32-34.
678.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 11-12: «Κλῖμα θαυμάσιον. … Γῆ γόνιμος. … Θά ἔπρεπεν εἰς τήν προνομιοῦχον αὐτήν γωνίαν ἡ πτωχεία νά εἶναι ἄγνωστος, ἡ δέ ἀσθένεια σπανιωτάτη. Μεγάλως λυπεῖ τόν φίλον τῆς νήσου ἡ διαπίστωσις τοῦ ὅλως ἐναντίου˙ καί τοῦτο διότι λείπει ἡ ἐπιστημονική καθοδήγησις εἰς τήν ἐκμετάλλευσιν τοῦ φυσικοῦ πλούτου αὐτῆς. ...».
679.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἰμβριακαί ἐντυπώσεις, σελ. 12: «Ὄχι ὀλίγον, κατά τήν γνώμην μου, κωλύει τήν ἀνάπτυξιν τῆς γεωργίας καί ἡ ἔλλειψις τοῦ δέοντος σεβασμοῦ πρός αὐτήν ἀπό ποιμένων τινῶν. … συμβαίνει πολλάκις μερικοί ποιμένες χάριν καλλιτέρας διαθρέψεως τῶν ποιμνίων των, ἐλαφρᾷ τῇ συνειδήσει, νά καταστρέφουν τόν ἐσπαρμένον ἀγρόν τοῦ γείτονός των. … Δέν ἐγνώρισεν ὁ δυστυχής τόν ὡραῖον ἐκεῖνον κοινωνικόν ὅρον τοῦ Κυρίου ἡμῶν· «πάντα οὖν ὅσα ἄν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καί ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς». Οὔτε ἐσκέφθη ποτέ, φαίνεται, ὅτι ἡ εὐτυχία αὐτοῦ τοῦ ἰδίου ἐξαρτᾶται ἐν μέρει ἀπό τήν εὐδαιμονίαν τοῦ γείτονός του. Ἐάν, εὐλογημένε μου, εὐτυχῇ τό ὅλον, ἑπόμενον εἶναι νά μή δυστυχῇ καί τό μέρος».
680.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἕνα μήνυμα ἀπό τό Σπήλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως, σελ. 25: «Σέ μια στιγμή, μέσα σ᾿ ἕνα βαθύ καί ἐκτεταμένο πόνον, διερωτᾶται: Γιατί νά ἐπιτρέψῃ ὁ Θεός οἱ πράσινοι ἱππεῖς τῆς Ἀποκαλύψεως, μέ τή σημαία τοῦ θανάτου, νά καλπάσουν ἐπάνω ἀπό τίς ὑπέροχες ἑπτά Ἐκκλησίες τῆς Μ. Ἀσίας, πού ἱδρύθηκαν μέ τόσους ἀνέκφραστους πόνους τοῦ Ἀποστόλου τῶν Ἐθνῶν; Γιατί; Διότι –τήν ἀπάντησι τήν δίδει ὁ ἴδιος ὑψιπέτης Εὐαγγελιστής– "τήν ἀγάπην τήν πρώτην ἀφῆκαν" (Ἀποκ. β΄ 4), τήν ἀγάπην πρός τόν Χριστόν καί πρός τόν πλησίον».
681. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Εἰς μνήμην Ἀλεξάνδρου Γκιάλα, σελ. 27: «… ἐμελέτησεν ἀπλήστως τούς μεγάλους Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας. Ἠγωνίσθη πολύ, διά νά γνωρίσῃ καλῶς καί τόν ἑαυτόν του. Καί μέ τήν προσευχήν καί τήν μυστηριακήν ζωήν κατώρθωσε νά γίνῃ ὁ Χριστοκεντρικός, ὁ γνήσιος Ὀρθόδοξος Θεολόγος, πού παρουσιάζει εἰς ἕνα ἁρμονικόν συνδυασμόν θεωρίαν καί πρᾶξιν». 682.. Ὅ.π., σελ. 27: «Λογοτέχνης πραγματικός, πιστεύων ὅτι ὁ σκοπός καί τά μέσα καί οἱ καρποί τῆς τέχνης τοῦ λόγου πρέπει νά συντελοῦν διά τήν καλυτέρευσιν καί ἄνοδον τοῦ ἀνθρώπου, ἔθεσε τήν ἐξαιρετικήν λογοτεχνικήν του ἱκανότητα, εἰς τήν ὑπηρεσίαν τοῦ συνανθρώπου του».
683.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 31.
684.. Ὅ.π., Ὁ πατήρ Εὐσέβιος «Ἐνσάρκωσις τῆς Ἀγάπης», σελ. 32-34.
2.4. Ἀρθρογραφία
Ἡ ἀρθρογραφία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου εἶναι δεῖγμα τῆς ποιμαντικῆς του ἀνησυχίας, ὅπως τό μαρτυρεῖ καί ὁ τίτλος τῆς συλλογῆς ἄρθρων «Ἱεροί παλμοί» (1962). Ὁ συγγραφέας κατηγοριοποίησε τά ἄρθρα κατά θέματα, δημιουργῶντας τέσσερις ἑνότητες: κοινωνικά (8 ἄρθρα), ἐθνικά (7 ἄρθρα), ἑόρτια (16 ἄρθρα) καί ἱερατικά (12 ἄρθρα). Μερικά ἀπό αὐτά εἶχαν ἐκφωνηθεῖ ὡς λόγοι καί ὕστερα πῆραν τή μορφή ἄρθρου677.
..........Στά κοινωνικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ἡ ὑλική δυστυχία στά νησιά (αἰτίες/προτάσεις θεραπείας678)· ἡ ἀντίθετη πρός τό Εὐαγγέλιο ἀντιμετώπιση τοῦ συνανθρώπου, αἰτία κοινωνικῶν προβλημάτων679· ἡ παράβαση τῶν δύο μεγάλων ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ, αἰτία αὐτοκαταστροφῆς τῆς ἀνθρωπότητας680· σύγχρονες μέ τόν ἀρθρογράφο ἐπιφανεῖς ἐκκλησιαστικές προσωπικότητες ὡς πρότυπα πρός μίμηση (θεολόγου681 καί λογοτέχνη682 Ἀλέξανδρου Γκιάλα [Γ. Βερίτη], τοῦ φιλόστοργου Ἱεράρχη Ἀθηνῶν Χρυσάνθου683 καί τοῦ Ἀρχιμ. Εὐσεβίου Ματθοπούλου684).
Ἡ ἀρθρογραφία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου εἶναι δεῖγμα τῆς ποιμαντικῆς του ἀνησυχίας, ὅπως τό μαρτυρεῖ καί ὁ τίτλος τῆς συλλογῆς ἄρθρων «Ἱεροί παλμοί» (1962). Ὁ συγγραφέας κατηγοριοποίησε τά ἄρθρα κατά θέματα, δημιουργῶντας τέσσερις ἑνότητες: κοινωνικά (8 ἄρθρα), ἐθνικά (7 ἄρθρα), ἑόρτια (16 ἄρθρα) καί ἱερατικά (12 ἄρθρα). Μερικά ἀπό αὐτά εἶχαν ἐκφωνηθεῖ ὡς λόγοι καί ὕστερα πῆραν τή μορφή ἄρθρου677.
..........Στά κοινωνικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ἡ ὑλική δυστυχία στά νησιά (αἰτίες/προτάσεις θεραπείας678)· ἡ ἀντίθετη πρός τό Εὐαγγέλιο ἀντιμετώπιση τοῦ συνανθρώπου, αἰτία κοινωνικῶν προβλημάτων679· ἡ παράβαση τῶν δύο μεγάλων ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ, αἰτία αὐτοκαταστροφῆς τῆς ἀνθρωπότητας680· σύγχρονες μέ τόν ἀρθρογράφο ἐπιφανεῖς ἐκκλησιαστικές προσωπικότητες ὡς πρότυπα πρός μίμηση (θεολόγου681 καί λογοτέχνη682 Ἀλέξανδρου Γκιάλα [Γ. Βερίτη], τοῦ φιλόστοργου Ἱεράρχη Ἀθηνῶν Χρυσάνθου683 καί τοῦ Ἀρχιμ. Εὐσεβίου Ματθοπούλου684).
142
685.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ τελετῇ τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς ἐντοιχισθείσης πλακός εἰς ἀνάμνησιν τοῦ ἀπαγχονισμοῦ τοῦ Ἐθνομάρτυρος Μητροπολίτου Λήμνου Ἰωακείμ, σελ. 43-45.
686.. Ὅ.π., ἀπό τήν Βιβλιοκρισία («Ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ, Ἐπίσκοπος τῶν ἐλευθέρων πολιορκημένων. Ἀθῆναι 1954»), σελ. 64-66.
687.. Ὅ.π., ἀπό τήν Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Ἱεράρχης καί ἐγώ τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐξορισθείς ὡς φίλαγγλος καί τιμηθείς διά τάς ὑπέρ τῶν Ἄγγλων ὑπηρεσίας μου, αἰσθάνομαι τό καθῆκον νά διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως δι᾽ ὅλα αὐτά πρός σᾶς τούς πολεμήσαντας εἰς τήν Ἑλλάδα Ἄγγλους καί πρός ὅλον τόν ἀγγλικόν λαόν. Ἐπιστρέφω, λοιπόν, τό δίπλωμα πρός τούς κυβερνήτας σας, διότι δέν ἔχει πλέον σήμερον δι᾽ ἐμέ καμμίαν ἀξίαν. Δέν μετανοῶ δι᾽ ὅσα ἔκαμα τότε. Λυποῦμαι μόνον διά τήν διαγωγήν τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως».
686.. Ὅ.π., ἀπό τήν Βιβλιοκρισία («Ὁ Ρωγῶν Ἰωσήφ, Ἐπίσκοπος τῶν ἐλευθέρων πολιορκημένων. Ἀθῆναι 1954»), σελ. 64-66.
687.. Ὅ.π., ἀπό τήν Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Ἱεράρχης καί ἐγώ τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐξορισθείς ὡς φίλαγγλος καί τιμηθείς διά τάς ὑπέρ τῶν Ἄγγλων ὑπηρεσίας μου, αἰσθάνομαι τό καθῆκον νά διαμαρτυρηθῶ ἐντόνως δι᾽ ὅλα αὐτά πρός σᾶς τούς πολεμήσαντας εἰς τήν Ἑλλάδα Ἄγγλους καί πρός ὅλον τόν ἀγγλικόν λαόν. Ἐπιστρέφω, λοιπόν, τό δίπλωμα πρός τούς κυβερνήτας σας, διότι δέν ἔχει πλέον σήμερον δι᾽ ἐμέ καμμίαν ἀξίαν. Δέν μετανοῶ δι᾽ ὅσα ἔκαμα τότε. Λυποῦμαι μόνον διά τήν διαγωγήν τῆς ἀγγλικῆς κυβερνήσεως».
..........Στά ἐθνικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: ὁ ρόλος Ἐθνομαρτύρων ἱεραρχῶν στήν ἱστορία τοῦ ἔθνους685· ἡ προβολή ζωῆς καί δράσης ἑνός Ἕλληνα Ἐπισκόπου στό συγγραφικό ἔργο τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀρθρογράφου686· διαμαρτυρία γιά τό γεγονός τῆς ἀπαγωγῆς τοῦ Κύπρου Μακαρίου Γ΄ μέσω τῶν δύο ἀνοικτῶν ἐπιστολῶν πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστές μέ τόν ἀγγλικό λαό687 καί πρός τόν κλῆρο τῆς Μ. Βρετανίας.
143
688.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ, σελ. 71: «Ἀλλά τότε, ἀνάγκη καί ἡ ζωή μας νά εἶναι ἀνάλογος: πιστή, ἁγία, ἐνάρετος, "πλήρης ἀγαθῶν ἔργων καί ἐλεημοσυνῶν". Πόση πτωχεία ὑπάρχει γύρω μας! … Ἡ συνέπεια ἐπιβάλλει ὁλόκληρος ἡ ζωή μας νά φωτίζεται ἀπό τόν λαμπρόν Ἀστέρα τῆς Βηθλεέμ. Ὅπως δέ ὁ ὁδοιπόρος τῆς ἐρήμου, πού ἔχει χάσει τόν δρόμον καί περιπλανᾶται μέ ἀγωνίαν, παραδίδεται μέ πλήρη ἐμπιστοσύνην, μόλις συναντήσῃ ἕνα καλόν ὁδηγόν, τό ἴδιον καί ἡμεῖς νά παραδίδωμεν "ἑαυτούς καί ἀλλήλους καί πᾶσαν τήν ζωήν ἡμῶν" εἰς τόν Σωτῆρα, διά νά μᾶς κατευθύνῃ Ἐκεῖνος ἀσφαλῶς εἰς τόν δρόμον τῆς ζωῆς. Τότε θά ἔχῃ καί εἰς ἡμᾶς πλήρη τήν ἐφαρμογήν του τό ὁλόχαρον ἀγγελικόν μήνυμα, "Ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ"».
689.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Παῦλος ἐν Ἀθήναις, σελ. 119: «Μεγάλη ἡ στιγμή αὐτή διά τήν Ἑλλάδα. Κανένα ἄλλο γεγονός τῆς μακραίωνος ζωῆς της δέν δύναται νά παραβληθῇ κατά τήν σημασίαν καί τά ἐπακολουθήματα πρός ὅ,τι συνετελέσθη κατά τήν στιγμήν ἐκείνην ἐπί τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ὁ θεόληπτος Ἀπόστολος ἐνώπιον ἀριστοκρατῶν τοῦ πνεύματος, ἐν μέσω κοινωνίας ἐγκαυχωμένης ἐπί ὑψίστῳ πολιτισμῷ, κηρύττει τό Εὐαγγέλιον»˙ σελ. 122: «Ἐπιλάμπει τό "φῶς τό ἀληθινόν", τόν ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου εὑρισκόμενον Ἑλληνισμόν καί σώζεται αὐτός καί θέτει πάλιν εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς ἀνθρωπότητος ὅ,τι ὁ Θεός ἀπό αἰώνων εἶχεν ἐμπιστευθῆ εἰς αὐτόν: τῆς γλώσσης τήν γλαφυρότητα, τῆς τέχνης τήν ὡραιότητα, τῆς φιλοσοφίας τάς πτήσεις, τῆς λογικῆς τήν ὀξύτητα, τῆς φαντασίας τό κάλλος, τόν λυρισμόν τῆς ποιήσεως. Πόσον μεγάλη, ἀληθῶς, ἡ ὀφειλή μας πρό τόν μακάριον Παῦλον!»
690.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ θησαυρός τῆς Μυτιλήνης, σελ. 125: «Δέν χρειάζονται, λοιπόν, γνῶσις καί σοφία, οὔτε πλούτη καί ἀξιώματα τρανά καί τά παρόμοια, διά νά ἱκανοποιήσωμεν τήν δίψαν τῆς ψυχῆς μας διά τήν μόνιμον καί ἀληθῆ δόξαν. Πίστις μόνον θερμή καί ζωντανή εἰς τόν Χριστόν ἀπαιτεῖται. Συμμόρφωσις πλήρης πρός τό θεῖον Του θέλημα. Ὁλόψυχος ἀφοσίωσις πρός Αὐτόν».
691.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» Κύπρου (1950), σελ. 133: «Ἡμεῖς οἱ διδάσκαλοι, διά τῆς διδασκαλίας, ἀλλά καί διά τοῦ παραδείγματος, ὑποχρεούμεθα νά σᾶς παράσχωμεν τάς ἀπαιτουμένας γνώσεις καί τόν παλμόν τοῦ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ διά τήν ἐπιτυχίαν τῆς ἀποστολῆς σας». 692.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς Ἐπίσκοπον χειροτονίᾳ μου, σελ. 149.
693.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173: «Ἀλλ᾿ ὁ Κύριος εἶπεν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ Εὐαγγελίου Του, ὅσοι ζητοῦν τήν Βασιλείαν Του, δέν θά στεροῦνται τῶν ἀπαραιτήτων τῆς ζωῆς: "Ζητεῖτε τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν" (Λουκ. ιβ΄ 32). Πῶς συμβιβάζονται λοιπόν αὐτά μέ τήν μέχρι στερήσεων πτωχείαν τῶν ἱερέων μας; Μήπως πραγματική αἰτία τῆς πτωχείας των δέν εἶναι ὅσα ἀνωτέρω ἐσημειώσαμεν; Μήπως ἀλλοῦ ἔχει τήν ρίζαν του τό κακόν; Ἀσφαλῶς. Καί ἡ ἀνεπαρκεστάτη μισθοδοσία καί τά ἀνάξια λόγου τυχηρά εἶναι ἀποτελέσματα. Ἡ πραγματική αἰτία εἶναι ἄλλη, εὑρίσκεται βαθύτερα: Εἶναι ἡ μή ἐκτέλεσις ἐκείνων, πού μετά τήν ἐφαρμογήν των μόνον, κατά τούς λόγους τοῦ Κυρίου, δίδονται τά ἀγαθά».
689.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Παῦλος ἐν Ἀθήναις, σελ. 119: «Μεγάλη ἡ στιγμή αὐτή διά τήν Ἑλλάδα. Κανένα ἄλλο γεγονός τῆς μακραίωνος ζωῆς της δέν δύναται νά παραβληθῇ κατά τήν σημασίαν καί τά ἐπακολουθήματα πρός ὅ,τι συνετελέσθη κατά τήν στιγμήν ἐκείνην ἐπί τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ὁ θεόληπτος Ἀπόστολος ἐνώπιον ἀριστοκρατῶν τοῦ πνεύματος, ἐν μέσω κοινωνίας ἐγκαυχωμένης ἐπί ὑψίστῳ πολιτισμῷ, κηρύττει τό Εὐαγγέλιον»˙ σελ. 122: «Ἐπιλάμπει τό "φῶς τό ἀληθινόν", τόν ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου εὑρισκόμενον Ἑλληνισμόν καί σώζεται αὐτός καί θέτει πάλιν εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς ἀνθρωπότητος ὅ,τι ὁ Θεός ἀπό αἰώνων εἶχεν ἐμπιστευθῆ εἰς αὐτόν: τῆς γλώσσης τήν γλαφυρότητα, τῆς τέχνης τήν ὡραιότητα, τῆς φιλοσοφίας τάς πτήσεις, τῆς λογικῆς τήν ὀξύτητα, τῆς φαντασίας τό κάλλος, τόν λυρισμόν τῆς ποιήσεως. Πόσον μεγάλη, ἀληθῶς, ἡ ὀφειλή μας πρό τόν μακάριον Παῦλον!»
690.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ὁ θησαυρός τῆς Μυτιλήνης, σελ. 125: «Δέν χρειάζονται, λοιπόν, γνῶσις καί σοφία, οὔτε πλούτη καί ἀξιώματα τρανά καί τά παρόμοια, διά νά ἱκανοποιήσωμεν τήν δίψαν τῆς ψυχῆς μας διά τήν μόνιμον καί ἀληθῆ δόξαν. Πίστις μόνον θερμή καί ζωντανή εἰς τόν Χριστόν ἀπαιτεῖται. Συμμόρφωσις πλήρης πρός τό θεῖον Του θέλημα. Ὁλόψυχος ἀφοσίωσις πρός Αὐτόν».
691.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» Κύπρου (1950), σελ. 133: «Ἡμεῖς οἱ διδάσκαλοι, διά τῆς διδασκαλίας, ἀλλά καί διά τοῦ παραδείγματος, ὑποχρεούμεθα νά σᾶς παράσχωμεν τάς ἀπαιτουμένας γνώσεις καί τόν παλμόν τοῦ ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ διά τήν ἐπιτυχίαν τῆς ἀποστολῆς σας». 692.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς Ἐπίσκοπον χειροτονίᾳ μου, σελ. 149.
693.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173: «Ἀλλ᾿ ὁ Κύριος εἶπεν, ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ Εὐαγγελίου Του, ὅσοι ζητοῦν τήν Βασιλείαν Του, δέν θά στεροῦνται τῶν ἀπαραιτήτων τῆς ζωῆς: "Ζητεῖτε τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν" (Λουκ. ιβ΄ 32). Πῶς συμβιβάζονται λοιπόν αὐτά μέ τήν μέχρι στερήσεων πτωχείαν τῶν ἱερέων μας; Μήπως πραγματική αἰτία τῆς πτωχείας των δέν εἶναι ὅσα ἀνωτέρω ἐσημειώσαμεν; Μήπως ἀλλοῦ ἔχει τήν ρίζαν του τό κακόν; Ἀσφαλῶς. Καί ἡ ἀνεπαρκεστάτη μισθοδοσία καί τά ἀνάξια λόγου τυχηρά εἶναι ἀποτελέσματα. Ἡ πραγματική αἰτία εἶναι ἄλλη, εὑρίσκεται βαθύτερα: Εἶναι ἡ μή ἐκτέλεσις ἐκείνων, πού μετά τήν ἐφαρμογήν των μόνον, κατά τούς λόγους τοῦ Κυρίου, δίδονται τά ἀγαθά».
..........Στά ἑόρτια ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: .ὁ χριστιανός ὄντως γιορτάζει, ὅταν συμμορφώνει τή ζωή του στό νόημα τῆς ἑορτῆς688· τό κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου στόν Ἄρειο Πάγο ἀπό τόν Ἀπόστολο Παῦλο εἶναι τό σπουδαιότερο γεγονός σέ ὅλη τήν ἱστορία τῆς Ἑλλάδος689· τό παράδειγμα τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου, τοῦ Νεομάρτυρα τῆς Λέσβου, διδάσκει ὅτι, γιά τήν εἴσοδο στή Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀρκοῦν ἡ πίστη καί ἡ ἐκπλήρωση τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ690 (τά δύο τελευταῖα ἄρθρα εἶναι ἁγιολογικά ἐγκώμια, μέ ἔντονο διδακτικό χαρακτήρα).
..........Στά ἱερατικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: .ἡ σπουδαιότητα τῆς μορφώσεως τῶν ἱερέων· ἡ παροχή τῆς γνώσης γίνεται μέσω διδασκαλίας καί τοῦ παραδείγματος τοῦ διδασκάλου691· πρόγραμμα τοῦ Ἐπισκόπου βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς692· ἡ φτώχεια τῶν ἱερέων εἶναι ἀποτέλεσμα ζωῆς, ἀσύμφωνης μέ τό Εὐαγγέλιο693.
..........Στά ἱερατικά ἄρθρα θίγονται τά ζητήματα: .ἡ σπουδαιότητα τῆς μορφώσεως τῶν ἱερέων· ἡ παροχή τῆς γνώσης γίνεται μέσω διδασκαλίας καί τοῦ παραδείγματος τοῦ διδασκάλου691· πρόγραμμα τοῦ Ἐπισκόπου βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς692· ἡ φτώχεια τῶν ἱερέων εἶναι ἀποτέλεσμα ζωῆς, ἀσύμφωνης μέ τό Εὐαγγέλιο693.
144
694. Καδῆ Χ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 235, ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου πρός τόν Λήμνου Διονύσιο: «Εὐχόμεθα ὁ Θεός νά σᾶς φωτίσῃ νά συγγράψετε καί νέον βιβλίον πνευματικοῦ περιεχομένου πχ. διά τά καθήκοντα τοῦ χριστιανοῦ πρός τήν Ἐκκλησίαν, τήν οἰκογένειαν, τήν κοινωνίαν κλπ., θέματα τά ὁποῖα καλῶς κατέχετε…».
695. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 7: «Ἔβλεπα μπροστά μου ἕνα μεγάλο χρέος: ἑκατοντάδες, χιλιάδες τέτοια παιδιά ἔβλεπα νά μᾶς κατηγοροῦν πικραμένα γιά τήν ἀδιαφορία μας. Ὡστόσο ἔβλεπα καί τούς ἱεροκήρυκές μας καί τούς ἄλλους πνευματικούς μας ὁδηγούς, ν᾿ ἁπλώνουν πρόθυμα χέρι βοηθείας ἀλλά νά μήν εἶναι ἀρκετοί. Ἕνα σχέδιο ὡρίμαζε μέσα μου».
696.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ ἐπιθυμία νά ἐξασφαλισθῇ ἕνας ἀκόμη μαθητής τοῦ Χριστοῦ μέ ἁγνή καρδιά, μέ μπράτσα ἀτσαλένια καί λαμπερά μάτια, μέ συνεπῆρε κι εἶπα πολλά».
697.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Δέν εἶναι μόνο παιδιά μας τά παιδιά τῶν πόλεων… Παιδί μας εἶσαι καί σύ. Ἴσα κι ὅμοια, ἀγαπητό παλληκάρι τῆς ἐξοχῆς, πού νωρίς-νωρίς ἀφήνεις τήν ξένοιαστη ζωή τοῦ θρανίου καί παίρνεις ἀπό μικρός ἐπάνω σου μέρος ἤ κι ὁλόκληρο τό φορτίο τῆς συντηρήσεως τῆς φτωχῆς οἰκογένειάς σου».
695. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 7: «Ἔβλεπα μπροστά μου ἕνα μεγάλο χρέος: ἑκατοντάδες, χιλιάδες τέτοια παιδιά ἔβλεπα νά μᾶς κατηγοροῦν πικραμένα γιά τήν ἀδιαφορία μας. Ὡστόσο ἔβλεπα καί τούς ἱεροκήρυκές μας καί τούς ἄλλους πνευματικούς μας ὁδηγούς, ν᾿ ἁπλώνουν πρόθυμα χέρι βοηθείας ἀλλά νά μήν εἶναι ἀρκετοί. Ἕνα σχέδιο ὡρίμαζε μέσα μου».
696.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ ἐπιθυμία νά ἐξασφαλισθῇ ἕνας ἀκόμη μαθητής τοῦ Χριστοῦ μέ ἁγνή καρδιά, μέ μπράτσα ἀτσαλένια καί λαμπερά μάτια, μέ συνεπῆρε κι εἶπα πολλά».
697.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Δέν εἶναι μόνο παιδιά μας τά παιδιά τῶν πόλεων… Παιδί μας εἶσαι καί σύ. Ἴσα κι ὅμοια, ἀγαπητό παλληκάρι τῆς ἐξοχῆς, πού νωρίς-νωρίς ἀφήνεις τήν ξένοιαστη ζωή τοῦ θρανίου καί παίρνεις ἀπό μικρός ἐπάνω σου μέρος ἤ κι ὁλόκληρο τό φορτίο τῆς συντηρήσεως τῆς φτωχῆς οἰκογένειάς σου».
..........Τρία ἀπό τά ἄρθρα τῆς ἑνότητας χρήζουν ἰδιαίτερης προσοχῆς, διότι σχετίζονται μέ ἀντίστοιχες σύγχρονες ἐκκλησιαστικές προσωπικότητες. Εἶναι οἱ ὁμιλίες τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ Καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ» (μετέπειτα Μητροπολίτης Πειραιῶς Καλλίνικος), «Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς Μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθ. Λενῆ» (τοῦ μετέπειτα Μητροπολίτη Καλαβρύτων καί Αἰγιαλείας Ἀμβροσίου), «Ἐπί τῇ εἰς Μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου» (τοῦ μετέπειτα Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, 1998 - 2008), οἱ ὁποῖοι τότε εἶχαν ἐπανδρώσει μετεωρίτικη Μονή.
2.5. Διδακτικές πραγματεῖες
«Κοντά στό ἀγροτόπαιδο»
Ἡ συγγραφή τοῦ βιβλίου ἔγινε ὕστερα ἀπό τήν παραίνεση τοῦ καρδιακοῦ φίλου τοῦ Διονυσίου, τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου694, ἀλλά καί ὡς ἐκπλήρωση τῆς ποιμαντικῆς ἀνησυχίας τοῦ ἴδιου695. Στήν Ἐθνική βιβλιοθήκη Ἀθηνῶν διασώθηκε μόνον ἡ δεύτερη ἔκδοση τοῦ ἔργου (τοῦ 1956).
..........Ἡ μορφή τῆς κατήχησης εἶναι ἀφηγηματική, μέ τήν ἰδιαίτερη ἔμφαση στό διάλογο μεταξύ τοῦ ἱερέα καί τοῦ ἐφήβου. Ὁ διάλογος κάνει τό παιδί νά συμμετέχει ζωηρά στή συζήτηση, νά σκέφτεται, νά ψάχνει ἀπαντήσεις. Ὁ ἱερέας, ἀπό τήν πλευρά του, ὁδηγεῖ τή σκέψη τοῦ κατηχούμενου παιδιοῦ στή σωστή κατεύθυνση. Ὁ συγγραφέας Ποιμενάρχης κάνει μελετημένα βήματα στό σύγγραμμά του, γιά νά κερδίσει γιά τό Χριστό696 τόν ἔφηβο ἀναγνώστη τῆς περιφέρειας697.
2.5. Διδακτικές πραγματεῖες
«Κοντά στό ἀγροτόπαιδο»
Ἡ συγγραφή τοῦ βιβλίου ἔγινε ὕστερα ἀπό τήν παραίνεση τοῦ καρδιακοῦ φίλου τοῦ Διονυσίου, τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου694, ἀλλά καί ὡς ἐκπλήρωση τῆς ποιμαντικῆς ἀνησυχίας τοῦ ἴδιου695. Στήν Ἐθνική βιβλιοθήκη Ἀθηνῶν διασώθηκε μόνον ἡ δεύτερη ἔκδοση τοῦ ἔργου (τοῦ 1956).
..........Ἡ μορφή τῆς κατήχησης εἶναι ἀφηγηματική, μέ τήν ἰδιαίτερη ἔμφαση στό διάλογο μεταξύ τοῦ ἱερέα καί τοῦ ἐφήβου. Ὁ διάλογος κάνει τό παιδί νά συμμετέχει ζωηρά στή συζήτηση, νά σκέφτεται, νά ψάχνει ἀπαντήσεις. Ὁ ἱερέας, ἀπό τήν πλευρά του, ὁδηγεῖ τή σκέψη τοῦ κατηχούμενου παιδιοῦ στή σωστή κατεύθυνση. Ὁ συγγραφέας Ποιμενάρχης κάνει μελετημένα βήματα στό σύγγραμμά του, γιά νά κερδίσει γιά τό Χριστό696 τόν ἔφηβο ἀναγνώστη τῆς περιφέρειας697.
145
698.. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 11.7.1960, ἄρθρο «Διονύσιος, ὁ λογοτέχνης Δεσπότης»: «Τώρα πού οἱ καιροί ἀλλάξανε καί ἐπιχειρεῖται μιά ἀπότομη ἀπομάκρυνση ἀπό τά πάτριά μας, τώρα πού ἡ φθοροποιός μίμηση ξενικῶν τρόπων ζωῆς καί συστημάτων ... εἶναι ἐπιτακτική ἡ ἀνάγκη διατήρησης τῶν ὅσων οἱ πατέρες μας διδάξανε κι ἀφήσανε ὡς ἱερή παρακαταθήκην τοῦ Γένους μας, ἐφ᾿ ὅσον μάλιστα δέν ὑπάρχουν εἰδικά βιβλία τῆς ἀγωγῆς τοῦ πολίτη καί δέν γίνεται ἡ δέουσα διδασκαλία αὐτῆς πρωταρχικῶς ὡς κύριου μαθήματος εἰς τά σχολεῖα μας. Δέν εἶναι ὑπερβολή, οὔτε μπορεῖ νά θεωρηθῇ ὡς κολακεία, ἄν ποῦμε ὅτι τό ἔργο τοῦ καλοῦ μας Δεσπότη "Κοντά στό ἀγροτόπαιδο" εἶναι τό πιό κατάλληλο, τό πιό χρήσιμο καί καλλίτερο ἔργο, πού θά διδάξει στίς νέες γενεές μας, τό καθῆκον πρός τήν πατρίδα, τό χρέος πρός τό συνάνθρωπο, πού θά δώσει τούς αὐριανούς καλούς πολίτας».
699 ..Ὁ Διονύσιος πάντοτε βρισκόταν κοντά στούς νέους, γνώριζε καλά ὅλες τίς ἀνάγκες καί τίς δυσκολίες τους, ὅπως φαίνεται καί ἀπό τήν πλούσια ἀλληλογραφία του μέ τούς νέους. Νά παραθέσουμε ἐδῶ γιά παράδειγμα ἕνα γράμμα του πρός στρατιώτη νέο: «4 Σεπτεμβρίου 1965. Ἀγαπητέ, … Ὡς στρατιώτης τώρα, πρέπει νά προσέξητε ἰδιαιτέρως. Εἶναι ἕνα μεγάλο σχολεῖον τό στρατιωτικόν. Σπουδάζων τις εἰς αὐτό, εἶναι δυνατόν μεγάλως νά ὠφεληθῇ. Διότι βλέπει καί διαπιστώνει πῶς σκέπτονται καί πολιτεύονται οἱ ἄλλοι. Ἐάν δέν προσέξῃ, ὅμως, εἶναι δυνατόν καί νά καταστραφῇ ὁλοσχερῶς. Πάρα πολλοί νέοι χάνονται εἰς τόν στρατόν. Ἀποβάλλουν τήν αἰδώ καί ρίπτονται εἰς τήν ἁμαρτωλήν καί ἄσωτον ζωήν ἀσυγκράτητοι. Φθείρουν ψυχήν καί σῶμα καί καθίστανται ἀνίκανοι διά τρανά καί μεγάλα ἰδανικά».
700.. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 8: «… τό μυαλό ἄρχισε κιόλα τό ἔργο του. Προσπαθοῦσα νά ξεχωρίσω τά προβλήματα, πού μποροῦν ν᾽ ἀπασχολοῦν ἕνα παιδί τῆς ἐξοχῆς καί νά ἑτοιμάσω τό θέμα κάθε μιᾶς ἀπό τίς συναντήσεις, πού εἶχα ὁρίσει μέ τό ἀγαπητό μου παλληκάρι τῆς γῆς…».
701.. Ὅ.π., σελ. 6–7: «Πρέπει παντοῦ, καί στίς πόλεις καί στά χωριά, ν᾿ ἀκουσθῆ, ν᾿ ἀκουσθῆ ἡ ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ. Ἄχ τί δυστυχία! Πολλή ἡ δουλειά, λίγοι οἱ ἐργάτες. … Ἄς εὐχηθοῦμε ὅλοι νά πληθύνουν σιγά-σιγά καί νά φθάσουν σέ κάθε γωνιά τῆς Ἑλληνικῆς γῆς οἱ ἐργάτες τοῦ εὐαγγελίου καί νά σπείρουν ἄφθονα, πλούσια τό λόγο τοῦ Θεοῦ πού ξεκαινουργώνει τούς ἀνθρώπους καί τούς κάνει εὐτυχισμένους. Ὅμως στό μεταξύ τί θά γίνη;».
702.. Ὅ.π., σελ. 7: «Θά ποῦμε μερικά πράγματα πού θά εἶναι χρήσιμα σέ σένα, πού θά μποροῦσαν νά βοηθήσουν τούς φίλους σου μά κι ὅλα τά παιδιά τοῦ λόγγου καί τοῦ κάμπου…».
699 ..Ὁ Διονύσιος πάντοτε βρισκόταν κοντά στούς νέους, γνώριζε καλά ὅλες τίς ἀνάγκες καί τίς δυσκολίες τους, ὅπως φαίνεται καί ἀπό τήν πλούσια ἀλληλογραφία του μέ τούς νέους. Νά παραθέσουμε ἐδῶ γιά παράδειγμα ἕνα γράμμα του πρός στρατιώτη νέο: «4 Σεπτεμβρίου 1965. Ἀγαπητέ, … Ὡς στρατιώτης τώρα, πρέπει νά προσέξητε ἰδιαιτέρως. Εἶναι ἕνα μεγάλο σχολεῖον τό στρατιωτικόν. Σπουδάζων τις εἰς αὐτό, εἶναι δυνατόν μεγάλως νά ὠφεληθῇ. Διότι βλέπει καί διαπιστώνει πῶς σκέπτονται καί πολιτεύονται οἱ ἄλλοι. Ἐάν δέν προσέξῃ, ὅμως, εἶναι δυνατόν καί νά καταστραφῇ ὁλοσχερῶς. Πάρα πολλοί νέοι χάνονται εἰς τόν στρατόν. Ἀποβάλλουν τήν αἰδώ καί ρίπτονται εἰς τήν ἁμαρτωλήν καί ἄσωτον ζωήν ἀσυγκράτητοι. Φθείρουν ψυχήν καί σῶμα καί καθίστανται ἀνίκανοι διά τρανά καί μεγάλα ἰδανικά».
700.. Μητρ. Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 8: «… τό μυαλό ἄρχισε κιόλα τό ἔργο του. Προσπαθοῦσα νά ξεχωρίσω τά προβλήματα, πού μποροῦν ν᾽ ἀπασχολοῦν ἕνα παιδί τῆς ἐξοχῆς καί νά ἑτοιμάσω τό θέμα κάθε μιᾶς ἀπό τίς συναντήσεις, πού εἶχα ὁρίσει μέ τό ἀγαπητό μου παλληκάρι τῆς γῆς…».
701.. Ὅ.π., σελ. 6–7: «Πρέπει παντοῦ, καί στίς πόλεις καί στά χωριά, ν᾿ ἀκουσθῆ, ν᾿ ἀκουσθῆ ἡ ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ. Ἄχ τί δυστυχία! Πολλή ἡ δουλειά, λίγοι οἱ ἐργάτες. … Ἄς εὐχηθοῦμε ὅλοι νά πληθύνουν σιγά-σιγά καί νά φθάσουν σέ κάθε γωνιά τῆς Ἑλληνικῆς γῆς οἱ ἐργάτες τοῦ εὐαγγελίου καί νά σπείρουν ἄφθονα, πλούσια τό λόγο τοῦ Θεοῦ πού ξεκαινουργώνει τούς ἀνθρώπους καί τούς κάνει εὐτυχισμένους. Ὅμως στό μεταξύ τί θά γίνη;».
702.. Ὅ.π., σελ. 7: «Θά ποῦμε μερικά πράγματα πού θά εἶναι χρήσιμα σέ σένα, πού θά μποροῦσαν νά βοηθήσουν τούς φίλους σου μά κι ὅλα τά παιδιά τοῦ λόγγου καί τοῦ κάμπου…».
..........Τό εἶδος τῆς πραγματείας παρουσιάζει ἕνα διδακτικό ἐγχειρίδιο698, πού ὑποδεικνύει στούς ἱερεῖς τή σωστή πορεία τῆς κατήχησης, μέ πρακτικά θέματα, πού ἀφοροῦν στήν καθημερινή ζωή699 καί μέ σύστημα στό σχέδιο τῶν μαθημάτων700.
..........Ὁ πρόλογος· ἡ γνωριμία: ὁ ποιμένας κερδίζει τό ἐνδιαφέρον τοῦ παλικαριοῦ πού μπῆκε στήν ἐκκλησία ἀπό περιέργεια. Μέ τή σύντομη συνομιλία ὁ ἱερέας καταφέρνει νά προσανατολίσει τήν ἐλεύθερη βούληση τοῦ νέου πρός ἀναζήτηση μιᾶς πνευματικῆς καθοδήγησης. Ἐκτίθεται τό πρόβλημα τῆς κατήχησης στά χωριά701, ὅμως ἡ ἐφευρετικότητα τοῦ ποιμένα δίδει τήν πρακτική λύση γιά τή συγκεκριμένη περίπτωση τοῦ ὀλιγογράμματου νέου, πού βρέθηκε γιά λίγες μόνο μέρες στήν πόλη καί, μαθαίνοντας ὁ ἴδιος, θά γινόταν ἱεραπόστολος στό χωριό του702.
..........Ὁ πρόλογος· ἡ γνωριμία: ὁ ποιμένας κερδίζει τό ἐνδιαφέρον τοῦ παλικαριοῦ πού μπῆκε στήν ἐκκλησία ἀπό περιέργεια. Μέ τή σύντομη συνομιλία ὁ ἱερέας καταφέρνει νά προσανατολίσει τήν ἐλεύθερη βούληση τοῦ νέου πρός ἀναζήτηση μιᾶς πνευματικῆς καθοδήγησης. Ἐκτίθεται τό πρόβλημα τῆς κατήχησης στά χωριά701, ὅμως ἡ ἐφευρετικότητα τοῦ ποιμένα δίδει τήν πρακτική λύση γιά τή συγκεκριμένη περίπτωση τοῦ ὀλιγογράμματου νέου, πού βρέθηκε γιά λίγες μόνο μέρες στήν πόλη καί, μαθαίνοντας ὁ ἴδιος, θά γινόταν ἱεραπόστολος στό χωριό του702.
146
703.. Ὅ.π., σελ. 4: «– Ἔχει λοιπόν κι ὁ Χριστός στρατό; εἶπε. – Πῶς δέν ἔχει… – Καί ποιοί εἶναι οἱ στρατιῶτες του; – Ὅλοι ὅσοι τόν ἀγαποῦν. Μά ἰδίως οἱ νέοι... Ἐσύ, οἱ φίλοι σου…».
704.. Ὅ.π., σελ. 4: «… μέ τά κατηχητικά τους σχολεῖα, τίς ὁμάδες, τίς λέσχες, τίς ψυχαγωγίες καί τά τόσα ἄλλα εὐχάριστα καί ζηλευτά μέσα γιά τόν καταρτισμό καί τήν πρόοδό τους στή ζωή τοῦ Χριστοῦ».
705.. Ὅ.π., σελ. 15: «Βάλε, βάλε τόν Χριστό Κυβερνήτη στό πλοῖο τῆς ζωῆς σου, ἀγαπητό μου ἀγροτόπαιδο, καί θά πετύχης πολύ περισσότερα κι ἀπ᾿ ὅσα ὀνειρεύεσαι κι ἐλπίζεις..».
706 ..Ὅ.π., σελ. 14: «… ὁ Χριστός στό τιμόνι, καί τότε μόνο θά φτάσωμε στό λιμάνι. Ἡ τρικυμία τότε θά γίνη γαλήνη, ἡ σκληρότητα γλυκύτητα. Χωρίς ναυάγια, χωρίς ἀβαρίες θά περάσωμε τό φουρτουνιασμένο πέλαγο τῆς ζωῆς, γιά νά καταντήσωμε στ᾿ ἀσφαλισμένο λιμάνι, πού εἶναι ἡ ἀνοιχτή ἀγκαλιά τοῦ Θεοῦ».
707.. Ὅ.π., σελ. 17: «Τό σπίτι μας τό μεγάλο ἤ μικρό, τό φτωχό ἤ πλούσιο, μά πάντα ἁγιασμένο καί εὐλογημένο ἀπό τόν Χριστό, πού εἶναι ὁ στύλος του, τό κεφάλι κάθε οἰκογενείας».
708.. Ὅ.π., σελ. 25: «…ὁ Χριστός μας ἔγινε ἄνθρωπος στή γῆ, δίνοντάς μας σέ ὅλα τό παράδειγμα, πῶς δηλαδή πρέπει νά ζοῦμε, μᾶς ἔδειξε μέ τή διαγωγή του, καί πῶς πρέπει νά φερώμαστε στούς γονεῖς μας. Ἔδειχνε ὁ ἴδιος μεγάλο σεβασμό στήν Παναγία μητέρα του καί στόν προστάτη του Ἰωσήφ. Ἦταν ὑπάκουος καί πειθαρχικός σέ ὅ,τι τοῦ ἔλεγαν».
709.. Ὅ.π., σελ. 47.
710.. Ὅ.π., σελ. 49: Αὐτό σημαίνει: «εὐτυχισμένοι ὅσοι ἔχουν μέσα τους τήν εἰρήνη καί τήν μεταδίδουν καί στούς ἄλλους, ὅσοι κάνουν τούς διπλανούς τους νά ἔχουν εἰρήνη καί μεταξύ τους καί μέ τόν ἴδιο τόν Θεό. Αὐτοί θά ἀναγνωρισθοῦν καί θά διακηρυχθοῦν στούς οὐρανούς σάν παιδιά τοῦ Θεοῦ (Ματθ. ε΄, 9)».
711.. Ὅ.π., σελ. 51: «..οἱ ψεῦτες ὅπως λέει ὁ Χριστός, εἶναι παιδιά τοῦ Σατανᾶ, τοῦ ἀρχιψεύτη…».
712.. Ὅ.π., σελ. 73: «Ὁ Θεός σέ καλεῖ σ᾿ αὐτόν τόν μεγάλο καί τόν πιό εὐγενικό ἀγῶνα. "Ἅγιοι γίνεσθε"! μᾶς λέγει καί "Ἀγωνίζεσθε"! Χρειάζεται λοιπόν ἡρωϊσμός, μά τά νειᾶτα εἶναι πλασμένα γιά τόν ἡρωϊσμό. Ἡ χαρά τῆς ζωῆς δίνεται στούς νικητάς. Κι ὁ ἀγωνοθέτης Χριστός αὐτούς στεφανώνει».
713.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ἀπό τά μικρά Του χρόνια κοντά στόν καλό προστάτη τῆς Ἁγίας Μητέρας Του, τόν Ἰωσήφ, δούλευε τήν τέχνη: Κοπίαζε κι ἵδρωνε τήν ἐργασία ὥς τά τριάντα του χρόνια, γιά νά μᾶς ἀφήσῃ ἕνα ὑπέροχο καί μοναδικό παράδειγμα…».
704.. Ὅ.π., σελ. 4: «… μέ τά κατηχητικά τους σχολεῖα, τίς ὁμάδες, τίς λέσχες, τίς ψυχαγωγίες καί τά τόσα ἄλλα εὐχάριστα καί ζηλευτά μέσα γιά τόν καταρτισμό καί τήν πρόοδό τους στή ζωή τοῦ Χριστοῦ».
705.. Ὅ.π., σελ. 15: «Βάλε, βάλε τόν Χριστό Κυβερνήτη στό πλοῖο τῆς ζωῆς σου, ἀγαπητό μου ἀγροτόπαιδο, καί θά πετύχης πολύ περισσότερα κι ἀπ᾿ ὅσα ὀνειρεύεσαι κι ἐλπίζεις..».
706 ..Ὅ.π., σελ. 14: «… ὁ Χριστός στό τιμόνι, καί τότε μόνο θά φτάσωμε στό λιμάνι. Ἡ τρικυμία τότε θά γίνη γαλήνη, ἡ σκληρότητα γλυκύτητα. Χωρίς ναυάγια, χωρίς ἀβαρίες θά περάσωμε τό φουρτουνιασμένο πέλαγο τῆς ζωῆς, γιά νά καταντήσωμε στ᾿ ἀσφαλισμένο λιμάνι, πού εἶναι ἡ ἀνοιχτή ἀγκαλιά τοῦ Θεοῦ».
707.. Ὅ.π., σελ. 17: «Τό σπίτι μας τό μεγάλο ἤ μικρό, τό φτωχό ἤ πλούσιο, μά πάντα ἁγιασμένο καί εὐλογημένο ἀπό τόν Χριστό, πού εἶναι ὁ στύλος του, τό κεφάλι κάθε οἰκογενείας».
708.. Ὅ.π., σελ. 25: «…ὁ Χριστός μας ἔγινε ἄνθρωπος στή γῆ, δίνοντάς μας σέ ὅλα τό παράδειγμα, πῶς δηλαδή πρέπει νά ζοῦμε, μᾶς ἔδειξε μέ τή διαγωγή του, καί πῶς πρέπει νά φερώμαστε στούς γονεῖς μας. Ἔδειχνε ὁ ἴδιος μεγάλο σεβασμό στήν Παναγία μητέρα του καί στόν προστάτη του Ἰωσήφ. Ἦταν ὑπάκουος καί πειθαρχικός σέ ὅ,τι τοῦ ἔλεγαν».
709.. Ὅ.π., σελ. 47.
710.. Ὅ.π., σελ. 49: Αὐτό σημαίνει: «εὐτυχισμένοι ὅσοι ἔχουν μέσα τους τήν εἰρήνη καί τήν μεταδίδουν καί στούς ἄλλους, ὅσοι κάνουν τούς διπλανούς τους νά ἔχουν εἰρήνη καί μεταξύ τους καί μέ τόν ἴδιο τόν Θεό. Αὐτοί θά ἀναγνωρισθοῦν καί θά διακηρυχθοῦν στούς οὐρανούς σάν παιδιά τοῦ Θεοῦ (Ματθ. ε΄, 9)».
711.. Ὅ.π., σελ. 51: «..οἱ ψεῦτες ὅπως λέει ὁ Χριστός, εἶναι παιδιά τοῦ Σατανᾶ, τοῦ ἀρχιψεύτη…».
712.. Ὅ.π., σελ. 73: «Ὁ Θεός σέ καλεῖ σ᾿ αὐτόν τόν μεγάλο καί τόν πιό εὐγενικό ἀγῶνα. "Ἅγιοι γίνεσθε"! μᾶς λέγει καί "Ἀγωνίζεσθε"! Χρειάζεται λοιπόν ἡρωϊσμός, μά τά νειᾶτα εἶναι πλασμένα γιά τόν ἡρωϊσμό. Ἡ χαρά τῆς ζωῆς δίνεται στούς νικητάς. Κι ὁ ἀγωνοθέτης Χριστός αὐτούς στεφανώνει».
713.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ἀπό τά μικρά Του χρόνια κοντά στόν καλό προστάτη τῆς Ἁγίας Μητέρας Του, τόν Ἰωσήφ, δούλευε τήν τέχνη: Κοπίαζε κι ἵδρωνε τήν ἐργασία ὥς τά τριάντα του χρόνια, γιά νά μᾶς ἀφήσῃ ἕνα ὑπέροχο καί μοναδικό παράδειγμα…».
..........Στά 9 κεφάλαια τῆς πραγματείας θίγονται τά ζητήματα: Ἡ προετοιμασία γιά τή ζωή˙ Ἡ οἰκογένεια (γονεῖς, ἀδέλφια)˙ Ἡ κοινωνία˙ Ἡ δημιουργία τοῦ ἀνθρώπου καί ἡ ἡθική˙ Ἡ ἐργασία˙ Οἰκοδομή χριστιανικοῦ πολιτισμοῦ˙ Ψυχαγωγία˙ Γάμος˙ Ἡ ἐν Χριστῷ ζωή.
..........Ἡ χριστοκεντρικότητα τῆς Κατήχησης: Ὁ κατηχούμενος νέος εἶναι στρατιώτης τοῦ Χριστοῦ, δηλαδή αὐτός πού Τόν ἀγαπᾶ703 καί μαθαίνει νά ἀγωνίζεται γιά νά τηρήσει τόν λόγο τοῦ Χριστοῦ, ὥστε νά μιμεῖται τή ζωή Του704· ὁ Χριστός εἶναι Κυβερνήτης τοῦ πλοίου τῆς ζωῆς τοῦ νέου705 στήν ἐπικίνδυνη θάλασσα706· ὁ Χριστός εἶναι ἡ κεφαλή τῆς οἰκογένειας707· ὁ Χριστός εἶναι παράδειγμα ὑπακοῆς στούς γονεῖς γιά τούς νέους708· ἡ στάση τοῦ ἐφήβου στήν κοινωνία πρέπει νά ρυθμίζεται σύμφωνα μέ τά λόγια τοῦ Χριστοῦ «νά κάνωμε στούς ἄλλους ὅ,τι θέλομε νά κάνουν ἐκεῖνοι σέ μᾶς»709· ὁ μαθητής τοῦ Χριστοῦ ἑνοποιεῖ καί συμφιλιώνει κατά τό μακαρισμό «μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοί υἱοί Θεοῦ κληθήσονται»710· ὁ ψεύτης δέν ἔχει σχέση μέ τόν Χριστό711· ὁ Χριστός εἶναι ὁ ἀγωνοθέτης, πού καλεῖ τόν νέο σ᾿ ἕναν μεγάλο ἀγώνα, μετά τή διεκπεραίωση τοῦ ὁποίου θά τόν στεφανώσει712 καί τέλος ὁ Χριστός διδάσκει μέ τό παράδειγμά Του, ὅτι ἡ ἐργασία εἶναι τό καθῆκον μας713.
..........Ἡ χριστοκεντρικότητα τῆς Κατήχησης: Ὁ κατηχούμενος νέος εἶναι στρατιώτης τοῦ Χριστοῦ, δηλαδή αὐτός πού Τόν ἀγαπᾶ703 καί μαθαίνει νά ἀγωνίζεται γιά νά τηρήσει τόν λόγο τοῦ Χριστοῦ, ὥστε νά μιμεῖται τή ζωή Του704· ὁ Χριστός εἶναι Κυβερνήτης τοῦ πλοίου τῆς ζωῆς τοῦ νέου705 στήν ἐπικίνδυνη θάλασσα706· ὁ Χριστός εἶναι ἡ κεφαλή τῆς οἰκογένειας707· ὁ Χριστός εἶναι παράδειγμα ὑπακοῆς στούς γονεῖς γιά τούς νέους708· ἡ στάση τοῦ ἐφήβου στήν κοινωνία πρέπει νά ρυθμίζεται σύμφωνα μέ τά λόγια τοῦ Χριστοῦ «νά κάνωμε στούς ἄλλους ὅ,τι θέλομε νά κάνουν ἐκεῖνοι σέ μᾶς»709· ὁ μαθητής τοῦ Χριστοῦ ἑνοποιεῖ καί συμφιλιώνει κατά τό μακαρισμό «μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοί υἱοί Θεοῦ κληθήσονται»710· ὁ ψεύτης δέν ἔχει σχέση μέ τόν Χριστό711· ὁ Χριστός εἶναι ὁ ἀγωνοθέτης, πού καλεῖ τόν νέο σ᾿ ἕναν μεγάλο ἀγώνα, μετά τή διεκπεραίωση τοῦ ὁποίου θά τόν στεφανώσει712 καί τέλος ὁ Χριστός διδάσκει μέ τό παράδειγμά Του, ὅτι ἡ ἐργασία εἶναι τό καθῆκον μας713.
147
714. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 140.
..........Συμπεραίνοντας, θά σημειώσουμε μόνον ὅτι ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἀντλοῦσε ἀποκλειστικά ἀπό τήν ποιμαντική του ἰδιότητα, μέ μιά θεμελιώδη ἀρχή: «τό χριστιανικόν βιβλίον εἶναι πάντοτε φροντισμένον, γραμμένον μέ προσοχήν, δέν προχειρολογεῖ ποτέ, ὅπως κάμνουν συνήθως τά διάφορα "λογοτεχνικά βιβλία"»714. Τά κείμενά του ἀποδεικνύουν, ὅτι ὁ Χριστός μέ τή διδασκαλία Του δίνει ὄχι ἁπλῶς λύσεις, ἀλλά σώζει.
149
715.. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον Α΄, πρόλογος, σελ. 7.
716.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 11: «Αἱ ὁδηγίαι καί αἱ λύσεις, αἵτινες θά δίδωνται εἰς τά προβλήματα … δέον νά εἶναι αὐστηρῶς σύμφωνοι πρός τάς γραμμάς τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως, τῶν Ἱερῶν Κανόνων καί τῶν Ἁγίων Πατέρων. Προσωπικαί γνῶμαι τῶν διδασκόντων κ.λ.π. δέν πρέπει νά ἔχωσι θέσιν».
717.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
716.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 11: «Αἱ ὁδηγίαι καί αἱ λύσεις, αἵτινες θά δίδωνται εἰς τά προβλήματα … δέον νά εἶναι αὐστηρῶς σύμφωνοι πρός τάς γραμμάς τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως, τῶν Ἱερῶν Κανόνων καί τῶν Ἁγίων Πατέρων. Προσωπικαί γνῶμαι τῶν διδασκόντων κ.λ.π. δέν πρέπει νά ἔχωσι θέσιν».
717.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄
Ἡ ἑρμηνευτική προσέγγιση τῆς Πατερικῆς παράδοσης ἀπό τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο
(Βασικά θεολογικά θέματα καί
ἡ θεμελίωσή τους στήν πατερική παράδοση)
Τά βασικά θεολογικά θέματα στήν ἐργογραφία τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου εἶναι τρία: ἡ ἱερωσύνη, ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο. Τό ἀμετάβλητο θεμέλιο καί ἡ μόνιμη ἀναφορά τῆς θεολογικῆς του σκέψης εἶναι ἡ Ἁγία Γραφή καί οἱ Ἅγιοι Πατέρες: «Ἐάν ἡ Ἁγία Γραφή ἀποτελεῖ τήν ρίζαν, οἱ Πατέρες ἀποτελοῦν τόν κορμόν, ἐκ τοῦ ὁποίου βλαστάνουν πάντες οἱ ἐπί μέρους κλάδοι. Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἑρμηνευθῇ ὀρθοδόξως ἡ Ἁγία Γραφή ἄνευ τῆς βοηθείας τῶν Πατέρων; Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐρευνηθοῦν ἀσφαλῶς αἱ ὑψηλαί ἀλήθειαι τῆς πίστεως, ἐάν ἀγνοῆται ἡ διδασκαλία ἐκείνων; Πῶς δύναταί τις νά ἀσκήσῃ ἐπιτυχῶς τό ποιμαντικόν ἤ κηρυκτικόν ἔργον του μή ἔχων ὡς πρότυπα τούς μεγάλους Ποιμένας καί Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας; Εἶναι ἀδιανόητος οὐχί μόνον ἡ ἄνθησις ἀλλά καί αὐτή ἡ στοιχειώδης καλλιέργεια γνησίων θεολογικῶν σπουδῶν καί ἑπομένως εἶναι ἀδύνατος ἡ συγκομιδή καρπῶν ἄνευ συνεχοῦς ἀναβαπτίσεως τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως μέσα εἰς τά ζωογόνα νάματα τῆς ἀκενώτου Πατερικῆς σοφίας»715 .
1. Ἡ ἱερωσύνη
ἱερωσύνη κατέχει τήν πρώτη θέση στήν ἐργογραφία καί στήν ποιμαντική δράση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ὁ ὁποῖος ἀναζητοῦσε τόν τρόπο ἀνόρθωσης τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ σέ αὐστηρῶς ἁγιοπατερικά θεμέλια716 καί μέ τό χαρακτηριστικό γιά τήν διδασκαλία του πρακτικό πνεῦμα717 .
Ἡ
150
718.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, σελ. 3: «Ἡ Ἐκκλησία δέν εἶναι μία κοινωνία προσευχῆς καί λατρείας ἐν ἀπομονώσει ἀπό τόν κόσμον καί τήν ἱστορίαν. Εὑρίσκεται "ἐν τῷ κόσμῳ" (Ἰωάν. ιζ΄ 18), ἀπεσταλμένη παρά τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, διά νά μεταφέρῃ τό μήνυμα τοῦ Σταυροῦ καί τῆς Ἀναστάσεως καί νά αἰχμαλωτίζῃ "πᾶν νόημα εἰς τήν ὑπακοήν τοῦ Χριστοῦ" (Β΄ Κορ. ι΄ 5). Ἡ σύνθεσις αὕτη τῆς Ἐκκλησίας καί ἡ θέσις της ἐν τῷ κόσμῳ, διαγράφουν καί τά γενικά πλαίσια τῆς μεγάλης ἀποστολῆς της. Ἀφ᾿ ἑνός μέν ἀσκεῖ τό ἔργον τῆς διαποιμάνσεως τῶν μελῶν αὐτῆς, ὥστε νά εἶναι "ἡγιασμένοι ἐν ἀληθείᾳ" (Ἰωάν. ιζ΄ 19), ἀφ᾿ ἑτέρου, ὡς ζύμη, εἰσχωρεῖ εἰς τόν κόσμον καί προσπαθεῖ νά τόν ζυμώσῃ ὅλον (Λουκ. ιγ΄ 21)».
1.1. Ἡ διδασκαλία περί σύνθεσης τῆς Ἐκκλησίας ὡς ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνη
Στό ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί τῆς ἱερωσύνης βρίσκεται ἡ εὐαγγελική ἀντίληψη γιά τή σύνθεση τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ βασικός μοχλός στή σκέψη τοῦ Διονυσίου γιά τήν ἀνανέωση καί τήν ἀνόρθωση τοῦ θεσμοῦ τῆς ἱερωσύνης, ὅπως καί τοῦ μοναχισμοῦ, εἶναι ἡ σχέση τῆς Ἐκκλησίας μέ τόν κόσμο. Στηριζόμενος στά λόγια τῆς ἀρχιερατικῆς προσευχῆς τοῦ Χριστοῦ, στή διδασκαλία Του περί τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν καί στά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ἡ Ἐκκλησία ἀποστέλλεται στόν κόσμο καί εἰσχωρεῖ σ᾿ αὐτόν σάν ζύμη, μέχρι νά τόν ζυμώσει ὅλο, φέροντάς τον στήν ὑπακοή τοῦ Ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ 718 . Ὁπότε γιά τόν Διονύσιο εἶναι ἀδιανόητο ἡ Ἐκκλησία νά πορεύεται ὡς μιά κοινωνία προσευχῆς καί λατρείας, ἀπομoνωμένη ἀπό τόν κόσμο καί τήν ἱστορία. Ἀντιθέτως, πρέπει νά εἶναι ἀνοιχτή πρός τόν κόσμο καί μάλιστα νά τόν ἐρευνᾶ μέ κάθε ἐπιμέλεια, διότι μέσα σ᾿ αὐτόν καλεῖται νά δράσει. Εἶναι διπλό τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας: ὁ ἁγιασμός τῶν μελῶν της καί ἡ μετάδοση τοῦ μηνύματος τοῦ Σταυροῦ καί τῆς Ἀναστάσεως σέ ὅλο τόν κόσμο. Ἑπομένως ἡ Ἐκκλησία εἶναι ποιμαίνουσα καί εὐαγγελιζομένη. Κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο ὁ Διονύσιος διαγράφει τά πλαίσια τῆς δράσεως τῆς Ἐκκλησίας: ἐφ᾿ ὅσον ὅλα τά ἔθνη ἀποτελοῦν
Στό ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί τῆς ἱερωσύνης βρίσκεται ἡ εὐαγγελική ἀντίληψη γιά τή σύνθεση τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ βασικός μοχλός στή σκέψη τοῦ Διονυσίου γιά τήν ἀνανέωση καί τήν ἀνόρθωση τοῦ θεσμοῦ τῆς ἱερωσύνης, ὅπως καί τοῦ μοναχισμοῦ, εἶναι ἡ σχέση τῆς Ἐκκλησίας μέ τόν κόσμο. Στηριζόμενος στά λόγια τῆς ἀρχιερατικῆς προσευχῆς τοῦ Χριστοῦ, στή διδασκαλία Του περί τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν καί στά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ἡ Ἐκκλησία ἀποστέλλεται στόν κόσμο καί εἰσχωρεῖ σ᾿ αὐτόν σάν ζύμη, μέχρι νά τόν ζυμώσει ὅλο, φέροντάς τον στήν ὑπακοή τοῦ Ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ 718 . Ὁπότε γιά τόν Διονύσιο εἶναι ἀδιανόητο ἡ Ἐκκλησία νά πορεύεται ὡς μιά κοινωνία προσευχῆς καί λατρείας, ἀπομoνωμένη ἀπό τόν κόσμο καί τήν ἱστορία. Ἀντιθέτως, πρέπει νά εἶναι ἀνοιχτή πρός τόν κόσμο καί μάλιστα νά τόν ἐρευνᾶ μέ κάθε ἐπιμέλεια, διότι μέσα σ᾿ αὐτόν καλεῖται νά δράσει. Εἶναι διπλό τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας: ὁ ἁγιασμός τῶν μελῶν της καί ἡ μετάδοση τοῦ μηνύματος τοῦ Σταυροῦ καί τῆς Ἀναστάσεως σέ ὅλο τόν κόσμο. Ἑπομένως ἡ Ἐκκλησία εἶναι ποιμαίνουσα καί εὐαγγελιζομένη. Κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο ὁ Διονύσιος διαγράφει τά πλαίσια τῆς δράσεως τῆς Ἐκκλησίας: ἐφ᾿ ὅσον ὅλα τά ἔθνη ἀποτελοῦν
151
719.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 119–120: «Καί ἀπό ἕναν ἄνθρωπον, ἔκαμε νά προέλθῃ ὁλόκληρον τό ἀνθρώπινον γένος. Ἀποτελοῦν, ἑπομένως, τά ἔθνη μίαν μεγάλην οἰκογένειαν».
720.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 35: «"Σάν κοινοί πατέρες τῆς οἰκουμένης" ἔχουν στή φύλαξί τους ὁλόκληρο τόν κόσμο».
721.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 231.
722...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 7: «Ἑπόμενος τῷ ὑποδείγματι Ἐκείνου, ὁ Ὁποῖος ἦλθεν "ἡμῖν ὑπολιμπάνων ὑπογραμμόν, ἵνα ἐπακολουθήσωμεν τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ" (Α΄ Πέτρ. β΄, 21) καί ὁ Ὁποῖος "οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλά διακονῆσαι" (Μάρκ. ι΄, 45), θά προσπαθήσω καί ἐγώ οὐχί νά διακονηθῶ ὑφ᾿ ὑμῶν, ἀλλά πάσῃ δυνάμει νά διακονήσω εἰς ὑμᾶς, παρακαλῶν τόν Θεόν, ἵνα μέ ἀξιώσῃ νά καταστῶ καί νά παραμείνω ὁ πρῶτος μεταξύ ὑμῶν διάκονος».
723.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 16: «Ὁ δέ Χριστιανισμός δικαίως παρά πάντων χαρακτηρίζεται ὡς ἡ κατ᾿ ἐξοχήν Θρησκεία τῆς Ἀγάπης, ἀνεκτικότητος καί ἀνωτερότητος καί τοῦ ἀληθινοῦ πολιτισμοῦ». 724.. Ὅ.π., Δ΄, σελ. 38: «Ἡ ἐκπλήρωσις, ὅμως, τοῦ ἱερωτάτου τούτου καθήκοντος ἡμῶν προϋποθέτει ὄχι μόνον συνεχῆ "ἀναζωπύρησιν τοῦ χαρίσματος τοῦ Θεοῦ" (Β΄ Τιμοθ. α΄, 6), τῆς ἱερωσύνης δηλονότι ἡμῶν, καί τήν ἀδιάλειπτον μελέτην τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ ὁποία, κατά τόν μακάριον Παῦλον, εἶναι "θεόπνευστος καί ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν, πρός ἔλεγχον, πρός ἐπανόρθωσιν, πρός παιδείαν τήν ἐν δικαιοσύνῃ" (Β΄ Τιμοθ. γ΄, 16-17), ἀλλά καί τόν συμπνευματισμόν καί συμπαράκλησιν μετά τῶν ἄλλων ἐν Χριστῷ ἀδελφῶν, συναγομένων εἰς τό ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ».
725.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 257-258: «…πρῶτα καί κύρια καί πάντα, ὁ παντοτεινός σύντροφος τοῦ ἱερέως θά εἶναι ἡ Ἁγ. Γραφή. Τότε "ὥσπερ δένδρον παρά τάς διεξόδους τῶν ὑδάτων πεφυτευμένον, οὕτω καί αὐτός, τῇ θείᾳ ἀρδευόμενος Γραφῇ πιανθήσεται καί καρπόν ὥριμον δώσῃ, πίστιν ὀρθόδοξον, καί ἀειθαλέσι τοῖς φύλλοις, ταῖς θεαρέστοις ὡραϊσθήσεται πράξεσι˙ πρός τε γάρ πρᾶξιν ἐνάρετον, καί θεωρίαν ἀθόλωτον, ἐκ τῶν Ἁγίων Γραφῶν ρυθμιζόμεθα˙ πάσης γάρ ἀρετῆς παράκλησιν, καί κακίας ἀποτροπήν ἐν τοιαύταις εὑρίσκομεν" (Ἰω. Δαμασκηνός Τόμ. Δ΄ σελ. 282)».
726.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 8-9: «Τί θά ἤθελε κανείς νά ἔχῃ ὡς πρόγραμμα καί νά κάμῃ ἕνας ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ; "Τό ἀπολωλός ζητήσω καί τό πλανώμενον ἐπιστρέψω καί τό συντετριμμένον καταδήσω καί τό ἐκλεῖπον ἐνισχύσω καί τό ἰσχυρόν φυλάξω καί βοσκήσω αὐτά μετά κρίματος" (Ἰεζ. 34, 16). Αὐτό εἶναι τό πρῶτον καί τελευταῖον καθῆκον τοῦ ποιμένος. Ὁ Χριστός ἦλθεν εἰς τήν γῆν καί ἔγινεν ἄνθρωπος καί ἐσταυρώθη ἐπί τοῦ σταυροῦ, ὄχι διά νά κατατριβώμεθα ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι μέ ἄλλας ἀσχολίας, μέ ὑλικάς ἐπιδιώξεις, μέ τήν κατόρθωσιν κοσμικῶν πραγμάτων. Ἦλθεν ὁ Κύριος εἰς τήν γῆν καί ἐσταυρώθη διά νά εὕρῃ τό ἀπολωλός, τόν χαμένον ἄνθρωπον, τόν ἁμαρτωλόν, καί νά τόν σώσῃ καί νά τόν ὁδηγήσῃ εὐτυχισμένον καί μακάριον εἰς τούς οὐρανούς. Ἠμπορεῖ, λοιπόν, νά ὑπάρξῃ ἱερωτέρα ἐπιδίωξις, ἀνώτερον καθῆκον καί ἐργασία διά τόν ποιμένα τῶν ψυχῶν, πού ἐξηγοράσθησαν μέ τό ἀνεκτίμητον αἷμα τοῦ Χριστοῦ; Αὐτό, λοιπόν, ἡ πρώτη καί κυρία ἐργασία μου. Θά ζητήσω εἰς τήν πόλιν, εἰς τό χωρίον, εἰς τούς δρόμους, παντοῦ τό ἀπολωλός, τήν ψυχήν, πού ἔχασε τόν δρόμον της, πού περιπλανᾶται μέσα εἰς τούς σκοτεινούς δρόμους τῆς ἁμαρτίας, πού ματώνει διαρκῶς καί ἀνησυχεῖ καί θλίβεται μακράν ἀπό τό φῶς καί τήν ζωήν τοῦ Χριστοῦ μας. Ὁ ἄνθρωπος χωρίς τόν Χριστόν καί τό φῶς Του, θά καταποντισθῇ μέσα εἰς τό σκοτεινόν πέλαγος τοῦ κόσμου».
720.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 35: «"Σάν κοινοί πατέρες τῆς οἰκουμένης" ἔχουν στή φύλαξί τους ὁλόκληρο τόν κόσμο».
721.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 231.
722...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 7: «Ἑπόμενος τῷ ὑποδείγματι Ἐκείνου, ὁ Ὁποῖος ἦλθεν "ἡμῖν ὑπολιμπάνων ὑπογραμμόν, ἵνα ἐπακολουθήσωμεν τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ" (Α΄ Πέτρ. β΄, 21) καί ὁ Ὁποῖος "οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλά διακονῆσαι" (Μάρκ. ι΄, 45), θά προσπαθήσω καί ἐγώ οὐχί νά διακονηθῶ ὑφ᾿ ὑμῶν, ἀλλά πάσῃ δυνάμει νά διακονήσω εἰς ὑμᾶς, παρακαλῶν τόν Θεόν, ἵνα μέ ἀξιώσῃ νά καταστῶ καί νά παραμείνω ὁ πρῶτος μεταξύ ὑμῶν διάκονος».
723.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 16: «Ὁ δέ Χριστιανισμός δικαίως παρά πάντων χαρακτηρίζεται ὡς ἡ κατ᾿ ἐξοχήν Θρησκεία τῆς Ἀγάπης, ἀνεκτικότητος καί ἀνωτερότητος καί τοῦ ἀληθινοῦ πολιτισμοῦ». 724.. Ὅ.π., Δ΄, σελ. 38: «Ἡ ἐκπλήρωσις, ὅμως, τοῦ ἱερωτάτου τούτου καθήκοντος ἡμῶν προϋποθέτει ὄχι μόνον συνεχῆ "ἀναζωπύρησιν τοῦ χαρίσματος τοῦ Θεοῦ" (Β΄ Τιμοθ. α΄, 6), τῆς ἱερωσύνης δηλονότι ἡμῶν, καί τήν ἀδιάλειπτον μελέτην τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ ὁποία, κατά τόν μακάριον Παῦλον, εἶναι "θεόπνευστος καί ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν, πρός ἔλεγχον, πρός ἐπανόρθωσιν, πρός παιδείαν τήν ἐν δικαιοσύνῃ" (Β΄ Τιμοθ. γ΄, 16-17), ἀλλά καί τόν συμπνευματισμόν καί συμπαράκλησιν μετά τῶν ἄλλων ἐν Χριστῷ ἀδελφῶν, συναγομένων εἰς τό ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ».
725.. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 257-258: «…πρῶτα καί κύρια καί πάντα, ὁ παντοτεινός σύντροφος τοῦ ἱερέως θά εἶναι ἡ Ἁγ. Γραφή. Τότε "ὥσπερ δένδρον παρά τάς διεξόδους τῶν ὑδάτων πεφυτευμένον, οὕτω καί αὐτός, τῇ θείᾳ ἀρδευόμενος Γραφῇ πιανθήσεται καί καρπόν ὥριμον δώσῃ, πίστιν ὀρθόδοξον, καί ἀειθαλέσι τοῖς φύλλοις, ταῖς θεαρέστοις ὡραϊσθήσεται πράξεσι˙ πρός τε γάρ πρᾶξιν ἐνάρετον, καί θεωρίαν ἀθόλωτον, ἐκ τῶν Ἁγίων Γραφῶν ρυθμιζόμεθα˙ πάσης γάρ ἀρετῆς παράκλησιν, καί κακίας ἀποτροπήν ἐν τοιαύταις εὑρίσκομεν" (Ἰω. Δαμασκηνός Τόμ. Δ΄ σελ. 282)».
726.. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 8-9: «Τί θά ἤθελε κανείς νά ἔχῃ ὡς πρόγραμμα καί νά κάμῃ ἕνας ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ; "Τό ἀπολωλός ζητήσω καί τό πλανώμενον ἐπιστρέψω καί τό συντετριμμένον καταδήσω καί τό ἐκλεῖπον ἐνισχύσω καί τό ἰσχυρόν φυλάξω καί βοσκήσω αὐτά μετά κρίματος" (Ἰεζ. 34, 16). Αὐτό εἶναι τό πρῶτον καί τελευταῖον καθῆκον τοῦ ποιμένος. Ὁ Χριστός ἦλθεν εἰς τήν γῆν καί ἔγινεν ἄνθρωπος καί ἐσταυρώθη ἐπί τοῦ σταυροῦ, ὄχι διά νά κατατριβώμεθα ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι μέ ἄλλας ἀσχολίας, μέ ὑλικάς ἐπιδιώξεις, μέ τήν κατόρθωσιν κοσμικῶν πραγμάτων. Ἦλθεν ὁ Κύριος εἰς τήν γῆν καί ἐσταυρώθη διά νά εὕρῃ τό ἀπολωλός, τόν χαμένον ἄνθρωπον, τόν ἁμαρτωλόν, καί νά τόν σώσῃ καί νά τόν ὁδηγήσῃ εὐτυχισμένον καί μακάριον εἰς τούς οὐρανούς. Ἠμπορεῖ, λοιπόν, νά ὑπάρξῃ ἱερωτέρα ἐπιδίωξις, ἀνώτερον καθῆκον καί ἐργασία διά τόν ποιμένα τῶν ψυχῶν, πού ἐξηγοράσθησαν μέ τό ἀνεκτίμητον αἷμα τοῦ Χριστοῦ; Αὐτό, λοιπόν, ἡ πρώτη καί κυρία ἐργασία μου. Θά ζητήσω εἰς τήν πόλιν, εἰς τό χωρίον, εἰς τούς δρόμους, παντοῦ τό ἀπολωλός, τήν ψυχήν, πού ἔχασε τόν δρόμον της, πού περιπλανᾶται μέσα εἰς τούς σκοτεινούς δρόμους τῆς ἁμαρτίας, πού ματώνει διαρκῶς καί ἀνησυχεῖ καί θλίβεται μακράν ἀπό τό φῶς καί τήν ζωήν τοῦ Χριστοῦ μας. Ὁ ἄνθρωπος χωρίς τόν Χριστόν καί τό φῶς Του, θά καταποντισθῇ μέσα εἰς τό σκοτεινόν πέλαγος τοῦ κόσμου».
μία μεγάλη οἰκογένεια719, οἱ ἱερεῖς εἶναι κοινοί πατέρες720 . οἱ εὐθύνες τῶν ἱερέων ξεκινοῦν ἀπό τή δική τους οἰκογένεια 721 , ἀγκαλιάζουν τό ποίμνιό τους καί, διευρύνοντας, φτάνουν στό νά συμπεριλάβουν ὅλη τήν ἀνθρωπότητα, διότι ὁ Χριστός-Ποιμένας ἦταν ὁ διάκονος καί ὑπηρέτης τῶν πάντων722 . Κατά τόν Διονύσιο οἱ ἱερεῖς εἶναι ἐργάτες τοῦ νέου, ἀληθινοῦ πολιτισμοῦ, πού εἶναι ὁ Χριστιανισμός723.
1.2. Ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης, μέ τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὡς θεμέλιο
Ὁ Τρίκκης Διονύσιος, ἀκολουθώντας τήν παράδοση τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων724 καί τῶν Ἁγίων Πατέρων725, διδάσκει γιά τήν ἱερωσύνη βαθιά προσηλωμένος στήν Ἁγία Γραφή726 .
1.2. Ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης, μέ τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὡς θεμέλιο
Ὁ Τρίκκης Διονύσιος, ἀκολουθώντας τήν παράδοση τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων724 καί τῶν Ἁγίων Πατέρων725, διδάσκει γιά τήν ἱερωσύνη βαθιά προσηλωμένος στήν Ἁγία Γραφή726 .
152
727... Ὅ.π., Δ΄, σελ. 38: «Ποιμένες ἡμεῖς τῶν χριστιανῶν καί φύλακες, καθῆκον ἔχομεν νά προστατεύσωμεν καί φυλάξωμεν αὐτούς, διαφωτίζοντες ἐπί τῶν ἀπασχολούντων αὐτούς μεταφυσικῶν προβλημάτων καί τονίζοντες μετά τοῦ κορυφαίου Ἀποστόλου Πέτρου, ὅτι "οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῳ οὐδενί ἡ σωτηρία: οὐδέ γάρ ὄνομά ἐστιν ἕτερον ὑπό τόν οὐρανόν, τό δεδομένον ἐν ἀνθρώποις ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς" (Πράξ. δ΄, 12)».
728...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 170: «Ὁ Κύριος, τό αἰώνιον πρότυπον ἡμῶν…».
729...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 23: «"Ποιμάνατε τό ἐν ὑμῖν ποίμνιον τοῦ Θεοῦ" παραγγέλλει ὁ πρωτοκορυφαῖος Ἀπόστολος (Α΄ Πετρ. ε΄ 2). Τούς ἀναθέτει ὁ Θεός καί ἡ Ἐκκλησία τήν τιμημένη κι ἔξοχη αὐτή ἀποστολή. Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
730...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 73: «Ἡ ἱερωσύνη… Εἶναι διακονία πρό παντός ὑψηλοτέρα καί ἁγιωτέρα πάσης ἄλλης εἰς τόν κόσμον. Διά τοῦτο ὁ μακάριος Παῦλος θέλει τόν λειτουργόν τῆς ὑψίστης ταύτης διακονίας "ἀνεπίληπτον, νηφάλιον, σώφρονα, κόσμιον, φιλόξενον, διδακτικόν, μή πάροινον, μή πλήκτην, μή αἰσχροκερδῆ, ἀλλ᾿ ἐπιεικῆ, ἄμαχον, ἀφιλάργυρον, τοῦ ἰδίου οἴκου καλῶς προϊστάμενον, τέκνα ἔχοντα ἐν ὑποταγῇ μετά πάσης σεμνότητος" (Α΄ Τιμοθ., γ΄ 2-4). Μέ τά προσόντα αὐτά μόνον εἶναι δυνατόν νά ἀναδειχθῇ ὁ ἱερεύς "ἅλας τῆς γῆς", "φῶς τοῦ κόσμου" καί "πόλις ἐπάνω ὄρους κειμένη" καί νά ἐργασθῇ διά τήν δόξαν τῆς Ἐκκλησίας καί τήν σωτηρίαν τοῦ ποιμνίου του».
731...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 37: «Προσφυέστατα λέγει ὁ Πηλουσιώτης Ἰσίδωρος: "Σάν ἄλλο λύχνο ἀνάβει ὁ Θεός τόν ἱερέα καί τόν τοποθετεῖ ἐπάνω στό λυχνοστάσιο τῆς ὁλόφωτης ἱερατικῆς διακονίας. Τόν θέλει νά φεγγοβολᾶ, νά φωτίζῃ τήν Ἐκκλησία του. Ἡ πίστις του, ἡ διδασκαλία καί ἡ ζωή του νά μήν ἔχουν καμμία κηλίδα πλάνης καί ἁμαρτίας. Γιατί; Γιά νά βλέπουν τά πλήθη τῶν πιστῶν τό ἀστραποβόλημα τῆς ἁγίας προσωπικότητός του, νά κατευθύνωνται πρός τήν ἀρετή καί νά δοξάζουν τό μεγάλο Θεό"».
728...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 170: «Ὁ Κύριος, τό αἰώνιον πρότυπον ἡμῶν…».
729...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 23: «"Ποιμάνατε τό ἐν ὑμῖν ποίμνιον τοῦ Θεοῦ" παραγγέλλει ὁ πρωτοκορυφαῖος Ἀπόστολος (Α΄ Πετρ. ε΄ 2). Τούς ἀναθέτει ὁ Θεός καί ἡ Ἐκκλησία τήν τιμημένη κι ἔξοχη αὐτή ἀποστολή. Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
730...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 73: «Ἡ ἱερωσύνη… Εἶναι διακονία πρό παντός ὑψηλοτέρα καί ἁγιωτέρα πάσης ἄλλης εἰς τόν κόσμον. Διά τοῦτο ὁ μακάριος Παῦλος θέλει τόν λειτουργόν τῆς ὑψίστης ταύτης διακονίας "ἀνεπίληπτον, νηφάλιον, σώφρονα, κόσμιον, φιλόξενον, διδακτικόν, μή πάροινον, μή πλήκτην, μή αἰσχροκερδῆ, ἀλλ᾿ ἐπιεικῆ, ἄμαχον, ἀφιλάργυρον, τοῦ ἰδίου οἴκου καλῶς προϊστάμενον, τέκνα ἔχοντα ἐν ὑποταγῇ μετά πάσης σεμνότητος" (Α΄ Τιμοθ., γ΄ 2-4). Μέ τά προσόντα αὐτά μόνον εἶναι δυνατόν νά ἀναδειχθῇ ὁ ἱερεύς "ἅλας τῆς γῆς", "φῶς τοῦ κόσμου" καί "πόλις ἐπάνω ὄρους κειμένη" καί νά ἐργασθῇ διά τήν δόξαν τῆς Ἐκκλησίας καί τήν σωτηρίαν τοῦ ποιμνίου του».
731...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 37: «Προσφυέστατα λέγει ὁ Πηλουσιώτης Ἰσίδωρος: "Σάν ἄλλο λύχνο ἀνάβει ὁ Θεός τόν ἱερέα καί τόν τοποθετεῖ ἐπάνω στό λυχνοστάσιο τῆς ὁλόφωτης ἱερατικῆς διακονίας. Τόν θέλει νά φεγγοβολᾶ, νά φωτίζῃ τήν Ἐκκλησία του. Ἡ πίστις του, ἡ διδασκαλία καί ἡ ζωή του νά μήν ἔχουν καμμία κηλίδα πλάνης καί ἁμαρτίας. Γιατί; Γιά νά βλέπουν τά πλήθη τῶν πιστῶν τό ἀστραποβόλημα τῆς ἁγίας προσωπικότητός του, νά κατευθύνωνται πρός τήν ἀρετή καί νά δοξάζουν τό μεγάλο Θεό"».
..........Τά βασικά χαρακτηριστικά τῆς διδασκαλίας του: ..ἡ ἀποστολική χριστοκεντρικότητα727 (ὁ Χριστός εἶναι τό "αἰώνιο πρότυπο" 728 τοῦ ἱερέα) καί ἡ πεποίθηση γιά τήν ἀνωτερότητα729 τῆς ἱερωσύνης ἀπό κάθε ἄλλη διακονία στόν κόσμο730 , γι᾿ αὐτό καί ἡ προσωπικότητα τοῦ ἱερέα πρέπει νά χαρακτηρίζεται ἀπό ἁγιότητα βίου, πίστης καί διδασκαλίας, ὅπως τό ζητᾶ ὁ Πηλουσιώτης Ἰσίδωρος 731 . Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο μεταξύ ὅλων τῶν Πατέρων,
153
732... Ὅ.π., σελ. 36-37: «Ἄς ἐπανέλθωμε τώρα στόν ἀθάνατο Χρυσόστομο, πού περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον κατέγινε μέ τό θέμα αὐτό κι ἔγραψε ἕξι λόγους γιά τήν ἱερωσύνη μέ δύναμι καί κάλλος καί τελειότητα ἀληθινά ἀξεπέραστη. Οἱ ἱερεῖς λέγει, εἶναι τό "ἅλας τῆς γῆς", "τό φῶς τοῦ κόσμου", "πόλις ἐπάνω ὄρους κειμένη". Οἱ ἱερεῖς προφυλάσσουν τούς ἀνθρώπους ἀπό τή σῆψι τῆς ἁμαρτίας. Συντελοῦν στήν ἀναγέννησι καί ἠθική τους τελείωσι. Οἱ ἱερεῖς διαλύουν τά σκοτάδια τῆς ἀγνωσίας καί τῆς ἀπιστίας. Φωτίζουν τόν ἐσωτερικό κόσμο τῶν ἀνθρώπων. Ἐξηγοῦν τό σκοπό τῆς ζωῆς τους. Καί καθώς τό φῶς θερμαίνει καί ζωογονεῖ, ἔτσι καί οἱ ἱερεῖς θερμαίνουν τίς ψυχές μέ τήν ἀγάπη καί τίς ζωογονοῦν μέ τήν ἐλπίδα».
733...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 7: «Δέν εἶναι ἀνθρώπινος θεσμός, μήτε κἄν ἔργον ἀγγέλων ἡ σύστασίς της. Τήν συνέστησεν ὁ ἴδιος ὁ Παράκλητος».
734... Ὅ.π., σελ. 8: «...ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", τῶν ὁποίων διά τήν ἐπιτυχίαν τοῦ ἱεροῦ της σκοποῦ κάμνει χρῆσιν ἡ ἱερωσύνη, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
735... Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ἱερωσύνη διακονεῖ τήν Ἐκκλησίαν εἰς τό σωτήριον ἔργον της. Ἄν ἔλειπεν αὐτή, μέ τήν ὁποίαν τελοῦνται τά ἄλλα μυστήρια, πῶς ἠδύνατο ν᾿ ἀνταποκριθῇ ἐκείνη εἰς τήν ἱεράν της ἀποστολήν; Ἡ ἀναγέννησις τῶν μελλῶν της καί ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν θά ἦτο ἀδύνατος. Χωρίς αὐτήν "οὔτε λουτρόν (βάπτισμα) ἔχεις, οὔτε μυστηρίων μετέχεις, οὔτε εὐλογιῶν ἀπολαμβάνεις, οὐκ ἄρα χριστιανός εἶ"».
736...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173-174: «Πιστοί, ζηλωταί, ἐνάρετοι λειτουργοί Του, νά ζητοῦν πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Νά ἐγκαθιδρύσουν αὐτήν μέσα των καί νά ἐργασθοῦν μέ αὐταπάρνησιν διά τήν ἐγκαθίδρυσιν αὐτῆς καί εἰς τάς ψυχάς τῶν πνευματικῶν των τέκνων. Νά κάμνουν ὅ,τι ἕκαστος δύναται, διά νά ἔλθῃ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ καί εἰς ὅλον τόν κόσμον».
737...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 11: «Ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία, εἶναι διάφοροι κοινωνικοί θεσμοί, διάφοροι "ἀρχαί". Μεταξύ τούτων εἶναι καί ἡ ἱερωσύνη. Ἀσυγκρίτως ὅμως ἀνωτέρα αὐτῶν».
738...Τό θέμα τῆς σύγκρισης τῆς ἱερωσύνης μέ τήν πολιτική ἐξουσία εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό γιά τήν ἐποχή τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, διότι ὅπως εἴδαμε στήν εἰσαγωγή τῆς παρούσης ἐργασίας, ἡ σχέση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδας μετά ἀπό τήν ἀπελευθέρωση τοῦ 1821 χαρακτηρίζεται ὡς ὑποδούλωση στό κράτος. Ἔτσι ἕνα ἀπό τά βασικά θέματα στήν διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς εἶναι ἡ κατανόηση τῆς ἀνωτερότητας τῆς θέσης τοῦ ἱερέα στήν κοινωνία καί οἱ ἀνάλογες εὐθύνες σχετικά μ᾿ αὐτό.
733...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 7: «Δέν εἶναι ἀνθρώπινος θεσμός, μήτε κἄν ἔργον ἀγγέλων ἡ σύστασίς της. Τήν συνέστησεν ὁ ἴδιος ὁ Παράκλητος».
734... Ὅ.π., σελ. 8: «...ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", τῶν ὁποίων διά τήν ἐπιτυχίαν τοῦ ἱεροῦ της σκοποῦ κάμνει χρῆσιν ἡ ἱερωσύνη, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
735... Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ἱερωσύνη διακονεῖ τήν Ἐκκλησίαν εἰς τό σωτήριον ἔργον της. Ἄν ἔλειπεν αὐτή, μέ τήν ὁποίαν τελοῦνται τά ἄλλα μυστήρια, πῶς ἠδύνατο ν᾿ ἀνταποκριθῇ ἐκείνη εἰς τήν ἱεράν της ἀποστολήν; Ἡ ἀναγέννησις τῶν μελλῶν της καί ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν θά ἦτο ἀδύνατος. Χωρίς αὐτήν "οὔτε λουτρόν (βάπτισμα) ἔχεις, οὔτε μυστηρίων μετέχεις, οὔτε εὐλογιῶν ἀπολαμβάνεις, οὐκ ἄρα χριστιανός εἶ"».
736...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173-174: «Πιστοί, ζηλωταί, ἐνάρετοι λειτουργοί Του, νά ζητοῦν πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Νά ἐγκαθιδρύσουν αὐτήν μέσα των καί νά ἐργασθοῦν μέ αὐταπάρνησιν διά τήν ἐγκαθίδρυσιν αὐτῆς καί εἰς τάς ψυχάς τῶν πνευματικῶν των τέκνων. Νά κάμνουν ὅ,τι ἕκαστος δύναται, διά νά ἔλθῃ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ καί εἰς ὅλον τόν κόσμον».
737...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 11: «Ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία, εἶναι διάφοροι κοινωνικοί θεσμοί, διάφοροι "ἀρχαί". Μεταξύ τούτων εἶναι καί ἡ ἱερωσύνη. Ἀσυγκρίτως ὅμως ἀνωτέρα αὐτῶν».
738...Τό θέμα τῆς σύγκρισης τῆς ἱερωσύνης μέ τήν πολιτική ἐξουσία εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό γιά τήν ἐποχή τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, διότι ὅπως εἴδαμε στήν εἰσαγωγή τῆς παρούσης ἐργασίας, ἡ σχέση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδας μετά ἀπό τήν ἀπελευθέρωση τοῦ 1821 χαρακτηρίζεται ὡς ὑποδούλωση στό κράτος. Ἔτσι ἕνα ἀπό τά βασικά θέματα στήν διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς εἶναι ἡ κατανόηση τῆς ἀνωτερότητας τῆς θέσης τοῦ ἱερέα στήν κοινωνία καί οἱ ἀνάλογες εὐθύνες σχετικά μ᾿ αὐτό.
πού ἀποφάνθηκαν περί ἱερωσύνης, τήν κεντρική θέση κατέχει ἡ διδασκαλία τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου καί συγκεκριμένα "Οἱ ἕξι περί ἱερωσύνης λόγοι" του732 .
..........Ἡ ἀνωτερότητα τοῦ θεσμοῦ. Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Χρυσοστόμου γιά τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης λόγω ἁγιότητας τῆς ἀρχῆς 733, τῶν μέσων734 καί τοῦ σκοποῦ 735 , σέ συγκερασμό μέ τήν εὐαγγελική ἀντίληψη γιά τίς διαστάσεις τοῦ ἔργου τῆς Ἐκκλησίας μέσα στόν κόσμο, ὁ Μητροπολίτης διέγραψε τά πλαίσια τῆς ποιμαντικῆς εὐθύνης τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία στοχεύει νά ἐγκαθιδρύσει τή Βασιλεία τοῦ Θεοῦ σέ ὅλον τόν κόσμο736 . Μέ ἀφετηρία τήν ὑπεροχή τῆς ἱερωσύνης ἀπό κάθε ἄλλη ἐπίγεια ἀρχή 737 , ὁ Διονύσιος ἑστιάζει περισσότερο στή σύγκριση τῆς ἱερωσύνης μέ τήν πολιτική ἐξουσία738 καί ἐπιδεικνύει,
..........Ἡ ἀνωτερότητα τοῦ θεσμοῦ. Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Χρυσοστόμου γιά τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης λόγω ἁγιότητας τῆς ἀρχῆς 733, τῶν μέσων734 καί τοῦ σκοποῦ 735 , σέ συγκερασμό μέ τήν εὐαγγελική ἀντίληψη γιά τίς διαστάσεις τοῦ ἔργου τῆς Ἐκκλησίας μέσα στόν κόσμο, ὁ Μητροπολίτης διέγραψε τά πλαίσια τῆς ποιμαντικῆς εὐθύνης τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία στοχεύει νά ἐγκαθιδρύσει τή Βασιλεία τοῦ Θεοῦ σέ ὅλον τόν κόσμο736 . Μέ ἀφετηρία τήν ὑπεροχή τῆς ἱερωσύνης ἀπό κάθε ἄλλη ἐπίγεια ἀρχή 737 , ὁ Διονύσιος ἑστιάζει περισσότερο στή σύγκριση τῆς ἱερωσύνης μέ τήν πολιτική ἐξουσία738 καί ἐπιδεικνύει,
154
739... Ὅ.π., σελ. 14: «Αὐτή [ἡ πολιτική] σκοπόν ἔχει νά ἀνακαλύπτῃ καί τιμωρῇ τό κακόν. Ἐνῷ ἡ ἱερωσύνη ἀποβλέπει εἰς τήν πρόληψίν του, εἰς τήν παντελῆ ἐξαφάνισίν του».
740... Ὅ.π., σελ. 14: «Ἀπό τήν πολιτικήν λείπει καί τοῦτο τό σπουδαῖον στοιχεῖον, ἡ πατρότης. Ὁ πολιτικός ἄρχων συμπεριφέρεται συνήθως πρός τούς ὑπηκόους του μέ σκαιότητα. Ὁ ἱερεύς ὅμως ὡς πραγματικός καί γνήσιος πατήρ. Ὁ πρῶτος ἀρκεῖται νά ὑποδείξῃ μόνον εἰς τόν πολίτην τά καθήκοντά του. Ἐνῷ ὁ δεύτερος, ἐκτός τούτου, μέ τήν διδασκαλίαν καί τάς εὐχάς του τόν βοηθεῖ εἰς τήν ἐκτέλεσίν των».
741... Ὅ.π., σελ. 14: «Ἡ Ἐκκλησία μέ τούς λειτουργούς της εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐπέφερε τήν ριζικήν μεταβολήν τοῦ κόσμου».
742... Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ὁ βασιλεύς ἐκδίδει διατάγματα καί πολλάς φοράς καί βίαν μεταχειρίζεται, ἐνῷ ὁ λειτουργός τῆς Ἐκκλησίας μόνον παρακαλεῖ».
743... Ὅ.π., σελ. 44: «Αὐτός [ὁ ἱερέας] χρεωστεῖ νά προτιμήσῃ νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος, τό ὁποῖον παρεχώρησεν εἰς αὐτόν ὁ Κύριος ὡς κληρονομίαν εἰς τήν πνευματικήν του διακονίαν. Πρέπει ἄλλωστε νά γνωρίζῃ ὅτι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θά πέσῃ ἐπάνω εἰς τό καθῆκον του ὠφελεῖ μέ τό ὑπέροχον παράδειγμά του τούς πάντας περισσότερον μετά τόν θάνατόν του. Ἐνῷ ἐκεῖνος, πού χάριν τῶν προσωπικῶν του συμφερόντων ἤ καί ἀπό φόβον, κάμνει τό καθῆκόν του, ὄχι μόνον μετά θάνατον δέν ὠφελεῖ κανένα, ἀλλά καί ζῶν καθιστᾷ ραθυμοτέρους πολλούς ἀπ᾿ ἐκείνους, πού ὑπάγονται εἰς αὐτόν καί γίνεται καταγέλαστος ἀπό ὅλους».
744...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 24: «… πρέπει σήμερα οἱ ἱερεῖς νά εἶναι "προφῆται, δυνατοί ἐν ἔργῳ καί λόγῳ", νά διδάσκουν δηλαδή τούς χριστιανούς "τόν ἀνεξιχνίαστον πλοῦτον τοῦ Χριστοῦ", τί νά πιστεύουν καί πῶς νά ζοῦν».
745...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 34: «Τίποτε ἀπολύτως δέν θά κρατήσῃ ἀπό τό Ταμεῖον τῶν χηρῶν διά τόν ἑαυτόν του».
746... Ὅ.π., σελ. 32: «Θά δώσῃ, οὔτε περισσότερα ἀπ᾿ ὅσα χρειάζονται διά τήν περίθαλψιν τοῦ ἀσθενοῦς, οὔτε πάλιν πολύ ὀλίγα. Ὅλα πρέπει μετά σχολαστικότητος, θά ἔλεγε κανείς, νά ὑπολογίζωνται. Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
740... Ὅ.π., σελ. 14: «Ἀπό τήν πολιτικήν λείπει καί τοῦτο τό σπουδαῖον στοιχεῖον, ἡ πατρότης. Ὁ πολιτικός ἄρχων συμπεριφέρεται συνήθως πρός τούς ὑπηκόους του μέ σκαιότητα. Ὁ ἱερεύς ὅμως ὡς πραγματικός καί γνήσιος πατήρ. Ὁ πρῶτος ἀρκεῖται νά ὑποδείξῃ μόνον εἰς τόν πολίτην τά καθήκοντά του. Ἐνῷ ὁ δεύτερος, ἐκτός τούτου, μέ τήν διδασκαλίαν καί τάς εὐχάς του τόν βοηθεῖ εἰς τήν ἐκτέλεσίν των».
741... Ὅ.π., σελ. 14: «Ἡ Ἐκκλησία μέ τούς λειτουργούς της εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐπέφερε τήν ριζικήν μεταβολήν τοῦ κόσμου».
742... Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ὁ βασιλεύς ἐκδίδει διατάγματα καί πολλάς φοράς καί βίαν μεταχειρίζεται, ἐνῷ ὁ λειτουργός τῆς Ἐκκλησίας μόνον παρακαλεῖ».
743... Ὅ.π., σελ. 44: «Αὐτός [ὁ ἱερέας] χρεωστεῖ νά προτιμήσῃ νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος, τό ὁποῖον παρεχώρησεν εἰς αὐτόν ὁ Κύριος ὡς κληρονομίαν εἰς τήν πνευματικήν του διακονίαν. Πρέπει ἄλλωστε νά γνωρίζῃ ὅτι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θά πέσῃ ἐπάνω εἰς τό καθῆκον του ὠφελεῖ μέ τό ὑπέροχον παράδειγμά του τούς πάντας περισσότερον μετά τόν θάνατόν του. Ἐνῷ ἐκεῖνος, πού χάριν τῶν προσωπικῶν του συμφερόντων ἤ καί ἀπό φόβον, κάμνει τό καθῆκόν του, ὄχι μόνον μετά θάνατον δέν ὠφελεῖ κανένα, ἀλλά καί ζῶν καθιστᾷ ραθυμοτέρους πολλούς ἀπ᾿ ἐκείνους, πού ὑπάγονται εἰς αὐτόν καί γίνεται καταγέλαστος ἀπό ὅλους».
744...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 24: «… πρέπει σήμερα οἱ ἱερεῖς νά εἶναι "προφῆται, δυνατοί ἐν ἔργῳ καί λόγῳ", νά διδάσκουν δηλαδή τούς χριστιανούς "τόν ἀνεξιχνίαστον πλοῦτον τοῦ Χριστοῦ", τί νά πιστεύουν καί πῶς νά ζοῦν».
745...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 34: «Τίποτε ἀπολύτως δέν θά κρατήσῃ ἀπό τό Ταμεῖον τῶν χηρῶν διά τόν ἑαυτόν του».
746... Ὅ.π., σελ. 32: «Θά δώσῃ, οὔτε περισσότερα ἀπ᾿ ὅσα χρειάζονται διά τήν περίθαλψιν τοῦ ἀσθενοῦς, οὔτε πάλιν πολύ ὀλίγα. Ὅλα πρέπει μετά σχολαστικότητος, θά ἔλεγε κανείς, νά ὑπολογίζωνται. Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
βάσει χρυσοστόμειας διδασκαλίας, δύο βασικά στοιχεῖα ὑπεροχῆς: ὁ τρόπος τῆς ἀντιμετώπισης τοῦ κακοῦ 739 καί τό στοιχεῖο τῆς πατρότητας740 . Ἀπό τόν ἱ. Χρυσόστομο ὁ Διονύσιος ἀντλεῖ καί τή θέση, ὅτι ἡ ριζική μεταβολή τῆς κοινωνίας741 μπορεῖ νά προκύψει μόνο ἀπό τό ἔργο τοῦ ἱερέα, ὁ ὁποῖος δεν ἐνεργεῖ μέσω τῶν διαταγμάτων, τοῦ ἐκφοβισμοῦ καί τῆς βίας, ἀλλά διαφωτίζοντας καί παρακαλῶντας742 , ἕτοιμος νά θυσιάσει καί τή ζωή του, προκειμένου νά ἐκπληρώσει τό καθῆκον του743 . Ὁπότε χρειάζεται νά εἶναι οἱ ἱερεῖς προφῆτες δυνατοί στό λόγο καί ἔργο744, νά μή διστάζουν νά ἀπολογηθοῦν ἤ νά ἐκφράσουν διαμαρτυρία, ὑπερασπίζοντας τόν Νόμο τοῦ Θεοῦ, ὅταν αὐτός καταπατεῖται.
..........Ὁ ἱερέας καί τά χρήματα. ..Γιά νά σταθεῖ ὁ ἱερέας στό ὕψος τῆς ἀποστολῆς του δέον εἶναι νά δείξει ἀνωτερότητα στό θέμα τῶν χρημάτων745 καί νά τόν χαρακτηρίζουν: πνεῦμα οἰκονομίας (τά χρήματα, πού χειρίζεται, εἶναι ἱερά) 746 ˙
..........Ὁ ἱερέας καί τά χρήματα. ..Γιά νά σταθεῖ ὁ ἱερέας στό ὕψος τῆς ἀποστολῆς του δέον εἶναι νά δείξει ἀνωτερότητα στό θέμα τῶν χρημάτων745 καί νά τόν χαρακτηρίζουν: πνεῦμα οἰκονομίας (τά χρήματα, πού χειρίζεται, εἶναι ἱερά) 746 ˙
155
747... Ὅ.π., σελ. 34: «Ἔχων δέ ὑπ᾿ ὄψει του, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις εἶναι φιλοκερδής καί ὑπερήφανος καί ὅτι ἡ πτωχεία εἶναι ἱκανή νά καταβάλῃ καί τήν πλέον γενναίαν ψυχήν καί τήν καταστήσῃ ἀναίσχυντον, δέν πρέπει νά δυσανασχετῇ διά τάς τυχόν ἠθικάς των ἐλλείψεις, ἀλλά μέ ἤπιον καί εὐγενῆ τρόπον νά προσπαθῇ νά τάς διορθώσῃ».
748... Ὅ.π., σελ. 32: «Πόσα θά δώσῃ λοιπόν ὁ ἱερεύς καί πῶς θά τά δώσῃ, χωρίς νά πληγώσῃ τόν βοηθούμενον, πρέπει νά προσέχῃ πάρα πολύ. Ἀκόμη μήπως κάμνῃ τίποτε διακρίσεις εἰς τό ἔργον του αὐτό καί πέσῃ εἰς τό ἁμάρτημα τῆς προσωποληψίας».
749...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 114: «Εἶναι λοιπόν ἀπό τά πλέον σοβαρά ζητήματα τό ζήτημα τῶν "τυχηρῶν" καί ὁ ἱερεύς πρέπει πάρα πολύ νά τό προσέχῃ. Ἀνάγκη νά ἀκολουθῇ ἄψογον τακτικήν».
750... Ὅ.π., σελ. 112-113: «Ἄλλωστε αὐτός ὁ μέγας Ἀπόστολος Παῦλος ὁ ὁποῖος γνωρίζομεν πόσον ἀπέφευγε νά δέχεται δῶρα, λέγων τό περίφημον ἐκεῖνο: "ἐγώ ἔμαθον ἐν οἷς εἰμι αὐτάρκης εἶναι. Οἶδα καὶ ταπεινοῦσθαι, οἶδα καὶ περισσεύειν· ἐν παντὶ καὶ ἐν πᾶσι μεμύημαι καὶ χορτάζεσθαι καὶ πεινᾶν, καὶ περισσεύειν καὶ ὑστερεῖσθαι". Μετ᾿ εὐχαριστήσεως πολλῆς ἔγραφεν ἐν συνεχείᾳ πρός τούς Φιλιππησίους, οἱ ὁποῖοι "ἅπαξ καί δίς εἰς τήν χρείαν του ἔπεμψαν", "καλῶς ἐποιήσατε συγκοινωνήσαντές μου τῇ θλίψει" (Φιλιπ. δ΄ 11-17)».
751... Ὅ.π., σελ. 111: Διά τῶν μυστηρίων καί τῶν λοιπῶν ἱερουργιῶν συντελεῖ ὅσον κανείς ἄλλος εἰς τήν ἀναγέννησιν αὐτῶν καί τήν προκοπήν των εἰς τήν χριστιανικήν ζωήν. ″Χωρίς αὐτόν (τόν ἱερέα)", λέγει ὁ μέγας πατήρ τῆς Ἐκκλησίας Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, "οὔτε λουτρόν ἔχεις, οὔτε μυστηρίων μετέχεις, οὔτε εὐλογιῶν ἀπολαμβάνεις, οὐκ ἄρα χριστιανός εἶ". Καί εἶναι ἑπομένως φυσικόν οἱ δεχόμενοι τά ἀνωτέρω ἀνεκτίμητα δῶρα τοῦ Θεοῦ διά τοῦ ἱερέως νά φιλοδωροῦν αὐτόν καί αὐτός πάλιν νά δέχεται τά φιλοδωρήματα, τά "τυχηρά"».
752... Ὅ.π., σελ. 113: «… ὅταν οἱ μέν χριστιανοί φιλικά ὅλως καί ἀβίαστα δίδουν "τυχηρά" ὁ δέ ἱερεύς τά δέχεται μετ᾿ εὐχαριστήσεως, χωρίς νά προσέχῃ ἄν πρόκηται περί μικροῦ ἤ μεγάλου ποσοῦ, ὁ θεσμός –ἄς τόν ὀνομάσωμεν ἔτσι– τῶν "τυχηρῶν" δέν εἶναι ἀπόβλητος καί ἐξοστρακιστέος».
753... Ὅ.π., σελ. 113-114: «νά ζητῇ "τυχηρά" ὅταν ἐξομολογῆ τούς χριστιανούς ἤ ὅταν μεταδίδη τήν Θείαν Κοινωνίαν εἰς αὐτούς καί τό ἀντίδωρον. Ὁ τοιοῦτος ἱερεύς ὑπερβάλλει τόν Σίμωνα. Γίνεται Ἰούδας. Ὅπως ἐκεῖνος ἐπώλησεν ἀντί ὀλίγων ἀργυρίων τόν Κύριον, πωλεῖ καί αὐτός τόν Κύριον, ἀφοῦ πιστεύομεν ὅτι ἡ Θεία Κοινωνία εἶναι Αὐτός Οὗτος ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστός».
754... Ὅ.π., σελ. 113-114: «Τότε παύει ἡ ὑποστήριξίς μας, διότι παύει καί ὁ ἱερεύς νά ἵσταται εἰς τό ὕψος του. Γίνεται ἕνας κοινός ἐπαγγελματίας, ἕνας πωλητής τῆς Θείας Χάριτος μέ ἀνιαρά παζαρεύματα, ἄλλος δηλαδή Σίμων μάγος, ὁποῖος "τήν δωρεάν τοῦ Θεοῦ ἐνόμισε διά χρημάτων κτᾶσθαι"».
748... Ὅ.π., σελ. 32: «Πόσα θά δώσῃ λοιπόν ὁ ἱερεύς καί πῶς θά τά δώσῃ, χωρίς νά πληγώσῃ τόν βοηθούμενον, πρέπει νά προσέχῃ πάρα πολύ. Ἀκόμη μήπως κάμνῃ τίποτε διακρίσεις εἰς τό ἔργον του αὐτό καί πέσῃ εἰς τό ἁμάρτημα τῆς προσωποληψίας».
749...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 114: «Εἶναι λοιπόν ἀπό τά πλέον σοβαρά ζητήματα τό ζήτημα τῶν "τυχηρῶν" καί ὁ ἱερεύς πρέπει πάρα πολύ νά τό προσέχῃ. Ἀνάγκη νά ἀκολουθῇ ἄψογον τακτικήν».
750... Ὅ.π., σελ. 112-113: «Ἄλλωστε αὐτός ὁ μέγας Ἀπόστολος Παῦλος ὁ ὁποῖος γνωρίζομεν πόσον ἀπέφευγε νά δέχεται δῶρα, λέγων τό περίφημον ἐκεῖνο: "ἐγώ ἔμαθον ἐν οἷς εἰμι αὐτάρκης εἶναι. Οἶδα καὶ ταπεινοῦσθαι, οἶδα καὶ περισσεύειν· ἐν παντὶ καὶ ἐν πᾶσι μεμύημαι καὶ χορτάζεσθαι καὶ πεινᾶν, καὶ περισσεύειν καὶ ὑστερεῖσθαι". Μετ᾿ εὐχαριστήσεως πολλῆς ἔγραφεν ἐν συνεχείᾳ πρός τούς Φιλιππησίους, οἱ ὁποῖοι "ἅπαξ καί δίς εἰς τήν χρείαν του ἔπεμψαν", "καλῶς ἐποιήσατε συγκοινωνήσαντές μου τῇ θλίψει" (Φιλιπ. δ΄ 11-17)».
751... Ὅ.π., σελ. 111: Διά τῶν μυστηρίων καί τῶν λοιπῶν ἱερουργιῶν συντελεῖ ὅσον κανείς ἄλλος εἰς τήν ἀναγέννησιν αὐτῶν καί τήν προκοπήν των εἰς τήν χριστιανικήν ζωήν. ″Χωρίς αὐτόν (τόν ἱερέα)", λέγει ὁ μέγας πατήρ τῆς Ἐκκλησίας Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, "οὔτε λουτρόν ἔχεις, οὔτε μυστηρίων μετέχεις, οὔτε εὐλογιῶν ἀπολαμβάνεις, οὐκ ἄρα χριστιανός εἶ". Καί εἶναι ἑπομένως φυσικόν οἱ δεχόμενοι τά ἀνωτέρω ἀνεκτίμητα δῶρα τοῦ Θεοῦ διά τοῦ ἱερέως νά φιλοδωροῦν αὐτόν καί αὐτός πάλιν νά δέχεται τά φιλοδωρήματα, τά "τυχηρά"».
752... Ὅ.π., σελ. 113: «… ὅταν οἱ μέν χριστιανοί φιλικά ὅλως καί ἀβίαστα δίδουν "τυχηρά" ὁ δέ ἱερεύς τά δέχεται μετ᾿ εὐχαριστήσεως, χωρίς νά προσέχῃ ἄν πρόκηται περί μικροῦ ἤ μεγάλου ποσοῦ, ὁ θεσμός –ἄς τόν ὀνομάσωμεν ἔτσι– τῶν "τυχηρῶν" δέν εἶναι ἀπόβλητος καί ἐξοστρακιστέος».
753... Ὅ.π., σελ. 113-114: «νά ζητῇ "τυχηρά" ὅταν ἐξομολογῆ τούς χριστιανούς ἤ ὅταν μεταδίδη τήν Θείαν Κοινωνίαν εἰς αὐτούς καί τό ἀντίδωρον. Ὁ τοιοῦτος ἱερεύς ὑπερβάλλει τόν Σίμωνα. Γίνεται Ἰούδας. Ὅπως ἐκεῖνος ἐπώλησεν ἀντί ὀλίγων ἀργυρίων τόν Κύριον, πωλεῖ καί αὐτός τόν Κύριον, ἀφοῦ πιστεύομεν ὅτι ἡ Θεία Κοινωνία εἶναι Αὐτός Οὗτος ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστός».
754... Ὅ.π., σελ. 113-114: «Τότε παύει ἡ ὑποστήριξίς μας, διότι παύει καί ὁ ἱερεύς νά ἵσταται εἰς τό ὕψος του. Γίνεται ἕνας κοινός ἐπαγγελματίας, ἕνας πωλητής τῆς Θείας Χάριτος μέ ἀνιαρά παζαρεύματα, ἄλλος δηλαδή Σίμων μάγος, ὁποῖος "τήν δωρεάν τοῦ Θεοῦ ἐνόμισε διά χρημάτων κτᾶσθαι"».
ἀνεξικακία747 ˙ ἀπροσωποληψία καί διάκριση στόν τρόπο προσφορᾶς τῆς βοήθειας748 . Στό ζήτημα τῶν "τυχερῶν" 749 ὁ Διονύσιος στηρίζεται στή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου750 καί τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου751 καί εὐνοεῖ, στήν ἐποχή του, νά δέχονται οἱ ἱερεῖς τά φιλοδωρήματα τῶν χριστιανῶν 752 . Ὅμως καυτηριάζει τήν ἀπληστία753 ἐκείνων, πού δημιουργοῦν "ζητήματα" γύρω ἀπό τό θέμα τῶν "τυχερῶν" 754 ,
156
755... Ὅ.π., σελ. 115: «… οἱ χριστιανοί μας νά μή πειράζωνται, σκανδαλίζωνται, βλάπτωνται καί χάνουν τήν ψυχήν των ἐξ αἰτίας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προορισμόν ἀκριβῶς ἔχουν τήν σωτηρίαν τῶν ψυχῶν αὐτῶν».
756...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 25: «"Ἐπειδή αἰσθάνομαι γιά σᾶς στοργή, ἔλεγε ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ὡς ποιμένας στά πνευματικά του παιδιά, ὄχι μονάχα στόν ἱερό Ναό, μά καί στό σπίτι, πρίν ἀπ᾿ ὅλα προσεύχομαι γιά τή δική σας ὑγεία, τήν ψυχική καί σωματική. Γιατί δέν ὑπάρχει προσευχή πού νά ταιριάζῃ στόν ἱερέα τόσο, ὅσο ἡ προσευχή γιά τό καλό τοῦ ποιμνίου του" (Π. 62, 489). Ἀλλά τούς ἱερεῖς οἱ καιροί μας τούς θέλουν νά συνταυτίζουν τούς ἑαυτούς τους μέ τούς χριστιανούς. Νά εἶναι πρόθυμοι γιά τήν προφύλαξι καί προστασία τοῦ ποιμνίου τους, νά θυσιάζουν καί ἀνέσεις καί κόπους κι αὐτήν ἀκόμη τή ζωή τους. Γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
757...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 49–50: «Ἡ ἐπιείκεια μάλιστα τοῦ ἱερέως πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μήν ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ. "Ἀλλ᾿ ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον, ἕως ἄν ἐκεῖνο ὑγιαίνῃ καλῶς". Ἄλλωστε "θρασύτης οὐ θρασύτητι, ἀλλ᾿ ἐπιεικείᾳ σβέννυται"».
758... Ὅ.π., σελ. 50: «Θά εἶναι, πρέπει νά εἶναι, λοιπόν, ὁ ἱερεύς "συγγνωμικός" καί λίαν ἐπιεικής πρός τούς ἁμαρτάνοντας χριστιανούς. Ὅταν ὅμως βλέπῃ ὅτι μερικοί, καταχρώμενοι τῆς ἐπιεικείας του, καταφρονοῦν καί ποδοπατοῦν ἀσυστόλως τάς πατρικάς του νουθεσίας; Τότε πλέον ἡ ἐπιείκεια εἶναι ἁμάρτημα. Ἐπιβάλλεται αὐστηρότης καί τιμωρία ἀναλόγος».
756...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 25: «"Ἐπειδή αἰσθάνομαι γιά σᾶς στοργή, ἔλεγε ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ὡς ποιμένας στά πνευματικά του παιδιά, ὄχι μονάχα στόν ἱερό Ναό, μά καί στό σπίτι, πρίν ἀπ᾿ ὅλα προσεύχομαι γιά τή δική σας ὑγεία, τήν ψυχική καί σωματική. Γιατί δέν ὑπάρχει προσευχή πού νά ταιριάζῃ στόν ἱερέα τόσο, ὅσο ἡ προσευχή γιά τό καλό τοῦ ποιμνίου του" (Π. 62, 489). Ἀλλά τούς ἱερεῖς οἱ καιροί μας τούς θέλουν νά συνταυτίζουν τούς ἑαυτούς τους μέ τούς χριστιανούς. Νά εἶναι πρόθυμοι γιά τήν προφύλαξι καί προστασία τοῦ ποιμνίου τους, νά θυσιάζουν καί ἀνέσεις καί κόπους κι αὐτήν ἀκόμη τή ζωή τους. Γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
757...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 49–50: «Ἡ ἐπιείκεια μάλιστα τοῦ ἱερέως πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μήν ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ. "Ἀλλ᾿ ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον, ἕως ἄν ἐκεῖνο ὑγιαίνῃ καλῶς". Ἄλλωστε "θρασύτης οὐ θρασύτητι, ἀλλ᾿ ἐπιεικείᾳ σβέννυται"».
758... Ὅ.π., σελ. 50: «Θά εἶναι, πρέπει νά εἶναι, λοιπόν, ὁ ἱερεύς "συγγνωμικός" καί λίαν ἐπιεικής πρός τούς ἁμαρτάνοντας χριστιανούς. Ὅταν ὅμως βλέπῃ ὅτι μερικοί, καταχρώμενοι τῆς ἐπιεικείας του, καταφρονοῦν καί ποδοπατοῦν ἀσυστόλως τάς πατρικάς του νουθεσίας; Τότε πλέον ἡ ἐπιείκεια εἶναι ἁμάρτημα. Ἐπιβάλλεται αὐστηρότης καί τιμωρία ἀναλόγος».
προκαλώντας μεγάλο σκάνδαλο στίς ψυχές τῶν χριστιανῶν 755 καί δίνοντας δικαίωμα στούς ἐχθρούς τῆς Ἐκκλησίας νά βλασφημοῦν τόν κλῆρο.
..........Ἑνότητα ποιμένα καί ποιμνίου. ..Πρέπει νά συνταυτίζεται μέ τούς χριστιανούς του ὁ ποιμένας στά πάντα756 καί νά ἔχει ἐπιείκεια γιά τά πνευματικά του τέκνα, πού μπορεῖ νά τοῦ προκαλέσουν πόνο757, χωρίς ὅμως νά τούς ἐπιτρέψει νά ἐκμεταλλευτοῦν τήν ἐπιείκειά του, ποδοπατώντας τίς νουθεσίες του758 .
..........Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέα. ..Ὁ Διονύσιος ξεχωρίζει στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσόστομου 10 βασικά καθήκοντα τοῦ ἱερέα: τέλεση τῶν ἱερῶν μυστηρίων, κήρυγμα, μέριμνα περί τῶν ἁμαρτανόντων, μέριμνα περί τῶν αἱρετικῶν, περίθαλψη ἀσθενῶν, προστασία τῶν χηρῶν, παραμυθία καί ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων, κατ᾿ οἶκον ἐπισκέψεις, ἐπιμέλεια τῶν μοναζουσῶν, ἐκδίκαση διαφορῶν. Ἀναλύοντας τήν κατάσταση καί τίς ἀνάγκες τῆς ἐποχῆς του, ὁ Διονύσιος στή διδασκαλία του διαμορφώνει 4 ἑνότητες καθηκόντων τοῦ ἱερέα, πού ἀκόμα πιό συστηματικά καί μέ περισσότερη λεπτομέρεια συμπεριλαμβάνουν
..........Ἑνότητα ποιμένα καί ποιμνίου. ..Πρέπει νά συνταυτίζεται μέ τούς χριστιανούς του ὁ ποιμένας στά πάντα756 καί νά ἔχει ἐπιείκεια γιά τά πνευματικά του τέκνα, πού μπορεῖ νά τοῦ προκαλέσουν πόνο757, χωρίς ὅμως νά τούς ἐπιτρέψει νά ἐκμεταλλευτοῦν τήν ἐπιείκειά του, ποδοπατώντας τίς νουθεσίες του758 .
..........Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέα. ..Ὁ Διονύσιος ξεχωρίζει στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσόστομου 10 βασικά καθήκοντα τοῦ ἱερέα: τέλεση τῶν ἱερῶν μυστηρίων, κήρυγμα, μέριμνα περί τῶν ἁμαρτανόντων, μέριμνα περί τῶν αἱρετικῶν, περίθαλψη ἀσθενῶν, προστασία τῶν χηρῶν, παραμυθία καί ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων, κατ᾿ οἶκον ἐπισκέψεις, ἐπιμέλεια τῶν μοναζουσῶν, ἐκδίκαση διαφορῶν. Ἀναλύοντας τήν κατάσταση καί τίς ἀνάγκες τῆς ἐποχῆς του, ὁ Διονύσιος στή διδασκαλία του διαμορφώνει 4 ἑνότητες καθηκόντων τοῦ ἱερέα, πού ἀκόμα πιό συστηματικά καί μέ περισσότερη λεπτομέρεια συμπεριλαμβάνουν
157
759...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἀπαίτησις καί καθῆκον, σελ. 166: «Ποία ὅμως ἡ νόσος καί ποία ἡ θεραπεία; … τό κακόν εἶναι κυρίως πνευματικόν καί συνεπῶς πνευματική εἶναι καί ἡ θεραπεία, τήν ὁποίαν ἀπαιτεῖ. Τό πνεῦμα εἶναι πού δημιουργεῖ ἤ καταστρέφει. Ἡ ὕλη ἡ ἄψυχος περιμένει τήν ζωοποιόν ἐπενέργειαν τοῦ πνεύματος, διά νά τεθῇ ὑπό τάς διαταγάς του καί νά κινηθῇ. Καί τοῦτο βεβαίως ἔχει κατανοηθῆ καλῶς ἀπό ὅλας τάς παρατάξεις. Διά τοῦτο κατά τοῦ πνεύματος ὅλοι ἐπιτίθενται καί αὐτό θέλουν νά αἰχμαλωτίσουν. Πνευματική λοιπόν εἶναι ἡ βοήθεια, τήν ὁποίαν καλεῖται νά προσφέρῃ ὁ "Καλός Σαμαρείτης" τῆς ἐποχῆς μας, πού δέν εἶναι ἄλλος ἀπό τόν ἱερέα».
760... Ὅ.π., σελ. 168: «Ἔτσι θέλει ἡ ἐποχή μας τόν ἱερέα, ἱκανόν ν᾿ ἀνταποκριθῇ εἰς τάς πνευματικάς της ἀνάγκας. Νά ἀμβλύνῃ τά ἐρωτήματα καί τούς πόνους της, μέ τόν λόγον του καί τό παράδειγμά του».
761... Ὅ.π., σελ. 168: «Ἀλλά ἡ πνευματική βοήθειά του πρέπει νά ὁλοκληρωθῇ: καί τοῦτο θά πραγματοποιηθῇ, ὅταν ὁ ἱερεύς γίνῃ τό ζωντανόν παράδειγμα μιᾶς συνεχοῦς πνευματικῆς ζωῆς, ὅταν ζήσῃ, ὅπως ἁρμόζει εἰς τόν ἱερέα. Κατ᾿ ἀρχήν θά εἶναι ἀκραδάντως πιστός καί τοῦτο θά καταφαίνεται ἀπό ὅλην τήν συμπεριφοράν του. Θά τά ἀναθέτῃ ὅλα εἰς τόν Θεόν πού ὑπηρετεῖ καί δέν εἶναι ἀνάγκη νά τό λέγῃ μέ λόγους, θά τό διαλαλοῦν οἱ τρόποι του».
762... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» Κύπρου, σελ. 133: «Καί πόσο μέν μεγάλη εἶναι ἡ σημασία τῆς μορφώσεώς σας καί συνεπῶς καί ἡ σημασία τῆς μελέτης διά τόν κληρικόν γίνεται φανερόν διά τῆς ἑξῆς περικοπῆς Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου: "ὡς τό γε παιδεύειν ἄλλους ἐπιχειρεῖν, πρίν ἱκανῶς παιδευθῆναι καί ἐν πίθῳ τήν κεραμείαν μανθάνειν, τό δή λεγόμενον, ἐν ταῖς τῶν ἄλλων ψυχαῖς ἐκμελετᾶν τήν εὐσέβειαν λίαν εἶναι μοι φαίνεται ἀνοήτων ἤ τολμηρῶν". Διά νά διδάξωμεν ἄλλους, ὀφείλομεν νά διδαχθῶμεν πρῶτον ἡμεῖς. Θά φωτισθῶμεν ἡμεῖς καί εἶτα θά ἐπιχειρήσωμεν νά φωτίσωμεν τούς ἄλλους. Ἀλλά καί ὁ Κύριος ἡμῶν μήπως δέν εἶπεν ὅτι διά νά κληθῇ τις μέγας χρειάζεται ὄχι μόνον νά ποιήσῃ, ἀλλά καί νά διδάξῃ; Καί ἡ διδαχή τήν μόρφωσιν βεβαίως προϋποθέτει».
763... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἀπαίτησις καί καθῆκον, σελ. 167: «Πρέπει δηλαδή νά εἶναι "ἕτοιμος ἀεί πρός ἀπολογίαν παντί τῷ αἰτοῦντι λόγον περί τῆς ἐν αὐτῷ ἐλπίδος" (Α΄ Πέτρ. γ΄ 15). Τοῦτο θά ἐπιτευχθῇ μέ τήν μόρφωσιν».
760... Ὅ.π., σελ. 168: «Ἔτσι θέλει ἡ ἐποχή μας τόν ἱερέα, ἱκανόν ν᾿ ἀνταποκριθῇ εἰς τάς πνευματικάς της ἀνάγκας. Νά ἀμβλύνῃ τά ἐρωτήματα καί τούς πόνους της, μέ τόν λόγον του καί τό παράδειγμά του».
761... Ὅ.π., σελ. 168: «Ἀλλά ἡ πνευματική βοήθειά του πρέπει νά ὁλοκληρωθῇ: καί τοῦτο θά πραγματοποιηθῇ, ὅταν ὁ ἱερεύς γίνῃ τό ζωντανόν παράδειγμα μιᾶς συνεχοῦς πνευματικῆς ζωῆς, ὅταν ζήσῃ, ὅπως ἁρμόζει εἰς τόν ἱερέα. Κατ᾿ ἀρχήν θά εἶναι ἀκραδάντως πιστός καί τοῦτο θά καταφαίνεται ἀπό ὅλην τήν συμπεριφοράν του. Θά τά ἀναθέτῃ ὅλα εἰς τόν Θεόν πού ὑπηρετεῖ καί δέν εἶναι ἀνάγκη νά τό λέγῃ μέ λόγους, θά τό διαλαλοῦν οἱ τρόποι του».
762... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» Κύπρου, σελ. 133: «Καί πόσο μέν μεγάλη εἶναι ἡ σημασία τῆς μορφώσεώς σας καί συνεπῶς καί ἡ σημασία τῆς μελέτης διά τόν κληρικόν γίνεται φανερόν διά τῆς ἑξῆς περικοπῆς Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου: "ὡς τό γε παιδεύειν ἄλλους ἐπιχειρεῖν, πρίν ἱκανῶς παιδευθῆναι καί ἐν πίθῳ τήν κεραμείαν μανθάνειν, τό δή λεγόμενον, ἐν ταῖς τῶν ἄλλων ψυχαῖς ἐκμελετᾶν τήν εὐσέβειαν λίαν εἶναι μοι φαίνεται ἀνοήτων ἤ τολμηρῶν". Διά νά διδάξωμεν ἄλλους, ὀφείλομεν νά διδαχθῶμεν πρῶτον ἡμεῖς. Θά φωτισθῶμεν ἡμεῖς καί εἶτα θά ἐπιχειρήσωμεν νά φωτίσωμεν τούς ἄλλους. Ἀλλά καί ὁ Κύριος ἡμῶν μήπως δέν εἶπεν ὅτι διά νά κληθῇ τις μέγας χρειάζεται ὄχι μόνον νά ποιήσῃ, ἀλλά καί νά διδάξῃ; Καί ἡ διδαχή τήν μόρφωσιν βεβαίως προϋποθέτει».
763... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἀπαίτησις καί καθῆκον, σελ. 167: «Πρέπει δηλαδή νά εἶναι "ἕτοιμος ἀεί πρός ἀπολογίαν παντί τῷ αἰτοῦντι λόγον περί τῆς ἐν αὐτῷ ἐλπίδος" (Α΄ Πέτρ. γ΄ 15). Τοῦτο θά ἐπιτευχθῇ μέ τήν μόρφωσιν».
τά τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου: " Ὁ ἱερεύς προϊστάμενος τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ", " Ὁ ἱερεύς ἱερουργός", " Ὁ ἱερεύς διδάσκαλος" καί " Ὁ ἱερεύς διάκονος τῆς ἀγάπης". Ἡ ὑπηρεσία, πού καλεῖται ὁ ἱερέας νά ἐκτελεῖ, εἶναι πρωτίστως πνευματική759, πού θά προσφέρεται μέ τόν λόγο760 του καί θά ὁλοκληρώνεται μέ τό ζωντανό του παράδειγμα761 .
1.2.α. Ὁ ἱερέας διδάσκαλος
Ἡ μόρφωση τοῦ διδασκάλου. ..Μαζί μέ τόν Γρηγόριο Θεολόγο ὁ Τρίκκης Διονύσιος θεωροῦσε ἀπαραίτητο νά μορφωθεῖ ὁ ἱερέας προτοῦ ξεκινήσει τό διδακτικό του ἔργο762, γιά νά σταθεῖ ἱκανός νά ἀπολογηθεῖ ἀπέναντι σέ ὁποιονδήποτε γιά ὅ,τι ἀφορά στήν ὀρθή πίστη, ὅπως τό προβάλλει ὁ Ἀπόστολος Πέτρος763 ,
1.2.α. Ὁ ἱερέας διδάσκαλος
Ἡ μόρφωση τοῦ διδασκάλου. ..Μαζί μέ τόν Γρηγόριο Θεολόγο ὁ Τρίκκης Διονύσιος θεωροῦσε ἀπαραίτητο νά μορφωθεῖ ὁ ἱερέας προτοῦ ξεκινήσει τό διδακτικό του ἔργο762, γιά νά σταθεῖ ἱκανός νά ἀπολογηθεῖ ἀπέναντι σέ ὁποιονδήποτε γιά ὅ,τι ἀφορά στήν ὀρθή πίστη, ὅπως τό προβάλλει ὁ Ἀπόστολος Πέτρος763 ,
158
764... Ὅ.π., σελ. 167: «Ἐπληθύνθη σήμερον ἡ γνῶσις ἤ μᾶλλον ἡ ἀγνωσία καί ἡ σύγχυσις˙ ἐπληθύνθησαν αἱ ψευδεῖς διδασκαλίαι, αἱ παραπλανητικαί θεωρίαι, αἱ ἀλλοπρόσαλλοι συγκεκαλυμμέναι καί ἀπροκάλυπτοι προπαγάνδαι, καί ὁ ἱερεύς χρειάζεται νά εἶναι εἰς τήν θέσιν του πάνοπλος διά νά φωτίζῃ τό σκότος, νά διαλύῃ τήν σύγχυσιν, νά ἀποτρέπῃ τήν πλάνην. Πρέπει νά δύναται νά ἀνασκευάζῃ τά ἐπιχειρήματα τῶν δυσσεβῶν, οἱ ὁποῖοι στρέφονται κυρίως ἐναντίον τῆς διδασκαλίας τῆς χριστιανικῆς».
765...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 117: «Ἀλλά καί ὁ κόσμος, ὅσον καί ἄν ζῇ αὐτός ἁμαρτωλά, τόν κληρικόν του τόν θέλει προσεκτικόν, ἀξιοπρεπῆ, ἅγιον. Τόν περιβάλλει τότε μέ ἰδιαιτέραν ἀγάπην, μέ βαθύτατον σεβασμόν, τόν συντρέχει εἰς τάς ἀνάγκας του καί μεριμνᾷ καί φροντίζει, "ἵνα μηδέν αὐτῷ λείπῃ" (Τίτ. γ΄, 13)».
766... Ὅ.π., σελ. 112: «… μέ τήν ἐλαφρότητά μας αὐτήν καί τήν ἀπροσεξίαν, δέν κερδίζομεν, ἀλλά χάνομεν ἔδαφος εἰς τήν συνείδησιν τῶν χριστιανῶν. Γνωρίζουν οἱ χριστιανοί ὅτι οἱ καλοί καί σοβαροί ἱερεῖς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σέβονται τόν ἑαυτόν των καί θέλουν νά ἵστανται εἰς τό ὕψος των καί νά διατηροῦν ἀμείωτον τό κύρος των, οὐδέ εἰς τά παιδιά των ἐμπρός παρουσιάζονται χωρίς τό ζωστικόν των. Παντοῦ καί πάντοτε ἐμφανίζονται εὐπρεπῶς». 767...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 49: «Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου…».
768...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 48: «Δέν θά γίνεται καί βλάβης μεγάλης πρόξενος εἰς τούς χριστιανούς, οἱ ὁποῖοι θά διδάσκωνται μέ τό παράδειγμά του τό ὀλέθριον πάθος τοῦ θυμοῦ; "Τίς γάρ ἄν ἐπιθυμήσειε ταχέως τῶν πολλῶν γενέσθαι μέτριος, τόν ἄρχοντα ὀργίλον ὁρῶν;" … ὁ ἱερεύς δέν δύναται, ὅσον καί ἄν προσπαθήσῃ, νά κρύψῃ τό ἐλάττωμά του, διότι καθ᾿ ἑκάστην ἔχει νά κάμῃ μέ πολλούς καί διαφόρων μάλιστα τύπων ἀνθρώπους. Διά τοῦτο ἐπιβάλλεται ὁ ἱερεύς νά εἶναι τελείως ἀπηλλαγμένος ἀπό τό πάθος τοῦ θυμοῦ».
769... Ὅ.π., σελ. 37: «Παρακολουθοῦνται καί σχολιάζονται, αὐστηρῶς μάλιστα, ὅλοι του οἱ τρόποι καί αἱ κινήσεις. Πῶς χαιρετᾷ; Ποῖος ὁ τόνος τῆς φωνῆς του; Ποῦ στρέφει τά βλέμματά του; Καί αὐτό ἀκόμη τό πῶς κάθεται κρίνεται ἀπό τούς περιέργους. Καί εἶναι τόσον πολλοί δυστυχῶς αὐτοί! Πόσην προσοχήν λοιπόν καί ψυχικήν ἀνωτερότητα καί εὐγένειαν καί λεπτότητα καί πραότητα ἀνεξάντλητον πρέπει νά ἔχῃ ὁ ἱερεύς!» 770...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 117: «Τόσον, λοιπόν, ἀπρόσεκτοι εἴμεθα; Τόσον περιφρονοῦμεν τήν κοινήν γνώμην; Τόσον ὀλίγον ἐνδιαφερόμεθα διά νά μή σκανδαλίσωμεν τούς χριστιανούς μας; Ὁ μακάριος Παῦλος ἔλεγεν "οὐ μή φάγω κρέα εἰς τόν αἰῶνα, ἵνα μή τόν ἀδελφόν μου σκανδαλίσω" (Α΄ Κορ. η΄, 13). Ἀπηρνεῖτο ἀδιαμφισβήτητα δικαιώματά του, διά νά μή σκανδαλίσῃ τούς πιστούς. Καί ἡμεῖς;… Κατόπιν… Ἀλλά τά κατόπιν μᾶς εἶναι γνωστά. Ὑποβαθμίζεται ἤ χάνεται ὁλοτελῶς ὁ σεβασμός τῶν χριστιανῶν πρός ἡμᾶς, ἀραιοῦται τό ἐκκλησίασμα, δημιουργεῖται ἀντικληρικόν ρεῦμα μέ τάς πολύ θλιβεράς του συνεπείας. Στῶμεν καλῶς, ἀδελφοί μου».
765...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 117: «Ἀλλά καί ὁ κόσμος, ὅσον καί ἄν ζῇ αὐτός ἁμαρτωλά, τόν κληρικόν του τόν θέλει προσεκτικόν, ἀξιοπρεπῆ, ἅγιον. Τόν περιβάλλει τότε μέ ἰδιαιτέραν ἀγάπην, μέ βαθύτατον σεβασμόν, τόν συντρέχει εἰς τάς ἀνάγκας του καί μεριμνᾷ καί φροντίζει, "ἵνα μηδέν αὐτῷ λείπῃ" (Τίτ. γ΄, 13)».
766... Ὅ.π., σελ. 112: «… μέ τήν ἐλαφρότητά μας αὐτήν καί τήν ἀπροσεξίαν, δέν κερδίζομεν, ἀλλά χάνομεν ἔδαφος εἰς τήν συνείδησιν τῶν χριστιανῶν. Γνωρίζουν οἱ χριστιανοί ὅτι οἱ καλοί καί σοβαροί ἱερεῖς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σέβονται τόν ἑαυτόν των καί θέλουν νά ἵστανται εἰς τό ὕψος των καί νά διατηροῦν ἀμείωτον τό κύρος των, οὐδέ εἰς τά παιδιά των ἐμπρός παρουσιάζονται χωρίς τό ζωστικόν των. Παντοῦ καί πάντοτε ἐμφανίζονται εὐπρεπῶς». 767...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 49: «Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου…».
768...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 48: «Δέν θά γίνεται καί βλάβης μεγάλης πρόξενος εἰς τούς χριστιανούς, οἱ ὁποῖοι θά διδάσκωνται μέ τό παράδειγμά του τό ὀλέθριον πάθος τοῦ θυμοῦ; "Τίς γάρ ἄν ἐπιθυμήσειε ταχέως τῶν πολλῶν γενέσθαι μέτριος, τόν ἄρχοντα ὀργίλον ὁρῶν;" … ὁ ἱερεύς δέν δύναται, ὅσον καί ἄν προσπαθήσῃ, νά κρύψῃ τό ἐλάττωμά του, διότι καθ᾿ ἑκάστην ἔχει νά κάμῃ μέ πολλούς καί διαφόρων μάλιστα τύπων ἀνθρώπους. Διά τοῦτο ἐπιβάλλεται ὁ ἱερεύς νά εἶναι τελείως ἀπηλλαγμένος ἀπό τό πάθος τοῦ θυμοῦ».
769... Ὅ.π., σελ. 37: «Παρακολουθοῦνται καί σχολιάζονται, αὐστηρῶς μάλιστα, ὅλοι του οἱ τρόποι καί αἱ κινήσεις. Πῶς χαιρετᾷ; Ποῖος ὁ τόνος τῆς φωνῆς του; Ποῦ στρέφει τά βλέμματά του; Καί αὐτό ἀκόμη τό πῶς κάθεται κρίνεται ἀπό τούς περιέργους. Καί εἶναι τόσον πολλοί δυστυχῶς αὐτοί! Πόσην προσοχήν λοιπόν καί ψυχικήν ἀνωτερότητα καί εὐγένειαν καί λεπτότητα καί πραότητα ἀνεξάντλητον πρέπει νά ἔχῃ ὁ ἱερεύς!» 770...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 117: «Τόσον, λοιπόν, ἀπρόσεκτοι εἴμεθα; Τόσον περιφρονοῦμεν τήν κοινήν γνώμην; Τόσον ὀλίγον ἐνδιαφερόμεθα διά νά μή σκανδαλίσωμεν τούς χριστιανούς μας; Ὁ μακάριος Παῦλος ἔλεγεν "οὐ μή φάγω κρέα εἰς τόν αἰῶνα, ἵνα μή τόν ἀδελφόν μου σκανδαλίσω" (Α΄ Κορ. η΄, 13). Ἀπηρνεῖτο ἀδιαμφισβήτητα δικαιώματά του, διά νά μή σκανδαλίσῃ τούς πιστούς. Καί ἡμεῖς;… Κατόπιν… Ἀλλά τά κατόπιν μᾶς εἶναι γνωστά. Ὑποβαθμίζεται ἤ χάνεται ὁλοτελῶς ὁ σεβασμός τῶν χριστιανῶν πρός ἡμᾶς, ἀραιοῦται τό ἐκκλησίασμα, δημιουργεῖται ἀντικληρικόν ρεῦμα μέ τάς πολύ θλιβεράς του συνεπείας. Στῶμεν καλῶς, ἀδελφοί μου».
καί νά διαλύει τό σκότος τῆς ψεύτικης κοσμικῆς γνώσης, ἡ ὁποία εἶναι στήν οὐσία ἀγνωσία καί σύγχυση764 .
..........Τό κύρος τοῦ διδασκάλου...Ὁ ἱερέας-διδάσκαλος εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἔχει ἀκέραιο τό κύρος του765: ἡ ἐξωτερική ἐμφάνιση766 καί ἡ συμπεριφορά του πρέπει νά τόν μεταμορφώνουν σέ μαγνήτη, πού θά ἕλκει τίς ψυχές κοντά στόν Χριστό767 καί ὄχι κοντά στά πάθη του768 , ὥστε νά μήν γίνει αἰτία σκανδαλισμοῦ 769 τῶν ἀνθρώπων. Ἀκολουθώντας τό παράδειγμα τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁ Διονύσιος διδάσκει τούς ἱερεῖς νά εἶναι ἕτοιμοι νά θυσιάσουν ἀκόμη κι αὐτά, γιά τά ὁποῖα ἔχουν δικαίωμα, ἀρκεῖ νά μήν σκανδαλίζονται οἱ ψυχές770 .
..........Τό κύρος τοῦ διδασκάλου...Ὁ ἱερέας-διδάσκαλος εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἔχει ἀκέραιο τό κύρος του765: ἡ ἐξωτερική ἐμφάνιση766 καί ἡ συμπεριφορά του πρέπει νά τόν μεταμορφώνουν σέ μαγνήτη, πού θά ἕλκει τίς ψυχές κοντά στόν Χριστό767 καί ὄχι κοντά στά πάθη του768 , ὥστε νά μήν γίνει αἰτία σκανδαλισμοῦ 769 τῶν ἀνθρώπων. Ἀκολουθώντας τό παράδειγμα τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁ Διονύσιος διδάσκει τούς ἱερεῖς νά εἶναι ἕτοιμοι νά θυσιάσουν ἀκόμη κι αὐτά, γιά τά ὁποῖα ἔχουν δικαίωμα, ἀρκεῖ νά μήν σκανδαλίζονται οἱ ψυχές770 .
159
771... Ὅ.π., Δ΄, σελ. 12: «Συμβαίνει … Ἱερέων μας τινῶν τά ἄμφια νά εἶναι κακοφτιαγμένα, ρυπαρά, ἀπεριποίητα καί ἀκατάστατα, προκαλοῦντα ἀληθῶς ἀηδίαν. Ἀλλά τά τοιαῦτα ἄμφια ἐπηρεάζουν, ὡς γνωστόν, δυσμενῶς τό ἐκκλησίασμα. Συντελοῦν εἰς τό νά πέσῃ κατά τινα τρόπον εἰς τήν συνείδησιν τῶν χριστιανῶν ὁ Ἱερεύς. Δέν εἶναι δέ ὑπερβολή νά εἴπωμεν ὅτι καί ἀπωθοῦν τούς πιστούς καί τούς ἀπομακρύνουν, ἐνῷ θά πρέπει ὁ Ἱερεύς νά εἶναι μαγνήτης, ἑλκύων πρός ἑαυτόν πάντας, διά νά τούς ὁδηγήσῃ εἰς τόν Σωτῆρα Χριστόν».
772... Ὅ.π., σελ. 35: «Ἡ ἀναστροφή καί ἡ ἐν γένει συμπεριφορά μας νά εἶναι ἡ ἁρμόζουσα εἰς λειτουργούς τοῦ Ὑψίστου. Οἱ περίπατοι, αἱ συζητήσεις καί οἱ λόγοι μας "πάντοτε ἐν χάριτι, ἅλατι ἠρτυμένοι" (Κολ. δ΄, 6). … Ὅσοι ἐξ ὑμῶν κάμνουν θαλάσσια λουτρά θά πρέπει νά προσέχουν ἀκόμη νά εἶναι ὁ τόπος τοῦ λουτροῦ παράμερος καί ἡ ἀμφίεσίς των ἀξιοπρεπής, "ἐν παντί συνιστῶντες ἑαυτούς ὡς Θεοῦ διάκονοι" (Β΄ Κορ. στ΄, 4). Ἴσως εἴπῃ τις, ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι τόσον ἁπλᾶ καί στοιχειώδη, τηροῦνται δέ ὑπό πάντων. Ἀλλά "τά αὐτά γράφειν ὑμῖν ἐμοί μέν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δέ ἀσφαλές" (Φιλ. γ΄, 1)».
773... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης. Ἀπαραίτητος καί αὐτή διά τόν ἱερέα. Διότι οὗτος "οὐδέν ὅλως ἔνι οὔτε εἰπεῖν, οὔτε πρᾶξαι χωρίς εἰρήνης". Προσφέρει πρῶτον τήν θυσίαν, ἡ ὁποία συνδιαλλάσσει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των. Ἔπειτα καθ᾿ ὅλας σχεδόν τάς ἐκκλησιαστικάς ἀκολουθίας πολλάκις εὔχεται εἰς τούς πιστούς τήν εἰρήνην».
774... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 138: «Ὁ ἔχων τήν ἀποστολήν νά καταστῇ πνευματικός ὁδηγός τῶν χριστιανῶν τῆς ἐνορίας του καί νά δημιουργήση παρ᾿ αὐτούς ζωήν πνευματικήν, ἄνευ τῆς ὁποίας ὁ χριστιανός εἶναι πραγματικῶς «χαλκός ἠχῶν καί κύμβαλον ἀλαλάζον», αὐτονόητον ὅτι πρέπει αὐτός πρῶτος, κατανικῶν ἑαυτόν, τόν ἐν αὑτῷ παλαιόν ἄνθρωπον, τά λείψανα τῆς πονηρᾶς φύσεως καί τάς κακάς ἕξεις, νά καθαγιάσῃ τόν βίον του καί ζήσῃ πνευματικήν ζωήν. Εἶναι ἀνάγκη αὐτός πρῶτος νά ζῇ καί κινῆται ἐντός τῆς ἀτμοσφαίρας, τήν ὁποίαν δημιουργεῖ περί αὐτόν ἡ ἕνωσις καί κοινωνία μετά τοῦ Κυρίου ἡμῶν».
775...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Δ΄, σελ. 16: «…παρακαλοῦμεν, ὅπως προτρέπητε θερμῶς τούς ἐνορίτας ὑμῶν, ἵνα προσέρχωνται εἰς τό κήρυγμα. Μεγάλη ὠφέλεια θά προκύπτῃ ἐκ τούτου, διότι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, κατά τόν μακάριον Παῦλον, εἶναι "ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν, πρός ἔλεγχον, πρός ἐπανόρθωσιν, πρός παιδείαν τήν ἐν δικαιοσύνῃ" (Β΄ Τιμ. γ΄, 16). Θά καταρτίζωνται οἱ χριστιανοί καί θά καλλιεργοῦνται πνευματικῶς, "ἵνα ὦσιν ἄρτιοι, πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένοι" (Β΄ Τιμ. γ΄, 17), θά καθίστανται ἱκανοί νά ἀμύνωνται ἐπιτυχῶς κατά τῶν ποικιλωνύμων πολεμίων ἡμῶν, θά συντρέχουν δέ καί θά βοηθοῦν καί ὑμᾶς εἰς τό βαρύ καί λίαν δυσχερές ὑμῶν ἔργον».
772... Ὅ.π., σελ. 35: «Ἡ ἀναστροφή καί ἡ ἐν γένει συμπεριφορά μας νά εἶναι ἡ ἁρμόζουσα εἰς λειτουργούς τοῦ Ὑψίστου. Οἱ περίπατοι, αἱ συζητήσεις καί οἱ λόγοι μας "πάντοτε ἐν χάριτι, ἅλατι ἠρτυμένοι" (Κολ. δ΄, 6). … Ὅσοι ἐξ ὑμῶν κάμνουν θαλάσσια λουτρά θά πρέπει νά προσέχουν ἀκόμη νά εἶναι ὁ τόπος τοῦ λουτροῦ παράμερος καί ἡ ἀμφίεσίς των ἀξιοπρεπής, "ἐν παντί συνιστῶντες ἑαυτούς ὡς Θεοῦ διάκονοι" (Β΄ Κορ. στ΄, 4). Ἴσως εἴπῃ τις, ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι τόσον ἁπλᾶ καί στοιχειώδη, τηροῦνται δέ ὑπό πάντων. Ἀλλά "τά αὐτά γράφειν ὑμῖν ἐμοί μέν οὐκ ὀκνηρόν, ὑμῖν δέ ἀσφαλές" (Φιλ. γ΄, 1)».
773... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης. Ἀπαραίτητος καί αὐτή διά τόν ἱερέα. Διότι οὗτος "οὐδέν ὅλως ἔνι οὔτε εἰπεῖν, οὔτε πρᾶξαι χωρίς εἰρήνης". Προσφέρει πρῶτον τήν θυσίαν, ἡ ὁποία συνδιαλλάσσει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των. Ἔπειτα καθ᾿ ὅλας σχεδόν τάς ἐκκλησιαστικάς ἀκολουθίας πολλάκις εὔχεται εἰς τούς πιστούς τήν εἰρήνην».
774... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 138: «Ὁ ἔχων τήν ἀποστολήν νά καταστῇ πνευματικός ὁδηγός τῶν χριστιανῶν τῆς ἐνορίας του καί νά δημιουργήση παρ᾿ αὐτούς ζωήν πνευματικήν, ἄνευ τῆς ὁποίας ὁ χριστιανός εἶναι πραγματικῶς «χαλκός ἠχῶν καί κύμβαλον ἀλαλάζον», αὐτονόητον ὅτι πρέπει αὐτός πρῶτος, κατανικῶν ἑαυτόν, τόν ἐν αὑτῷ παλαιόν ἄνθρωπον, τά λείψανα τῆς πονηρᾶς φύσεως καί τάς κακάς ἕξεις, νά καθαγιάσῃ τόν βίον του καί ζήσῃ πνευματικήν ζωήν. Εἶναι ἀνάγκη αὐτός πρῶτος νά ζῇ καί κινῆται ἐντός τῆς ἀτμοσφαίρας, τήν ὁποίαν δημιουργεῖ περί αὐτόν ἡ ἕνωσις καί κοινωνία μετά τοῦ Κυρίου ἡμῶν».
775...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Δ΄, σελ. 16: «…παρακαλοῦμεν, ὅπως προτρέπητε θερμῶς τούς ἐνορίτας ὑμῶν, ἵνα προσέρχωνται εἰς τό κήρυγμα. Μεγάλη ὠφέλεια θά προκύπτῃ ἐκ τούτου, διότι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, κατά τόν μακάριον Παῦλον, εἶναι "ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν, πρός ἔλεγχον, πρός ἐπανόρθωσιν, πρός παιδείαν τήν ἐν δικαιοσύνῃ" (Β΄ Τιμ. γ΄, 16). Θά καταρτίζωνται οἱ χριστιανοί καί θά καλλιεργοῦνται πνευματικῶς, "ἵνα ὦσιν ἄρτιοι, πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένοι" (Β΄ Τιμ. γ΄, 17), θά καθίστανται ἱκανοί νά ἀμύνωνται ἐπιτυχῶς κατά τῶν ποικιλωνύμων πολεμίων ἡμῶν, θά συντρέχουν δέ καί θά βοηθοῦν καί ὑμᾶς εἰς τό βαρύ καί λίαν δυσχερές ὑμῶν ἔργον».
Ἐπιβάλλεται ἑπομένως ὁ ἱερέας νά φροντίσει νά ἔχει καθαρή καί περιποιημένη τήν ἐνδυμασία του καί τά ἄμφιά του, ὅταν λειτουργεῖ 771 , νά προσέχει τή συμπεριφορά του, εἰδικά στούς δημόσιους, ἐκτός τῆς ἐκκλησίας, χώρους772 . Ἀλλά πρῶτ᾿ ἀπ᾿ ὅλα πρέπει νά εἶναι πράος καί εἰρηνικός773 , νά ἀντανακλᾶ μέ τόν βίο του τήν ἕνωσή του μέ τόν Χριστό774
..........Τό μέσο τῆς διδασκαλίας. ..Στή διδασκαλία γιά τό κηρυκτικό ἔργο ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τίς βασικές θέσεις τοῦ Μ. Βασιλείου, τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου καί τοῦ Ἀποστόλου Παύλου775, οἱ ὁποῖοι συμφωνοῦν ὅτι ἡ διακονία τοῦ λόγου
..........Τό μέσο τῆς διδασκαλίας. ..Στή διδασκαλία γιά τό κηρυκτικό ἔργο ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τίς βασικές θέσεις τοῦ Μ. Βασιλείου, τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου καί τοῦ Ἀποστόλου Παύλου775, οἱ ὁποῖοι συμφωνοῦν ὅτι ἡ διακονία τοῦ λόγου
160
776...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 24: «Ἡ ἱερωσύνη, λέγει ὁ Μ. Βασίλειος, περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλο εἶναι "διακονία τοῦ λόγου". Καί ὁ ἱ. Χρυσόστομος, τόν ἱερέα τοῦ Χριστοῦ τόν θέλει κήρυκα, "τόν λόγον ἔχοντα κύριον ὅπλον", γιά νά θεραπεύη τίς ἀρρωστημένες ψυχές καί νά τίς ὁδηγῇ πρός τήν τελειότητα (Π. 48, 605)».
777...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 10: «Καί οὕτω, ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
778... Ὅ.π., σελ. 8–9: «Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, φάρμακον οὐράνιον –"οὐκ ἰατρῶν χεῖρες, ἀλλά προφητῶν κατεσκεύασαν γλῶτται"– εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
779...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 24: «Ἱερεῖς, λοιπόν, διάκονοι τοῦ λόγου χρειάζονται σήμερα καί μάλιστα τέτοιοι, πού σ᾿ ὅλην τήν κηρυκτική τους διακονία νά πρυτανεύῃ τό ἐνδιαφέρον γιά τίς ψυχές, "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανε". Σκοπός τους πάντα νά εἶναι νά ἀναδείξουν τούς χριστιανούς "ὄργανα ἡδύφθογγα τοῦ Θεοῦ καί ἀνθρώποις εὐάρμοστα" (Ἰωάνν. Χρυσ. Π. 78, 549)».
780...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 9: «Ἡ ζωή τῆς Γραφῆς συνεχίζεται ἀπό τούς χρόνους τοῦ Μωϋσέως ἕως τήν σήμερον. Καί ὅμως! Ἡ δύναμίς της εἶναι ἡ ἴδια. Κανένα ψυχικόν νόσημα δέν ἠμπόρεσε νά τήν νικήσῃ. Ἀπολύτως κανένα. Ἀποτελεσματικώτερα καί ταχύτερα ἀκόμη θεραπεύει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ τά πάθη τῆς ψυχῆς, παρ᾿ ὅτι θερμόν ὕδωρ, τό πρήξιμον τῆς σαρκός».
781... Ὅ.π., σελ. 26: «…ὁ ἱερεύς, ἐφ᾿ ὅσον ζῇ καί ἀναπνέει, ὀφείλει νά ἐκτελῇ τό ἱερόν του αὐτό καθῆκον, χωρίς νά ἐξετάζῃ ἄν τόν προσέχουν ἤ ὄχι καί οὐδέ νά λαμβάνῃ ὑπ᾿ ὄψιν του τάς γνώμας καί τάς ἐπικρίσεις …».
782... Ὅ.π., σελ. 23: «"Πορευθέντες εἰς τόν κόσμον ἅπαντα κηρύξατε τό εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κτίσει" παρήγγειλεν εἰς τούς μαθητάς του ὁ Κύριος. Ὅταν λοιπόν ὁ ἱερεύς κηρύττῃ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐκτελεῖ θεϊκήν ἐντολήν. Μέ πόσον ζῆλον ἑπομένως καί μέ πόσην προθυμίαν ὀφείλει νά ἀσκῇ τό καθῆκον τοῦ κηρύγματος!»
783...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 118: «"Ἀνάγκη, λοιπόν, τῷ διδασκάλῳ σπείρειν καθ᾿ ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, ἡμέραν τόν λόγον" (ἱ. Χρυσόστομος Μ.Ε.Π. 48, 680). Πρέπει μέ ζῆλον καί θέρμην νά κηρύττῃ ὁ ἱερεύς τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί νά μή ἔχῃ καμμίαν ἀμφιβολίαν διά τήν εὐεργετικήν του ἐπίδρασιν εἰς τούς χριστιανούς».
777...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 10: «Καί οὕτω, ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
778... Ὅ.π., σελ. 8–9: «Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, φάρμακον οὐράνιον –"οὐκ ἰατρῶν χεῖρες, ἀλλά προφητῶν κατεσκεύασαν γλῶτται"– εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
779...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 24: «Ἱερεῖς, λοιπόν, διάκονοι τοῦ λόγου χρειάζονται σήμερα καί μάλιστα τέτοιοι, πού σ᾿ ὅλην τήν κηρυκτική τους διακονία νά πρυτανεύῃ τό ἐνδιαφέρον γιά τίς ψυχές, "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανε". Σκοπός τους πάντα νά εἶναι νά ἀναδείξουν τούς χριστιανούς "ὄργανα ἡδύφθογγα τοῦ Θεοῦ καί ἀνθρώποις εὐάρμοστα" (Ἰωάνν. Χρυσ. Π. 78, 549)».
780...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 9: «Ἡ ζωή τῆς Γραφῆς συνεχίζεται ἀπό τούς χρόνους τοῦ Μωϋσέως ἕως τήν σήμερον. Καί ὅμως! Ἡ δύναμίς της εἶναι ἡ ἴδια. Κανένα ψυχικόν νόσημα δέν ἠμπόρεσε νά τήν νικήσῃ. Ἀπολύτως κανένα. Ἀποτελεσματικώτερα καί ταχύτερα ἀκόμη θεραπεύει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ τά πάθη τῆς ψυχῆς, παρ᾿ ὅτι θερμόν ὕδωρ, τό πρήξιμον τῆς σαρκός».
781... Ὅ.π., σελ. 26: «…ὁ ἱερεύς, ἐφ᾿ ὅσον ζῇ καί ἀναπνέει, ὀφείλει νά ἐκτελῇ τό ἱερόν του αὐτό καθῆκον, χωρίς νά ἐξετάζῃ ἄν τόν προσέχουν ἤ ὄχι καί οὐδέ νά λαμβάνῃ ὑπ᾿ ὄψιν του τάς γνώμας καί τάς ἐπικρίσεις …».
782... Ὅ.π., σελ. 23: «"Πορευθέντες εἰς τόν κόσμον ἅπαντα κηρύξατε τό εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κτίσει" παρήγγειλεν εἰς τούς μαθητάς του ὁ Κύριος. Ὅταν λοιπόν ὁ ἱερεύς κηρύττῃ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐκτελεῖ θεϊκήν ἐντολήν. Μέ πόσον ζῆλον ἑπομένως καί μέ πόσην προθυμίαν ὀφείλει νά ἀσκῇ τό καθῆκον τοῦ κηρύγματος!»
783...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 118: «"Ἀνάγκη, λοιπόν, τῷ διδασκάλῳ σπείρειν καθ᾿ ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, ἡμέραν τόν λόγον" (ἱ. Χρυσόστομος Μ.Ε.Π. 48, 680). Πρέπει μέ ζῆλον καί θέρμην νά κηρύττῃ ὁ ἱερεύς τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί νά μή ἔχῃ καμμίαν ἀμφιβολίαν διά τήν εὐεργετικήν του ἐπίδρασιν εἰς τούς χριστιανούς».
εἶναι τό πρῶτο καθῆκον τοῦ ἱερέα776 , μέ στόχο νά ὁδηγεῖ στή μετάνοια777, νά θεραπεύει778 καί νά πλάθει ψυχές χριστιανοπρεπῶς 779 . Ὀφείλει νά κηρύττει τό λόγο τοῦ Θεοῦ 780 ἀκατάπαυστα781, μέ ζῆλο καί προθυμία, διότι εἶναι ἐντολή τοῦ Κυρίου782 καί χωρίς ἀμφιβολία ὅτι τό κήρυγμά του θά ἔχει ἀπήχηση783
161
784... Ὅ.π., σελ. 119: «Εἶναι τῶν ἀδυνάτων ἀδύνατον νά ἀκούουν οἱ χριστιανοί συνέχεια τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί νά μή γίνουν καλύτεροι».
785...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 23: «Πρέπει νά ἔχῃ ὑπ᾿ ὄψει του, ὅτι, καθώς τά βαρέα σωματικά νοσήματα, διά νά θεραπευθοῦν ἀπαιτεῖται κόπος καί χρόνος ἀρκετός, οὕτω καί διά τήν ἐκρίζωσιν παθῶν βαθύτατα ἐρριζωμένων εἰς τάς ψυχάς τῶν ἀνθρώπων, δέν εἶναι ἀρκετόν νά παραινέσῃ καί νουθετήσῃ μίαν ἤ δύο φοράς».
786... Ὅ.π., σελ. 23-24: «Ἀπαιτεῖται μεγάλη καί ἐντατική προσπάθεια καί χρόνος ἱκανός. Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
787... Ὅ.π., σελ. 25: «Δέν πρέπει νά εἶναι ἡ ἀπόσπασις ἐπαίνων καί ἐπιδοκιμασιῶν, ἀλλ᾿ ἡ πνευματική κατάρτισις καί προκοπή τῶν χριστιανῶν. Οὔτε πάλιν ὁ ἐξευτελισμός τῶν ἁμαρτανόντων, ἀλλ᾿ ἡ διόρθωσις αὐτῶν. "Οὐχί ἡ ἐκπόμπευσις, ἀλλ᾿ ἡ ἀπό ταύτης ἀπομάκρυνσις, καί ἡ ἀπό τῶν χειρῶν τοῦ διαβόλου ἀπαλλαγή"». 788... Ὅ.π., σελ. 24: «… ἄς μή ἀλλάζῃ τό θέμα του, ὡσότου πεισθῇ ὅτι κατενόησαν καλῶς τήν ἀλήθειαν αὐτήν οἱ ἀκροαταί του καί τήν ἔκαμον κτῆμα των. … Ἡ "ἀρίστη" αὐτή μέθοδος, τό νά ὁμιλῇ δηλαδή κανείς πολλάκις δι᾿ ἕν καί τό αὐτό θέμα, ἀποβαίνει λίαν καρποφόρος».
789... Ὅ.π., σελ. 23: «Κήρυγμα χριστολογικόν, πού γίνεται καθώς πρέπει, πῶς εἶναι δυνατόν νά μή καρποφορήσῃ;»
790... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 119.
791...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 100: «Τό κήρυγμα εἶναι ὀ λόγος τοῦ Θεοῦ. Ἀπολύτως ἀπαραίτητον διά τήν δημιουργίαν καί καλλιέργειαν ζωῆς μέ ζῶσαν χριστιανικήν πίστιν καί ἔργα ἀρετῆς καί ἀγάπης. "Πῶς πιστεύσουσιν οὗ οὔκ ἤκουσαν;" λέγει ὁ μακάριος Παῦλος, "πῶς δέ ἀκούσουσι χωρίς κηρύσσοντος;" Διά τοῦ κηρύγματος ἑρμηνεύονται τά "ρήματα τῆς αἰωνίου ζωῆς", ἀναπτύσσονται καί καθίστανται καταληπταί αἱ χριστιανικαί ἀλήθειαι ὑπό τῶν ἀκροατῶν. Διδάσκει τούς χριστιανούς τί πρέπει νά πιστεύουν, ἐνισχύει τήν θέλησιν καί τήν ἐνέργειαν αὐτῶν εἰς τό φυλάσσειν τάς ἐντολάς τοῦ Θεοῦ καί ἐφαρμόζειν αὐτάς εἰς τήν ζωήν. … Οὕτω, πᾶς τις ἀντιλαμβάνεται, ὅτι δέν εἶναι ἔργον τοῦ καθενός τό κηρύττειν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ. Ὁ Ἱεροκήρυξ πρέπει νά εἶναι καλός κάτοχος τῶν χριστιανικῶν ἀληθειῶν καί νά ἔχῃ τήν ἱκανότητα νά προσφέρῃ αὐτάς κατά τρόπον ἐποικοδομητικόν».
792...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 121: «… δέν ἔχουν τήν αὐτεπίγνωσιν καί γράφουν ἤ μᾶλλον συρράπτουν μακρά καί ἀτελείωτα κηρύγματα καί τά ἐκφωνοῦν μέ στόμφον καί φαντάζονται τόν ἑαυτόν των ὡσάν ἕνα καινούργιον Χρυσόστομον, ἐνῷ εἶναι ἁπλᾶ θύματα τοῦ ἐγωϊσμοῦ των καί γίνονται περίγελως τῶν ἐνοριτῶν των, αἰτία καταπονήσεως καί σκοτισμοῦ των».
793... Ὅ.π., σελ. 122: «Κανείς ἱερεύς δέν πρέπει νά ἀμελήσῃ τήν ἐντολήν τοῦ Κυρίου, πού δίδει μέ τό στόμα τοῦ προφήτου: "Ἱερεῖς, λαλήσατε εἰς τήν καρδίαν ῾Ιερουσαλήμ, παρακαλέσατε αὐτήν … εἰς ὄρος ὑψηλόν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, ὕψωσον ἐν ἰσχύι τήν φωνήν σου" (Ἠσαΐας μ΄ 2-9)».
785...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 23: «Πρέπει νά ἔχῃ ὑπ᾿ ὄψει του, ὅτι, καθώς τά βαρέα σωματικά νοσήματα, διά νά θεραπευθοῦν ἀπαιτεῖται κόπος καί χρόνος ἀρκετός, οὕτω καί διά τήν ἐκρίζωσιν παθῶν βαθύτατα ἐρριζωμένων εἰς τάς ψυχάς τῶν ἀνθρώπων, δέν εἶναι ἀρκετόν νά παραινέσῃ καί νουθετήσῃ μίαν ἤ δύο φοράς».
786... Ὅ.π., σελ. 23-24: «Ἀπαιτεῖται μεγάλη καί ἐντατική προσπάθεια καί χρόνος ἱκανός. Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
787... Ὅ.π., σελ. 25: «Δέν πρέπει νά εἶναι ἡ ἀπόσπασις ἐπαίνων καί ἐπιδοκιμασιῶν, ἀλλ᾿ ἡ πνευματική κατάρτισις καί προκοπή τῶν χριστιανῶν. Οὔτε πάλιν ὁ ἐξευτελισμός τῶν ἁμαρτανόντων, ἀλλ᾿ ἡ διόρθωσις αὐτῶν. "Οὐχί ἡ ἐκπόμπευσις, ἀλλ᾿ ἡ ἀπό ταύτης ἀπομάκρυνσις, καί ἡ ἀπό τῶν χειρῶν τοῦ διαβόλου ἀπαλλαγή"». 788... Ὅ.π., σελ. 24: «… ἄς μή ἀλλάζῃ τό θέμα του, ὡσότου πεισθῇ ὅτι κατενόησαν καλῶς τήν ἀλήθειαν αὐτήν οἱ ἀκροαταί του καί τήν ἔκαμον κτῆμα των. … Ἡ "ἀρίστη" αὐτή μέθοδος, τό νά ὁμιλῇ δηλαδή κανείς πολλάκις δι᾿ ἕν καί τό αὐτό θέμα, ἀποβαίνει λίαν καρποφόρος».
789... Ὅ.π., σελ. 23: «Κήρυγμα χριστολογικόν, πού γίνεται καθώς πρέπει, πῶς εἶναι δυνατόν νά μή καρποφορήσῃ;»
790... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 119.
791...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 100: «Τό κήρυγμα εἶναι ὀ λόγος τοῦ Θεοῦ. Ἀπολύτως ἀπαραίτητον διά τήν δημιουργίαν καί καλλιέργειαν ζωῆς μέ ζῶσαν χριστιανικήν πίστιν καί ἔργα ἀρετῆς καί ἀγάπης. "Πῶς πιστεύσουσιν οὗ οὔκ ἤκουσαν;" λέγει ὁ μακάριος Παῦλος, "πῶς δέ ἀκούσουσι χωρίς κηρύσσοντος;" Διά τοῦ κηρύγματος ἑρμηνεύονται τά "ρήματα τῆς αἰωνίου ζωῆς", ἀναπτύσσονται καί καθίστανται καταληπταί αἱ χριστιανικαί ἀλήθειαι ὑπό τῶν ἀκροατῶν. Διδάσκει τούς χριστιανούς τί πρέπει νά πιστεύουν, ἐνισχύει τήν θέλησιν καί τήν ἐνέργειαν αὐτῶν εἰς τό φυλάσσειν τάς ἐντολάς τοῦ Θεοῦ καί ἐφαρμόζειν αὐτάς εἰς τήν ζωήν. … Οὕτω, πᾶς τις ἀντιλαμβάνεται, ὅτι δέν εἶναι ἔργον τοῦ καθενός τό κηρύττειν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ. Ὁ Ἱεροκήρυξ πρέπει νά εἶναι καλός κάτοχος τῶν χριστιανικῶν ἀληθειῶν καί νά ἔχῃ τήν ἱκανότητα νά προσφέρῃ αὐτάς κατά τρόπον ἐποικοδομητικόν».
792...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 121: «… δέν ἔχουν τήν αὐτεπίγνωσιν καί γράφουν ἤ μᾶλλον συρράπτουν μακρά καί ἀτελείωτα κηρύγματα καί τά ἐκφωνοῦν μέ στόμφον καί φαντάζονται τόν ἑαυτόν των ὡσάν ἕνα καινούργιον Χρυσόστομον, ἐνῷ εἶναι ἁπλᾶ θύματα τοῦ ἐγωϊσμοῦ των καί γίνονται περίγελως τῶν ἐνοριτῶν των, αἰτία καταπονήσεως καί σκοτισμοῦ των».
793... Ὅ.π., σελ. 122: «Κανείς ἱερεύς δέν πρέπει νά ἀμελήσῃ τήν ἐντολήν τοῦ Κυρίου, πού δίδει μέ τό στόμα τοῦ προφήτου: "Ἱερεῖς, λαλήσατε εἰς τήν καρδίαν ῾Ιερουσαλήμ, παρακαλέσατε αὐτήν … εἰς ὄρος ὑψηλόν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, ὕψωσον ἐν ἰσχύι τήν φωνήν σου" (Ἠσαΐας μ΄ 2-9)».
ἀλλά νά ἐργάζεται μέ βεβαιότητα γιά τό αἴσιο τέλος τοῦ ἔργου
του784 . Τά πάθη στίς ψυχές τῶν ἀνθρώπων δέ θεραπεύονται εὔκολα καί σύντομα785 , ἑπομένως πρέπει νά καταβάλει ὁ ἱερέας ἐντατική καί συστηματική προσπάθεια786 , ἔχοντας συνεχῶς κατά νοῦ τόν σκοπό787 καί τή μέθοδο788 τοῦ κηρύγματος, τό ὁποῖο πρέπει νά εἶναι αὐστηρῶς χριστολογικό789 . Ὁ χρυσός κανόνας ἐδῶ εἶναι: «Ὅ,τι κηρύττεις νά τό ἔχῃς κάμει πρῶτα ἐσύ κανόνα τῆς ζωῆς σου»790 . Κατά τόν Τρίκκης Διονύσιο τό ἔργο τοῦ θείου κηρύγματος, μπορεῖ νά ἀναλάβει μόνον κληρικός, ὁ ὁποῖος κατέχει πλήρως τά προσόντα τοῦ ἱεροκήρυκα791 , στήν ἀντίθετη περίπτωση792 νά τό ἀναθέτει σέ ἄλλο κατάλληλο πρόσωπο, διότι ὁ στόχος εἶναι, σύμφωνα μέ τόν προφήτη Ἠσαΐα, νά.. εὐαγγελίζεται ὁ λαός τοῦ Θεοῦ 793 .
του784 . Τά πάθη στίς ψυχές τῶν ἀνθρώπων δέ θεραπεύονται εὔκολα καί σύντομα785 , ἑπομένως πρέπει νά καταβάλει ὁ ἱερέας ἐντατική καί συστηματική προσπάθεια786 , ἔχοντας συνεχῶς κατά νοῦ τόν σκοπό787 καί τή μέθοδο788 τοῦ κηρύγματος, τό ὁποῖο πρέπει νά εἶναι αὐστηρῶς χριστολογικό789 . Ὁ χρυσός κανόνας ἐδῶ εἶναι: «Ὅ,τι κηρύττεις νά τό ἔχῃς κάμει πρῶτα ἐσύ κανόνα τῆς ζωῆς σου»790 . Κατά τόν Τρίκκης Διονύσιο τό ἔργο τοῦ θείου κηρύγματος, μπορεῖ νά ἀναλάβει μόνον κληρικός, ὁ ὁποῖος κατέχει πλήρως τά προσόντα τοῦ ἱεροκήρυκα791 , στήν ἀντίθετη περίπτωση792 νά τό ἀναθέτει σέ ἄλλο κατάλληλο πρόσωπο, διότι ὁ στόχος εἶναι, σύμφωνα μέ τόν προφήτη Ἠσαΐα, νά.. εὐαγγελίζεται ὁ λαός τοῦ Θεοῦ 793 .
162
794...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Γ΄, σελ. 46: «Οἱ δέ Κατηχηταί καί Κατηχήτριαι ἐν τῇ βαθείᾳ συναισθήσει τοῦ ἐπιτελουμένου ἱερωτάτου παρ᾿ αὐτῶν ἔργου πᾶσαν προσπάθειαν κατέβαλον, ὥστε νά φέρωσιν εἰς ἐπαφήν τούς Κατηχητόπαιδας μέ τήν θεόπνευστον Γραφήν, ἥτις, κατά τόν μακάριον Παῦλον, εἶναι "ὠφέλιμος πρός διδασκαλίαν, πρός ἔλεγχον, πρός ἐπανόρθωσιν, πρός παιδείαν τήν ἐν δικαιοσύνῃ" (Β΄ Τιμ. γ΄, 16) καί ἐνδιεφέρθησαν ζωηρῶς, ἵνα διά τε τοῦ λόγου καί τοῦ παραδείγματος ἐμπεδώσωσι τάς χριστιανικάς ἀληθείας εἰς τάς ψυχάς τῶν Κατηχητοπαίδων καί καταστήσωσιν αὐτάς κτῆμα των ἐσαεί καί θεμέλιον εἰς τήν ζωήν των».
795... Ὅ.π., σελ. 29-30: «Αἱ χριστιανικαί ἀλήθειαι μόνον δύνανται, καλλιεργούμεναι εἰς τάς ψυχάς τῶν παίδων συστηματικῶς, νά βοηθήσουν ἀποτελεσματικῶς εἰς τήν διαμόρφωσιν χαρακτῆρος καί ἀνάδειξιν αὐτῶν εἰς "καλούς κἀγαθούς", "ἀρτίους ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένους" (Β΄ Τιμοθ. γ΄, 17). Αὗται τούς ἀποσποῦν ἀπό τά μικρά καί χαμηλά, ἅτινα τούς ὠθοῦν εἰς τόν κρημνόν τοῦ τέντυ-μποϋσμοῦ καί τοῦ ἐγκλήματος, καί τούς στρέφουν πρός τά ἄνω, "τά ἄνω νά ζητῶσιν, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος, τά ἄνω νά φρονῶσιν, οὐ τά ἐπί γῆς" (Κολασ. γ΄, 1-2). Τούς προσανατολίζουν πρός τόν ἀληθῆ, ὑψηλόν καί θεῖον ἐπί τῆς γῆς προορισμόν των, πρός μίαν ἀνωτέραν ζωήν, ἀνταξίαν τοῦ ἀνθρώπου, ὡς κορωνίδος τῆς Δημιουργίας. Θεμελιώνουν τήν ζωήν των ἐπί τοῦ μοναδικοῦ θεμελίου, "ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός" (Α΄ Κορ. γ΄, 11) καί ὅταν μετέπειτα "καταβῇ ἡ βροχή καί ἔλθουν οἱ ποταμοί καί πνεύσουν οἱ ἄνεμοι καί προσπέσωσιν αὐτοῖς" (Ματθ. ζ΄, 25), δέν θά πέσουν. Θά ἔχουν θεμελιωθῆ "ἐπί τήν πέτραν". Θά εἶναι "συμπολῖται τῶν ἁγίων καί οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ" (Ἐφεσ. β΄, 20), πιστοί καί ἀφωσιωμένοι εἰς τήν Ὀρθόδοξον Ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν καί τήν αἰωνίαν Ἑλλάδα, μέ ἀγάπην πολλήν εἰς τήν ψυχήν διά τόν συνάνθρωπόν των, μέ γενναιοφροσύνην καί εὐγένειαν».
796... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 11: «… πολλοί Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας τήν παρομοιάζουν [τήν ζωή] μέ θάλασσα. Μιά θάλασσα ἀπέραντη. Μέ τούς βυθούς, τά πελάγη καί τούς ὠκεανούς της τούς πολυταράχους, μά καί μέ τά ἤρεμα καί γαλήνια ἀκρογιάλια της».
797...Ὅ.π., σελ. 13-14: «Καί τό τιμόνι ἄς τό ἐμπιστευθοῦμε στά παντοδύναμα χέρια τοῦ Χριστοῦ, τοῦ μοναδικοῦ Κυβερνήτη. Καί τότε μποροῦμε νά φωνάξουμε μέσα στό κορύφωμα τοῦ χαλασμοῦ μαζί μέ τό μεγάλο ἱεράρχη Ἰωάννη τό Χρυσόστομο: "Πολλά εἶναι τά κύματα καί βαρειά ἡ τρικυμία. Μά δέ φοβόμαστε μήπως βουλιάξουμε: στεκόμαστε πάνω στό βράχο. Ἄς μανιάζη ἡ θάλασσα. Τό βράχο δέν μπορεῖ νά τόν διαλύση. Ἄς σηκώνωνται τά κύματα. Τό πλοῖο πού τό κυβερνάει ὁ Χριστός, δέν ἔχουν τήν δύναμιν νά τό βουλιάξουν"».
795... Ὅ.π., σελ. 29-30: «Αἱ χριστιανικαί ἀλήθειαι μόνον δύνανται, καλλιεργούμεναι εἰς τάς ψυχάς τῶν παίδων συστηματικῶς, νά βοηθήσουν ἀποτελεσματικῶς εἰς τήν διαμόρφωσιν χαρακτῆρος καί ἀνάδειξιν αὐτῶν εἰς "καλούς κἀγαθούς", "ἀρτίους ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένους" (Β΄ Τιμοθ. γ΄, 17). Αὗται τούς ἀποσποῦν ἀπό τά μικρά καί χαμηλά, ἅτινα τούς ὠθοῦν εἰς τόν κρημνόν τοῦ τέντυ-μποϋσμοῦ καί τοῦ ἐγκλήματος, καί τούς στρέφουν πρός τά ἄνω, "τά ἄνω νά ζητῶσιν, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καθήμενος, τά ἄνω νά φρονῶσιν, οὐ τά ἐπί γῆς" (Κολασ. γ΄, 1-2). Τούς προσανατολίζουν πρός τόν ἀληθῆ, ὑψηλόν καί θεῖον ἐπί τῆς γῆς προορισμόν των, πρός μίαν ἀνωτέραν ζωήν, ἀνταξίαν τοῦ ἀνθρώπου, ὡς κορωνίδος τῆς Δημιουργίας. Θεμελιώνουν τήν ζωήν των ἐπί τοῦ μοναδικοῦ θεμελίου, "ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός" (Α΄ Κορ. γ΄, 11) καί ὅταν μετέπειτα "καταβῇ ἡ βροχή καί ἔλθουν οἱ ποταμοί καί πνεύσουν οἱ ἄνεμοι καί προσπέσωσιν αὐτοῖς" (Ματθ. ζ΄, 25), δέν θά πέσουν. Θά ἔχουν θεμελιωθῆ "ἐπί τήν πέτραν". Θά εἶναι "συμπολῖται τῶν ἁγίων καί οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ" (Ἐφεσ. β΄, 20), πιστοί καί ἀφωσιωμένοι εἰς τήν Ὀρθόδοξον Ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν καί τήν αἰωνίαν Ἑλλάδα, μέ ἀγάπην πολλήν εἰς τήν ψυχήν διά τόν συνάνθρωπόν των, μέ γενναιοφροσύνην καί εὐγένειαν».
796... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 11: «… πολλοί Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας τήν παρομοιάζουν [τήν ζωή] μέ θάλασσα. Μιά θάλασσα ἀπέραντη. Μέ τούς βυθούς, τά πελάγη καί τούς ὠκεανούς της τούς πολυταράχους, μά καί μέ τά ἤρεμα καί γαλήνια ἀκρογιάλια της».
797...Ὅ.π., σελ. 13-14: «Καί τό τιμόνι ἄς τό ἐμπιστευθοῦμε στά παντοδύναμα χέρια τοῦ Χριστοῦ, τοῦ μοναδικοῦ Κυβερνήτη. Καί τότε μποροῦμε νά φωνάξουμε μέσα στό κορύφωμα τοῦ χαλασμοῦ μαζί μέ τό μεγάλο ἱεράρχη Ἰωάννη τό Χρυσόστομο: "Πολλά εἶναι τά κύματα καί βαρειά ἡ τρικυμία. Μά δέ φοβόμαστε μήπως βουλιάξουμε: στεκόμαστε πάνω στό βράχο. Ἄς μανιάζη ἡ θάλασσα. Τό βράχο δέν μπορεῖ νά τόν διαλύση. Ἄς σηκώνωνται τά κύματα. Τό πλοῖο πού τό κυβερνάει ὁ Χριστός, δέν ἔχουν τήν δύναμιν νά τό βουλιάξουν"».
..........Φροντίδα Κατηχητικῶν Σχολείων. ..Ὁ Διονύσιος προτρέπει ἡ κατηχητική διδασκαλία πρός τά παιδιά νά εἶναι αὐστηρῶς χριστοκεντρική καί νά μάθουν νά καθοδηγοῦνται πάντοτε ἀπό τήν Ἁγία Γραφή στή ζωή τους, ὅπως παραγγέλλει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος794 , νά προσεύχονται, νά εἶναι ἀφοσιωμένα στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία καί στήν πατρίδα, νά ἀγαποῦν τόν συνάνθρωπο, νά ἀποκτήσουν τή γενναιοφροσύνη καί τήν εὐγένεια795 . Ἡ γλώσσα τῆς διδασκαλίας νά εἶναι τῶν Πατέρων796, πού γιά νά γίνουν ἀντιληπτοί στά παιδιά μιλοῦσαν μέ εἰκόνες797
163
798...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 127.
799...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 20: «...οἱ πνευματικῶς ἀσθενοῦντες, μή συναισθανόμενοι πολλάκις τάς ψυχικάς των ἀσθενείας, σπανίως ἄν μή οὐδέποτε καταφεύγουν οἰκειοθελῶς εἰς τό ἱερέα, τόν πνευματικόν ἰατρόν. Διά τοῦτο εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ ἴδιος νά ἐξέλθῃ εἰς ἀναζήτησιν αὐτῶν. Νά ἐρευνήσῃ μέ προσοχήν καί πολλήν ἐπιμέλειαν, διά νά ἀνεύρῃ τούς τοιούτους».
800...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 127: «Ἄς μή περιμένῃ νά ἔλθῃ αὐτό κοντά του, ποτέ δέν θά γίνῃ τοῦτο. Ἀνάγκη ἐκεῖνος νά πλησιάσῃ τό ἐξωσχολικό παιδί. Νά τοῦ δείξῃ πολλήν καλωσύνην καί ἐνδιαφέρον πραγματικόν. Ἔτσι μόνον θά ἀποσπάσῃ τήν ἐμπιστοσύνην του καί θά ἀρχίσῃ ἡ βοήθεια καί ἡ συμπαράστασις». 801...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 22-24: «Καί μποροῦμε νά ποῦμε ὅτι ἀπό τήν ἐφαρμογή ἤ τήν περιφρόνησι τῆς ἐντολῆς αὐτῆς ἐξαρτᾶται ἡ εὐτυχία ἤ ἡ δυστυχία σου. Τή σέβεσαι καί τήν ἐφαρμόζεις; Θά ἔχης πλούσια τήν χάρι καί τήν εὐλογία τοῦ Θεοῦ, ζωή πολύχρονη, προκοπή καί εὐτυχία. Σοῦ τό βεβαιώνει ὁ ἴδιος ὁ Θεός: "Τίμα τόν πατέρα σου καί τή μητέρα σου", λέγει, "ἵνα εὖ σοι γένηται καί ἵνα μακροχρόνιος γένῃ ἐπί τῆς γῆς". Θά τήν περιφρονήσης τή μεγάλη αὐτή ἐντολή τοῦ Θεοῦ καί θά τήν καταπατήσης; Πρέπει νά ξέρης ὅτι, ἄν τό κάνης αὐτό, καί τήν εὐλογία τοῦ πατέρα σου θά στερηθῆς ἀλλά καί στήν ὀργή τοῦ Θεοῦ θά πέσης. Αὐτό λέει ἡ πεῖρα. Καί καταλαβαίνεις τί σημαίνει νά σέ ὀργισθῆ ὁ Θεός. … Ὁ Θεός τιμώρησε παραδειγματικά τόν Ἀβεσσαλώμ, ὅπως τιμωρεῖ κι ὅλους ἐκείνους πού ἀκολουθοῦν τόν στραβό δρόμο πού ἀκολούθησε ἐκεῖνος».
802...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 30: «Μόνον μέ νόμιμα καί θεμιτά μέσα –ἔκθεσις τῆς ὀρθῆς πίστεως καί ἀπόδειξις τῆς πλάνης τῶν αἱρετικῶν κακοδοξιῶν– θά διεξαγάγῃ τόν ἀγῶνά του καί μέ πολλήν μάλιστα ἡμερότητα καί ἐπιείκειαν».
803... Ὅ.π., σελ. 31: «…ὅταν ἐξαντλήσῃ ὅλα τά μέσα τῆς ἐπιστροφῆς, αὐτοί δέ ἐξακολουθοῦν νά ἐμμένουν εἰς τήν πλάνην των; Τότε πλέον οὐδεμίαν εὐθύνην ἔχει αὐτός. Πρόξενοι τῆς ψυχικῆς των ἀπωλείας θά εἶναι οἱ ἴδιοι, ὅπως αἰτία τῆς ἀπωλείας του ἦτο αὐτός οὗτος ὁ Ἰούδας, πρός διόρθωσιν τοῦ ὁποίου τόσα ἔκαμεν ὁ Κύριος ἡμῶν».
799...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 20: «...οἱ πνευματικῶς ἀσθενοῦντες, μή συναισθανόμενοι πολλάκις τάς ψυχικάς των ἀσθενείας, σπανίως ἄν μή οὐδέποτε καταφεύγουν οἰκειοθελῶς εἰς τό ἱερέα, τόν πνευματικόν ἰατρόν. Διά τοῦτο εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ ἴδιος νά ἐξέλθῃ εἰς ἀναζήτησιν αὐτῶν. Νά ἐρευνήσῃ μέ προσοχήν καί πολλήν ἐπιμέλειαν, διά νά ἀνεύρῃ τούς τοιούτους».
800...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 127: «Ἄς μή περιμένῃ νά ἔλθῃ αὐτό κοντά του, ποτέ δέν θά γίνῃ τοῦτο. Ἀνάγκη ἐκεῖνος νά πλησιάσῃ τό ἐξωσχολικό παιδί. Νά τοῦ δείξῃ πολλήν καλωσύνην καί ἐνδιαφέρον πραγματικόν. Ἔτσι μόνον θά ἀποσπάσῃ τήν ἐμπιστοσύνην του καί θά ἀρχίσῃ ἡ βοήθεια καί ἡ συμπαράστασις». 801...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, σελ. 22-24: «Καί μποροῦμε νά ποῦμε ὅτι ἀπό τήν ἐφαρμογή ἤ τήν περιφρόνησι τῆς ἐντολῆς αὐτῆς ἐξαρτᾶται ἡ εὐτυχία ἤ ἡ δυστυχία σου. Τή σέβεσαι καί τήν ἐφαρμόζεις; Θά ἔχης πλούσια τήν χάρι καί τήν εὐλογία τοῦ Θεοῦ, ζωή πολύχρονη, προκοπή καί εὐτυχία. Σοῦ τό βεβαιώνει ὁ ἴδιος ὁ Θεός: "Τίμα τόν πατέρα σου καί τή μητέρα σου", λέγει, "ἵνα εὖ σοι γένηται καί ἵνα μακροχρόνιος γένῃ ἐπί τῆς γῆς". Θά τήν περιφρονήσης τή μεγάλη αὐτή ἐντολή τοῦ Θεοῦ καί θά τήν καταπατήσης; Πρέπει νά ξέρης ὅτι, ἄν τό κάνης αὐτό, καί τήν εὐλογία τοῦ πατέρα σου θά στερηθῆς ἀλλά καί στήν ὀργή τοῦ Θεοῦ θά πέσης. Αὐτό λέει ἡ πεῖρα. Καί καταλαβαίνεις τί σημαίνει νά σέ ὀργισθῆ ὁ Θεός. … Ὁ Θεός τιμώρησε παραδειγματικά τόν Ἀβεσσαλώμ, ὅπως τιμωρεῖ κι ὅλους ἐκείνους πού ἀκολουθοῦν τόν στραβό δρόμο πού ἀκολούθησε ἐκεῖνος».
802...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 30: «Μόνον μέ νόμιμα καί θεμιτά μέσα –ἔκθεσις τῆς ὀρθῆς πίστεως καί ἀπόδειξις τῆς πλάνης τῶν αἱρετικῶν κακοδοξιῶν– θά διεξαγάγῃ τόν ἀγῶνά του καί μέ πολλήν μάλιστα ἡμερότητα καί ἐπιείκειαν».
803... Ὅ.π., σελ. 31: «…ὅταν ἐξαντλήσῃ ὅλα τά μέσα τῆς ἐπιστροφῆς, αὐτοί δέ ἐξακολουθοῦν νά ἐμμένουν εἰς τήν πλάνην των; Τότε πλέον οὐδεμίαν εὐθύνην ἔχει αὐτός. Πρόξενοι τῆς ψυχικῆς των ἀπωλείας θά εἶναι οἱ ἴδιοι, ὅπως αἰτία τῆς ἀπωλείας του ἦτο αὐτός οὗτος ὁ Ἰούδας, πρός διόρθωσιν τοῦ ὁποίου τόσα ἔκαμεν ὁ Κύριος ἡμῶν».
..........Διδασκαλία "ἐξωσχολικοῦ παιδιοῦ" 798 . ..Ὁ Μητροπολίτης συνιστᾶ στούς ἱερεῖς τή μέθοδο τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου799, σύμφωνα μέ τήν ὁποία οἱ ἴδιοι πρέπει νά ἐρευνήσουν, νά ἀνακαλύψουν καί νά πλησιάσουν τό ἐργαζόμενο παιδί, διότι τό ἀντίθετο800 εἶναι ἀδύνατον νά γίνει. Τά βασικά θέματα τῆς διδασκαλίας πρός τόν ἐργαζόμενο νέο εἶναι τά ἑξῆς: ἡ οἰκογένεια (γονεῖς, ἀδέλφια)801 ˙ ἡ κοινωνία˙ ἡ ἠθική˙ ἡ ἐργασία˙ ἡ οἰκοδομή τοῦ Χριστιανικοῦ πολιτισμοῦ˙ ἡ ψυχαγωγία˙ ὁ γάμος˙ ἡ ἐν Χριστῷ ζωή.
..........Πόλεμος τῶν αἱρέσεων...Μέ νόμιμα μέσα802, πολεμῶντας τήν αἵρεση καί ὄχι τόν ἄνθρωπο, νά γίνεται ἡ προσπάθεια τῆς ἐπιστροφῆς τῶν αἱρετικῶν στούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας.
Ὁ ἀγῶνας γιά τήν ἐπιστροφή μπορεῖ νά σταματήσει, ἀφοῦ ὁ ἱερέας θά ἔχει ἐξαντλήσει ὅλα τά μέσα, ἄν ὁ αἱρετικός ἐπιμένει στήν πλάνη του803
..........Πόλεμος τῶν αἱρέσεων...Μέ νόμιμα μέσα802, πολεμῶντας τήν αἵρεση καί ὄχι τόν ἄνθρωπο, νά γίνεται ἡ προσπάθεια τῆς ἐπιστροφῆς τῶν αἱρετικῶν στούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας.
Ὁ ἀγῶνας γιά τήν ἐπιστροφή μπορεῖ νά σταματήσει, ἀφοῦ ὁ ἱερέας θά ἔχει ἐξαντλήσει ὅλα τά μέσα, ἄν ὁ αἱρετικός ἐπιμένει στήν πλάνη του803
164
804... Ὅ.π., σελ. 35: «Καί πάντοτε μέ τέχνην καί πολλήν εὐγένειαν καί λεπτότητα, ὡς ἕν εὕθραυστον ἤ μᾶλλον ραγισμένον ἀντικείμενον, νά τόν παραμυθῇ καί ἐνισχύῃ».
805... Ὅ.π., σελ. 35: «Κύριος δέ σκοπός τοῦ ἱερέως πρέπει νά εἶναι νά φυτεύσῃ εἰς τήν ψυχήν τοῦ δεινοπαθοῦντος, ἄν δέν ὑπάρχῃ, ἤ ἄν ὑπάρχῃ, νά ζωογονήσῃ τήν ἀλήθειαν, ὅτι διά τόν πιστόν ἕν μόνον κακόν ὑπάρχει: ἡ ἁμαρτία».
806... Ὅ.π., σελ. 36: «… ὁ θάνατος δέν εἶναι ἐκμηδένισις, ἀλλά μετάβασις εἰς ἄλλην ζωήν αἰωνίαν. Σπορά τοῦ φθαρτοῦ σώματος διά νά ἐγερθῇ τό ἄφθαρτον. … δέν ἐπιτρέπεται εἰς τόν πιστόν νά λυπῆται "ὥσπερ οἱ λοιποί, οἱ μή ἔχοντες ἐλπίδα". Ἄλλως, προδίδει τήν χριστιανικήν του πίστιν. Ἀποδεικνύεται διά τῶν πραγμάτων ἀσυνεπής πρός τάς ἀρχάς του. Ἀκόμη γίνεται αἰτία καί ἀφορμή νά μένουν ἔξω ἀπό τόν χριστιανισμόν οἱ ἄπιστοι».
807... Ὅ.π., σελ. 35: «Ὅλα δέ τἄλλα, ζημίαι ὑλικαί, οἰκονομικά ναυάγια καί καταστροφαί καί ἀσθένειαι καί αὐτός ἀκόμη ὁ θάνατος δέν εἶναι κακά. Εἶναι μέσα, πού μεταχειρίζεται ὁ καλός Θεός διά τήν πνευματικήν μας προαγωγήν. Αὐτά μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».
808... Ὅ.π., σελ. 35: «Νά προσπαθῇ ἐν συνεχείᾳ, μέ ἐπιχειρήματα βεβαίως λογικά, νά τόν πείσῃ ὅτι ἄν ὁ Θεός, ὁ ὁποῖος "τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν", ἐπιτρέπῃ νά δεινοπαθῇ, τό κάμνει διά τό καλόν του. Καί ὅτι ποτέ, ἄν δέν εἴμεθα καλῶς παρεσκευασμένοι, δέν παραχωρεῖ ὁ Θεός νά μᾶς εὕρουν δοκιμασίαι».
809...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 8: «Ἐκ παραλλήλου πρέπει νά ἐνδιαφερθῶμεν διά τήν πνευματικήν μας τροφοδοσίαν. Ἄλλως, ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ σπαταλᾶται ἐπί ματαίῳ. Καί ἡ πνευματική αὐτή τροφοδοσία παρέχεται, κατά πρῶτον λόγον διά τῶν Μυστηρίων τῆς Ἁγιωτάτης ἡμῶν Ἐκκλησίας».
805... Ὅ.π., σελ. 35: «Κύριος δέ σκοπός τοῦ ἱερέως πρέπει νά εἶναι νά φυτεύσῃ εἰς τήν ψυχήν τοῦ δεινοπαθοῦντος, ἄν δέν ὑπάρχῃ, ἤ ἄν ὑπάρχῃ, νά ζωογονήσῃ τήν ἀλήθειαν, ὅτι διά τόν πιστόν ἕν μόνον κακόν ὑπάρχει: ἡ ἁμαρτία».
806... Ὅ.π., σελ. 36: «… ὁ θάνατος δέν εἶναι ἐκμηδένισις, ἀλλά μετάβασις εἰς ἄλλην ζωήν αἰωνίαν. Σπορά τοῦ φθαρτοῦ σώματος διά νά ἐγερθῇ τό ἄφθαρτον. … δέν ἐπιτρέπεται εἰς τόν πιστόν νά λυπῆται "ὥσπερ οἱ λοιποί, οἱ μή ἔχοντες ἐλπίδα". Ἄλλως, προδίδει τήν χριστιανικήν του πίστιν. Ἀποδεικνύεται διά τῶν πραγμάτων ἀσυνεπής πρός τάς ἀρχάς του. Ἀκόμη γίνεται αἰτία καί ἀφορμή νά μένουν ἔξω ἀπό τόν χριστιανισμόν οἱ ἄπιστοι».
807... Ὅ.π., σελ. 35: «Ὅλα δέ τἄλλα, ζημίαι ὑλικαί, οἰκονομικά ναυάγια καί καταστροφαί καί ἀσθένειαι καί αὐτός ἀκόμη ὁ θάνατος δέν εἶναι κακά. Εἶναι μέσα, πού μεταχειρίζεται ὁ καλός Θεός διά τήν πνευματικήν μας προαγωγήν. Αὐτά μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».
808... Ὅ.π., σελ. 35: «Νά προσπαθῇ ἐν συνεχείᾳ, μέ ἐπιχειρήματα βεβαίως λογικά, νά τόν πείσῃ ὅτι ἄν ὁ Θεός, ὁ ὁποῖος "τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν", ἐπιτρέπῃ νά δεινοπαθῇ, τό κάμνει διά τό καλόν του. Καί ὅτι ποτέ, ἄν δέν εἴμεθα καλῶς παρεσκευασμένοι, δέν παραχωρεῖ ὁ Θεός νά μᾶς εὕρουν δοκιμασίαι».
809...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 8: «Ἐκ παραλλήλου πρέπει νά ἐνδιαφερθῶμεν διά τήν πνευματικήν μας τροφοδοσίαν. Ἄλλως, ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ σπαταλᾶται ἐπί ματαίῳ. Καί ἡ πνευματική αὐτή τροφοδοσία παρέχεται, κατά πρῶτον λόγον διά τῶν Μυστηρίων τῆς Ἁγιωτάτης ἡμῶν Ἐκκλησίας».
..........Διδασκαλία καί παραμυθία...Ἡ καθοδήγηση τῆς σκέψης τοῦ χριστιανοῦ πού δεινοπαθεῖ 804 νά γίνεται μέ τή διδαχή ὅτι γιά τό χριστιανό ὑπάρχει μόνον ἕνα κακό, ἡ ἁμαρτία805 . Ἐνῶ τά ἄλλα, οἱ ὑλικές ζημιές, ἀσθένειες, ἀκόμα καί ὁ θάνατος806 , εἶναι τά παιδαγωγικά μέσα τοῦ Θεοῦ 807 , ἀφοῦ ποτέ ὁ Θεός δέν παραχωρεῖ τό νά δεινοπαθήσει κανείς, ἐάν πρῶτα δέν θά τόν προπαρασκευάσει καταλλήλως808 .
..........Καλλιέργεια διδασκομένου...Γιά νά δώσει καρπό ὁ θεῖος σπόρος τοῦ κηρυγματικοῦ λόγου, τό ἔδαφος τῆς ψυχῆς τοῦ ἀκροατῆ πρέπει νά καλλιεργηθεῖ μέ τήν παροχή τῆς πνευματικῆς τροφοδοσίας μέσω τῶν μυστηρίων809 .
1.2.β. Ὁ ἱερέας ἱερουργός
Τό μυστήριο τῆς Βαπτίσεως...Ἡ ἱερότητα τοῦ μυστηρίου εἶχε χαθεῖ ἀπό τίς συνειδήσεις τῶν ἱερέων στήν ἐποχή τοῦ Μητροπολίτη. Γι᾿ αὐτόν τό λόγο ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει στή διδασκαλία τῶν Πατέρων: τοῦ Ἐπιφανίου Κύπρου,
..........Καλλιέργεια διδασκομένου...Γιά νά δώσει καρπό ὁ θεῖος σπόρος τοῦ κηρυγματικοῦ λόγου, τό ἔδαφος τῆς ψυχῆς τοῦ ἀκροατῆ πρέπει νά καλλιεργηθεῖ μέ τήν παροχή τῆς πνευματικῆς τροφοδοσίας μέσω τῶν μυστηρίων809 .
1.2.β. Ὁ ἱερέας ἱερουργός
Τό μυστήριο τῆς Βαπτίσεως...Ἡ ἱερότητα τοῦ μυστηρίου εἶχε χαθεῖ ἀπό τίς συνειδήσεις τῶν ἱερέων στήν ἐποχή τοῦ Μητροπολίτη. Γι᾿ αὐτόν τό λόγο ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει στή διδασκαλία τῶν Πατέρων: τοῦ Ἐπιφανίου Κύπρου,
165
810... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 97: «Τό Βάπτισμα εἶναι ἡ ἀρχή τῶν χριστιανικῶν μυστηρίων. Ὁ Ἅγιος Ἐπιφάνιος Κύπρου τό ὀνομάζει "μείζονα περιτομήν". Ὁ πατήρ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἱστορίας Εὐσέβιος "ἀθανατοποιόν σφραγῖδα". Ὁ ψευδοαρεοπαγίτης "θεογενεσίαν". Ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος τό λέγει: "δῶρον, χάρισμα, χρῖσμα, φώτισμα, ἀφθαρσίας ἔνδυμα, λουτρόν παλιγγενεσίας, πᾶν ὅ,τι τίμιον". Καί ὁ Μ. Βασίλειος "αἰχμαλώτοις λύτρον, ὀφλημάτων ἄφεσιν, θάνατον ἁμαρτίας, παλιγγενεσίαν ψυχῆς, ἔνδυμα φωτεινόν, σφραγῖδα ἀνεπιχείρητον, ὄχημα πρός οὐρανόν, βασιλείας πρόξενον, υἱοθεσίας χάρισμα"».
811... Ὅ.π., σελ. 98: «… ἡ τέλεσις τοῦ βαπτίσματος εἰς τούς οἴκους ἀποτελεῖ καταπάτησιν ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων καί ἀπόκλισιν ἀπό τήν Ἱεράν Παράδοσιν. Προσβάλλει ὅμως καί τήν ἱερότητα τοῦ μυστηρίου. Καί εἶναι βέβαια προσβολή νά φορτώνεται ὁ νεωκόρος τά ἅγια καί ἱερά σκεύη καί ὁποιοσδήποτε ἀχθοφόρος τήν κολυμβήθραν τοῦ ἀχράντου φωτίσματος, καί νά διασχίζουν τούς δρόμους, προκαλοῦντες τά σκώμματα καί τούς γέλωτας τῶν ἀπίστων».
812... Ὅ.π., σελ. 97: «Εἶναι φυσικόν λοιπόν τό ἁγιώτατον αὐτό μυστήριον νά τό τελῇ ὁ ἱερεύς μέσα εἰς τόν ἱερόν καί ἐπιβλητικόν χῶρον τοῦ ναοῦ. "Ὅσοι πρόκειται νά ἀξιωθοῦν νά λάβουν τό ἄχραντον φώτισμα, ἄς προσέρχωνται εἰς τάς καθολικάς ἐκκλησίας καί ἐκεῖ ἄς ἀπολαμβάνουν τήν δωρεάν αὐτήν", διατάσσει ὁ 59ος Κανών τῆς Συνόδου ἐν Τρούλλῳ».
813... Ὅ.π., σελ. 98-99: «Ἡ κολυμβήθρα, καθαρά πάντοτε καί ἀπαστράπτουσα, τοποθετεῖται ἐπάνω εἰς ἕνα τεμάχιον ὑφάσματος, ἀφ᾽ ἑνός μέν διά νά μή τυχόν καί πέσῃ εἰς τό δάπεδον καί καταπατηθῇ τό ἡγιασμένον νερό, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ διά νά πλύνεται εὐχερῶς».
814... Ὅ.π., σελ. 98: «Θά τελῇ, λοιπόν, πρῶτον ὁ ἱερεύς τό βάπτισμα πάντοτε εἰς τόν Ναόν. Καί ὕστερα, ἀκολουθῶν, ὅπως καί εἰς τά ἄλλα μυστήρια, πιστά τήν διάταξιν τοῦ Εὐχολογίου. Πῶς ἠμπορεῖ νά ἀφαιρῇ ἤ νά προσθέτῃ κάτι ὁ ἱερεύς εἰς ἀκολουθίας, πού ἔχουν οἱ αἰῶνες καθιερώσει;»
815... Ὅ.π., σελ. 99: «Ἡ τέλεσις τοῦ μυστηρίου μέ τό ἐπιτραχήλιον μόνον, διότι ἐμποδίζει τάχα τό φελόνιον, εἶναι ἄγνωστος εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας μας». 816 Ὅ.π., σελ. 99: «Ὅπως εἶναι ἄγνωστον εἰς αὐτήν καί ὄζει καθολικισμοῦ, καί τό χειρότερον, τό, ἀπό φόβον μή τυχόν καί πάθη τι τό βαπτιζόμενον βρέφος, νά μή «καταδύεται» αὐτό, ἀλλά νά ρίπτεται εἰς τό κεφάλι του νερό».
811... Ὅ.π., σελ. 98: «… ἡ τέλεσις τοῦ βαπτίσματος εἰς τούς οἴκους ἀποτελεῖ καταπάτησιν ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων καί ἀπόκλισιν ἀπό τήν Ἱεράν Παράδοσιν. Προσβάλλει ὅμως καί τήν ἱερότητα τοῦ μυστηρίου. Καί εἶναι βέβαια προσβολή νά φορτώνεται ὁ νεωκόρος τά ἅγια καί ἱερά σκεύη καί ὁποιοσδήποτε ἀχθοφόρος τήν κολυμβήθραν τοῦ ἀχράντου φωτίσματος, καί νά διασχίζουν τούς δρόμους, προκαλοῦντες τά σκώμματα καί τούς γέλωτας τῶν ἀπίστων».
812... Ὅ.π., σελ. 97: «Εἶναι φυσικόν λοιπόν τό ἁγιώτατον αὐτό μυστήριον νά τό τελῇ ὁ ἱερεύς μέσα εἰς τόν ἱερόν καί ἐπιβλητικόν χῶρον τοῦ ναοῦ. "Ὅσοι πρόκειται νά ἀξιωθοῦν νά λάβουν τό ἄχραντον φώτισμα, ἄς προσέρχωνται εἰς τάς καθολικάς ἐκκλησίας καί ἐκεῖ ἄς ἀπολαμβάνουν τήν δωρεάν αὐτήν", διατάσσει ὁ 59ος Κανών τῆς Συνόδου ἐν Τρούλλῳ».
813... Ὅ.π., σελ. 98-99: «Ἡ κολυμβήθρα, καθαρά πάντοτε καί ἀπαστράπτουσα, τοποθετεῖται ἐπάνω εἰς ἕνα τεμάχιον ὑφάσματος, ἀφ᾽ ἑνός μέν διά νά μή τυχόν καί πέσῃ εἰς τό δάπεδον καί καταπατηθῇ τό ἡγιασμένον νερό, ἀφ᾽ ἑτέρου δέ διά νά πλύνεται εὐχερῶς».
814... Ὅ.π., σελ. 98: «Θά τελῇ, λοιπόν, πρῶτον ὁ ἱερεύς τό βάπτισμα πάντοτε εἰς τόν Ναόν. Καί ὕστερα, ἀκολουθῶν, ὅπως καί εἰς τά ἄλλα μυστήρια, πιστά τήν διάταξιν τοῦ Εὐχολογίου. Πῶς ἠμπορεῖ νά ἀφαιρῇ ἤ νά προσθέτῃ κάτι ὁ ἱερεύς εἰς ἀκολουθίας, πού ἔχουν οἱ αἰῶνες καθιερώσει;»
815... Ὅ.π., σελ. 99: «Ἡ τέλεσις τοῦ μυστηρίου μέ τό ἐπιτραχήλιον μόνον, διότι ἐμποδίζει τάχα τό φελόνιον, εἶναι ἄγνωστος εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας μας». 816 Ὅ.π., σελ. 99: «Ὅπως εἶναι ἄγνωστον εἰς αὐτήν καί ὄζει καθολικισμοῦ, καί τό χειρότερον, τό, ἀπό φόβον μή τυχόν καί πάθη τι τό βαπτιζόμενον βρέφος, νά μή «καταδύεται» αὐτό, ἀλλά νά ρίπτεται εἰς τό κεφάλι του νερό».
τοῦ Εὐσεβίου, τοῦ Ψευδοαρεοπαγίτη, τοῦ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου καί τοῦ Μ. Βασιλείου810 . Βάσει τῆς ἁγιοπατερικῆς διδασκαλίας ὁ Διονύσιος θεωροῦσε προσβολή τῆς ἱερότητας τοῦ μυστηρίου811 καί καταπάτηση τῶν ἱερῶν Κανόνων812 τό γεγονός ὅτι οἱ ἱερεῖς τελοῦσαν τό μυστήριο ὄχι στόν ἱερό ναό, ἀλλά στά σπίτια τῶν χριστιανῶν, χωρίς καθόλου νά προσεχθεῖ ἡ καθαριότητα στήν τέλεση τοῦ μυστηρίου, ἐνῶ τό κάθε ἐκκλησιαστικό σκεῦος εἶναι ἱερό, ὅπως καί τό ἁγιασμένο νερό τοῦ Βαπτίσματος813 . Ὁ ἱεράρχης ἀπαιτοῦσε τό μυστήριο τοῦ Βαπτίσματος νά τελεῖται σύμφωνα μέ τίς διατάξεις τοῦ Εὐχολογίου814 , ὁ βαπτίζων ἱερέας νά φορᾶ τό φελόνιο815, τό βρέφος νά καταδύεται στό νερό ὁλόκληρο816 καί νά τοῦ δίνεται ὄχι περισσότερο ἀπό ἕνα ὄνομα, πού γιά τό τελευταῖο αὐτό ἀποφαινόταν ἀκόμη
166
817 ...Ὅ.π., σελ. 99: «Νά μή ἐπιτρέπῃ νά δίδωνται εἰς τό παιδί, ἀπό ξενικήν μίμησιν, ὀνόματα περισσότερο ἀπό ἕνα καί αὐτό πού θά δοθῇ, νά ἔχῃ σχέσιν μέ τά τιμημένα ὀνόματα τῶν ἡρώων τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος μας. Διότι ὁ ἱερεύς κάποτε θά ἀντιμετωπίσῃ καί ἀνθρώπους, πού θέλουν μέ τό ὄνομα τοῦ παιδιοῦ νά ἐκφράσουν τήν πολιτικήν των ἰδεολογίαν. Νά δίδωνται εἰς τά παιδιά "οὐχ αἱ τυχοῦσαι προσηγορίαι, ἀλλά τῶν ἁγίων ἀνδρῶν τῶν ἀρετῇ διαλαμψάντων, τῶν πολλήν παρρησίαν πρός τόν Θεόν ἐσχηκότων" συμβουλεύει ὁ ἱ. Χρυσόστομος».
818... Ὅ.π., σελ. 98: «Προσοχή νά μή καταβιβάσωμε τό Μυστήριον εἰς τό ἐπίπεδον οἰκονομικῶν διαπραγματεύσεων. Ἡ διάκρισις κατηγοριῶν κ.τ.τ. δέν ἔχουν στήριγμα. Τάς ἐφευρίσκει τό κερδοσκοπικόν πνεῦμα. Ἀλλ᾽ ὁ ἱερός Ναός, εἴπομεν, δέν εἶναι "οἶκος ἐμπορίου". Ἀπό τήν δυστυχῆ μάλιστα τάξιν τῶν πολύ πτωχῶν καί ἀπόρων ὄχι μόνον νά μή ζητοῦμεν, ἀλλά, καί εἰ δυνατόν, νά ἐρχώμεθα ἀρωγοί της».
819... Ὅ.π., σελ. 99: «Ὁ Γάμος πάλιν εἶναι ἡ ἀπεικόνισις τοῦ ἁγίου δεσμοῦ τοῦ Χριστοῦ μέ τήν Ἐκκλησίαν. Αὐτός συνάμα τήν τροφοδοτεῖ μέ νέα πάντοτε μέλη».
820... Ὅ.π., σελ. 100: «"Τό Μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστί", διακηρύττει ὁ Ἀπ. Παῦλος. Δι᾽ αὐτό ἰσχύουν καί ἐδῶ ὅσα εἴπομεν διά τό Βάπτισμα: Ἀπόλυτος ἱεροπρέπεια καί βαθεία εὐλάβεια καί προσοχή».
821... Ὅ.π., σελ. 100: «Ὁ ἱερός Ναός ἡμῶν, εἰς τόν ὁποῖον θά τελῆται τό μυστήριον, προσοχή μή μεταβληθῇ εἰς τόπον ἐπιδείξεως καί ἱκανοποιήσεως τῆς ἀνθρωπίνης ματαιοδοξίας. Ὁ ἱερεύς δύναται καί πρέπει νά ἐπηρεάζῃ εὐεργετικῶς τούς μελλονύμφους "ἐν πρᾳότητι παιδεύων τοὺς ἀντιδιατιθεμένους" (Β΄ Τιμ. 2:25) αὐτῶν».
822... Ὅ.π., σελ. 101: «Ἀλλά καί κατά τῆς ἀχαρακτηρίστου τάσεως μερικῶν, πού θέλουν νά κάμνουν παρανύμφους ἑτεροδόξους ἤ καί ἀλλοδόξους, πρᾶγμα ἀπηγορευμένον. "Ὀρθόδοξος καί θεοφιλής πρέπει νά εἶναι ὁ παράνυμφος", λέγει ὁ Συμεών Θεσσαλονίκης». 823... Ὅ.π., σελ. 103: «Εἶπεν ὁ Κύριος: "πᾶς ὁ ζῶν καί πιστεύων εἰς ἐμέ οὐ μή ἀποθάνῃ εἰς τόν αἰῶνα" (Ἰωάν. ια΄ 26). "Μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τήν ζωήν" (Ἰωάν. ε΄ 24). "Μεθίσταται ἐκ τῶν λυπηροτέρων εἰς τά θυμηδέστερα" (Μ. Βασίλειος). Ὅμως, ὅσον ἀκραδάντως καί ἄν πιστεύωμεν ὅτι ὁ διά τοῦ θανάτου ἐπερχόμενος χωρισμός εἶναι προσωρινός, ὁ θάνατος εἶναι σπαρακτικός διά τούς ἐναπομένοντας. "Ἔθους γάρ χωρισμός καί τοῖς ἀλόγοις ἐστί δυσφορώτατος", λέγει ὁ Μ. Βασίλειος, "καί ποτε εἶδον ἐγώ βοῦν ἐπί φάτνης δακρύοντα τοῦ συντρόφου αὐτοῦ καί ὁμοζύγου τελευτήσαντος: καί τά λοιπά τῶν ἀλόγων σφοδρῶς τῆς συνηθείας ἐστίν ἰδεῖν ἐνισχόμενα"».
818... Ὅ.π., σελ. 98: «Προσοχή νά μή καταβιβάσωμε τό Μυστήριον εἰς τό ἐπίπεδον οἰκονομικῶν διαπραγματεύσεων. Ἡ διάκρισις κατηγοριῶν κ.τ.τ. δέν ἔχουν στήριγμα. Τάς ἐφευρίσκει τό κερδοσκοπικόν πνεῦμα. Ἀλλ᾽ ὁ ἱερός Ναός, εἴπομεν, δέν εἶναι "οἶκος ἐμπορίου". Ἀπό τήν δυστυχῆ μάλιστα τάξιν τῶν πολύ πτωχῶν καί ἀπόρων ὄχι μόνον νά μή ζητοῦμεν, ἀλλά, καί εἰ δυνατόν, νά ἐρχώμεθα ἀρωγοί της».
819... Ὅ.π., σελ. 99: «Ὁ Γάμος πάλιν εἶναι ἡ ἀπεικόνισις τοῦ ἁγίου δεσμοῦ τοῦ Χριστοῦ μέ τήν Ἐκκλησίαν. Αὐτός συνάμα τήν τροφοδοτεῖ μέ νέα πάντοτε μέλη».
820... Ὅ.π., σελ. 100: «"Τό Μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστί", διακηρύττει ὁ Ἀπ. Παῦλος. Δι᾽ αὐτό ἰσχύουν καί ἐδῶ ὅσα εἴπομεν διά τό Βάπτισμα: Ἀπόλυτος ἱεροπρέπεια καί βαθεία εὐλάβεια καί προσοχή».
821... Ὅ.π., σελ. 100: «Ὁ ἱερός Ναός ἡμῶν, εἰς τόν ὁποῖον θά τελῆται τό μυστήριον, προσοχή μή μεταβληθῇ εἰς τόπον ἐπιδείξεως καί ἱκανοποιήσεως τῆς ἀνθρωπίνης ματαιοδοξίας. Ὁ ἱερεύς δύναται καί πρέπει νά ἐπηρεάζῃ εὐεργετικῶς τούς μελλονύμφους "ἐν πρᾳότητι παιδεύων τοὺς ἀντιδιατιθεμένους" (Β΄ Τιμ. 2:25) αὐτῶν».
822... Ὅ.π., σελ. 101: «Ἀλλά καί κατά τῆς ἀχαρακτηρίστου τάσεως μερικῶν, πού θέλουν νά κάμνουν παρανύμφους ἑτεροδόξους ἤ καί ἀλλοδόξους, πρᾶγμα ἀπηγορευμένον. "Ὀρθόδοξος καί θεοφιλής πρέπει νά εἶναι ὁ παράνυμφος", λέγει ὁ Συμεών Θεσσαλονίκης». 823... Ὅ.π., σελ. 103: «Εἶπεν ὁ Κύριος: "πᾶς ὁ ζῶν καί πιστεύων εἰς ἐμέ οὐ μή ἀποθάνῃ εἰς τόν αἰῶνα" (Ἰωάν. ια΄ 26). "Μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τήν ζωήν" (Ἰωάν. ε΄ 24). "Μεθίσταται ἐκ τῶν λυπηροτέρων εἰς τά θυμηδέστερα" (Μ. Βασίλειος). Ὅμως, ὅσον ἀκραδάντως καί ἄν πιστεύωμεν ὅτι ὁ διά τοῦ θανάτου ἐπερχόμενος χωρισμός εἶναι προσωρινός, ὁ θάνατος εἶναι σπαρακτικός διά τούς ἐναπομένοντας. "Ἔθους γάρ χωρισμός καί τοῖς ἀλόγοις ἐστί δυσφορώτατος", λέγει ὁ Μ. Βασίλειος, "καί ποτε εἶδον ἐγώ βοῦν ἐπί φάτνης δακρύοντα τοῦ συντρόφου αὐτοῦ καί ὁμοζύγου τελευτήσαντος: καί τά λοιπά τῶν ἀλόγων σφοδρῶς τῆς συνηθείας ἐστίν ἰδεῖν ἐνισχόμενα"».
ὁ ἱ. Χρυσόστομος817 . Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο ἡ ἱερότητα τοῦ μυστηρίου κινδυνεύει καί ὅταν ὁ ἱερέας βλέπει τόν ἱερό ναό ὡς "οἶκον ἐμπορίου" 818 .
..........Τό μυστήριο τοῦ Γάμου...Γιά τήν ἱερότητα τοῦ μυστηρίου τοῦ Γάμου819 ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου820 , ὑποδεικνύοντας στόν ἱερέα τόν τρόπο τέλεσης τῶν καθηκόντων του821, μέ ἰδιαίτερη προσοχή στό θέμα τοῦ παρανύμφου, ὁ ὁποῖος, σύμφωνα μέ τόν Συμεών Θεσσαλονίκης, πρέπει νά εἶναι ὀρθόδοξος822 .
..........Οἱ κηδεῖες καί τά μνημόσυνα...Μέ βάση τήν Ἁγία Γραφή καί τή διδασκαλία τοῦ Μ. Βασιλείου823 ὁ Διονύσιος διδάσκει ὅτι ἡ συμμετοχή τοῦ ἱερέα στόν πόνο τῶν χριστιανῶν πού χάνουν τό ἀγαπημένο τους πρόσωπο εἶναι ἀπαραίτητη καί
..........Τό μυστήριο τοῦ Γάμου...Γιά τήν ἱερότητα τοῦ μυστηρίου τοῦ Γάμου819 ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου820 , ὑποδεικνύοντας στόν ἱερέα τόν τρόπο τέλεσης τῶν καθηκόντων του821, μέ ἰδιαίτερη προσοχή στό θέμα τοῦ παρανύμφου, ὁ ὁποῖος, σύμφωνα μέ τόν Συμεών Θεσσαλονίκης, πρέπει νά εἶναι ὀρθόδοξος822 .
..........Οἱ κηδεῖες καί τά μνημόσυνα...Μέ βάση τήν Ἁγία Γραφή καί τή διδασκαλία τοῦ Μ. Βασιλείου823 ὁ Διονύσιος διδάσκει ὅτι ἡ συμμετοχή τοῦ ἱερέα στόν πόνο τῶν χριστιανῶν πού χάνουν τό ἀγαπημένο τους πρόσωπο εἶναι ἀπαραίτητη καί
167
824... Ὅ.π., σελ. 104-105.
825...Α΄ Κορινθ. γ΄ 16-17.
826...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 106: «Ἡ αὐτοκτονία εἶναι ἔγκλημα ἐναντίον τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου. Καθένας πού αὐτοκτονεῖ, καταπνίγει μέ πολλήν βίαν τήν ὁρμήν πρός τήν ζωήν, πού ὑπάρχει εἰς κάθε ἄνθρωπον καί μαζί μέ τήν ζωήν ἀφαιρεῖ καί τήν βάσιν τῆς ἠθικῆς ἐνεργείας καί τῆς καλυτερεύσεώς του. Εἶναι ἀκόμη ἡ αὐτοκτονία ἔγκλημα κατά τῆς οἰκογενείας καί τῆς κοινωνίας. Ἀποσπᾶ ὁ αὐτοκτόνος μέ βίαν τόν ἑαυτόν του ἀπό τήν οἰκογένειάν του καί τήν κοινωνίαν, εἰς τάς ὁποίας ἦτο καί ἐχρεωστοῦσε νά γίνῃ χρήσιμος. Εἶναι τέλος ἔγκλημα κατά τοῦ Θεοῦ. Διότι ὁ αὐτοκτόνος καταστρέφων τήν ζωήν του, πού δέν εἶναι οὔτε δημιούργημά του, οὔτε κτῆμα του, χρησιμοποιεῖ δικαίωμα, πού ἀνήκει μόνον εἰς τόν Θεόν, πού τήν ἐδημιούργησε καί τήν προστατεύει. Ἐπαναστατεῖ ἐναντίον εἰς τόν Δοτῆρα τῆς ζωῆς καί καταστρέφει τόν ναόν τοῦ Ἁγ. Πνεύματος. "Οὐκ οἴδατε", γράφει ὁ θεῖος Παῦλος, "ὅτι τό σῶμα ὑμῶν ναός τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπό Θεοῦ καί οὐκ ἐστέ ἑαυτῶν;" (Α΄ Κορινθ. γ΄ 16- 17)».
827... Ὅ.π., σελ. 106: «Σύμφωνα μέ αὐτά ἡ αὐτοκτονία εἶναι θανάσιμον ἁμάρτημα καί δικαίως ἡ Ἐκκλησία κατατάσσει τούς αὐτοκτόνους ἀνάμεσα εἰς τούς ἀπίστους καί ἀρνεῖται νά τούς κηδεύσῃ. "… οὐ χρή προσφορᾶς ἐπάνω αὐτοῦ –τοῦ αὐτοκτόνου– γενέσθω. Αὐτοφονευτής γάρ ἑαυτοῦ ἐστι", διατάζει ἡ ΙΔ΄ Ἀπόκρισις Τιμοθέου τοῦ Ἀλεξανδρείας, ἡ ὁποία ἀπόκρισις, ἀφοῦ ἐκυρώθη ἀπό τήν Πενθέκτην Σύνοδον, ἐπῆρε καθολικόν κῦρος».
825...Α΄ Κορινθ. γ΄ 16-17.
826...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 106: «Ἡ αὐτοκτονία εἶναι ἔγκλημα ἐναντίον τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου. Καθένας πού αὐτοκτονεῖ, καταπνίγει μέ πολλήν βίαν τήν ὁρμήν πρός τήν ζωήν, πού ὑπάρχει εἰς κάθε ἄνθρωπον καί μαζί μέ τήν ζωήν ἀφαιρεῖ καί τήν βάσιν τῆς ἠθικῆς ἐνεργείας καί τῆς καλυτερεύσεώς του. Εἶναι ἀκόμη ἡ αὐτοκτονία ἔγκλημα κατά τῆς οἰκογενείας καί τῆς κοινωνίας. Ἀποσπᾶ ὁ αὐτοκτόνος μέ βίαν τόν ἑαυτόν του ἀπό τήν οἰκογένειάν του καί τήν κοινωνίαν, εἰς τάς ὁποίας ἦτο καί ἐχρεωστοῦσε νά γίνῃ χρήσιμος. Εἶναι τέλος ἔγκλημα κατά τοῦ Θεοῦ. Διότι ὁ αὐτοκτόνος καταστρέφων τήν ζωήν του, πού δέν εἶναι οὔτε δημιούργημά του, οὔτε κτῆμα του, χρησιμοποιεῖ δικαίωμα, πού ἀνήκει μόνον εἰς τόν Θεόν, πού τήν ἐδημιούργησε καί τήν προστατεύει. Ἐπαναστατεῖ ἐναντίον εἰς τόν Δοτῆρα τῆς ζωῆς καί καταστρέφει τόν ναόν τοῦ Ἁγ. Πνεύματος. "Οὐκ οἴδατε", γράφει ὁ θεῖος Παῦλος, "ὅτι τό σῶμα ὑμῶν ναός τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπό Θεοῦ καί οὐκ ἐστέ ἑαυτῶν;" (Α΄ Κορινθ. γ΄ 16- 17)».
827... Ὅ.π., σελ. 106: «Σύμφωνα μέ αὐτά ἡ αὐτοκτονία εἶναι θανάσιμον ἁμάρτημα καί δικαίως ἡ Ἐκκλησία κατατάσσει τούς αὐτοκτόνους ἀνάμεσα εἰς τούς ἀπίστους καί ἀρνεῖται νά τούς κηδεύσῃ. "… οὐ χρή προσφορᾶς ἐπάνω αὐτοῦ –τοῦ αὐτοκτόνου– γενέσθω. Αὐτοφονευτής γάρ ἑαυτοῦ ἐστι", διατάζει ἡ ΙΔ΄ Ἀπόκρισις Τιμοθέου τοῦ Ἀλεξανδρείας, ἡ ὁποία ἀπόκρισις, ἀφοῦ ἐκυρώθη ἀπό τήν Πενθέκτην Σύνοδον, ἐπῆρε καθολικόν κῦρος».
πρέπει νά τήν ἐκδηλώσει ἐμπράκτως: δέ θά συντομεύσει τό χρόνο τῆς ἀκολουθίας, θά τήν τελέσει χωρίς βιασύνη καί ὁ ἴδιος καί οἱ ψάλτες, «καί οἱ ἀναγνώσεις τῶν εὐχῶν νά εἶναι ἁπαλαί καί κατανυκτικαί καί νά ὑπογραμμίζουν τό νόημα τῶν τόσον παρηγορητικῶν διά τούς πενθοῦντας τροπαρίων τῆς Ἐκκλησίας»824 . Στό νεκροταφεῖο: νά ἐλέγχει ἐάν εἶναι καλά ἀνοιγμένος ὁ τάφος, νά καταβιβάσουν προσεκτικά τό φέρετρο καί νά τό σκεπάσουν μέ τάξη. Πρέπει νά πρυτανεύει σέ ὅλα πνεῦμα ἀξιοπρέπειας καί σεβασμοῦ, ὅλα νά γίνονται κατά τρόπο, ὥστε νά μήν τραυματιστοῦν περισσότερο οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ. Καί τέλος νά ἐρευνήσει ἐάν ἡ οἰκογένεια τοῦ κοιμηθέντα εἶναι πτωχή καί χρειάζεται βοήθεια γιά νά ἀντιμετωπίσει τό ἀναπάντεχο γεγονός.
..........Ἡ κηδεία τῶν αὐτοκτονούντων...Μέ βάση τό χωρίο ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ ἀποστόλου Παύλου825 οἱ βασικές θέσεις τοῦ Διονυσίου γιά τό θέμα ἔχουν ὡς ἑξῆς: ἡ αὐτοκτονία εἶναι ἔγκλημα ἐναντίον τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου, ἐναντίον τῆς οἰκογένειας καί τῆς κοινωνίας, καί τέλος ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, διότι καταστρέφεται ὁ ναός τοῦ Ἁγ. Πνεύματος826 . Ἡ στάση τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ξεκάθαρη: οἱ αὐτοκτονοῦντες θεωροῦνται ἄπιστοι καί δέν μποροῦν νά κηδευτοῦν 827 . Τήν ἐξαίρεση ἀποτελεῖ ὁ "ἐκφρενής ὤν πεποίηκε τοῦτο" αὐτοκτονήσας. Ὁ ἱερέας ἔχει
..........Ἡ κηδεία τῶν αὐτοκτονούντων...Μέ βάση τό χωρίο ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ ἀποστόλου Παύλου825 οἱ βασικές θέσεις τοῦ Διονυσίου γιά τό θέμα ἔχουν ὡς ἑξῆς: ἡ αὐτοκτονία εἶναι ἔγκλημα ἐναντίον τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου, ἐναντίον τῆς οἰκογένειας καί τῆς κοινωνίας, καί τέλος ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, διότι καταστρέφεται ὁ ναός τοῦ Ἁγ. Πνεύματος826 . Ἡ στάση τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ξεκάθαρη: οἱ αὐτοκτονοῦντες θεωροῦνται ἄπιστοι καί δέν μποροῦν νά κηδευτοῦν 827 . Τήν ἐξαίρεση ἀποτελεῖ ὁ "ἐκφρενής ὤν πεποίηκε τοῦτο" αὐτοκτονήσας. Ὁ ἱερέας ἔχει
168
828... Ὅ.π., σελ. 107: «Ἔχων ὑπ᾿ ὄψει ὅλα αὐτά ὁ ἱερεύς, ὅταν παρουσιασθῇ περίπτωσις νά κηδευθῇ αὐτοκτόνος, πρέπει νά ἐξετάζῃ καλά. "Δεῖ τόν κληρικόν μετ᾿ ἀκριβείας ἐρευνῆσαι", τονίζει ἡ ἀπόκρισις τοῦ Τιμοθέου πού ἀνεφέραμεν. … Τότε μόνον θά δεχθῇ νά κάμῃ κηδείαν, ὅταν ἐξακριβώσῃ προσωπικά ὅτι πράγματι πρόκειται δι᾿ ἄνθρωπον ἀκαταλόγιστον. Διαφορετικά, ὅσον ὑψηλήν θέσιν καί ἄν κατεῖχε καί ὁσηνδήποτε καί ἄν διαθέτουν οἱ συγγενεῖς καί φίλοι του ἰσχύν, ξένος ἀπό κάθε ἀνθρωπαρέσκειαν καί μέ τήν καρδίαν ἀτρόμητον, νά προχωρήσῃ εἰς τήν ἐφαρμογήν τοῦ ἱεροῦ Κανόνος, "ἵνα μή ὑπό κρῖμα πέσῃ", ὅπως χαρακτηριστικά τελειώνει ὁ Τιμόθεος».
829... Ὅ.π., σελ. 108: «Καί ἀσφαλῶς, ἄν ἡ Ἐκκλησία μας ἐτηροῦσε μέ αὐστηρότητα τόν Κανόνα αὐτόν, πολλαί αὐτοκτονίαι θά εἶχον ἀποσοβηθῆ. Ἐνῶ, ἡ ἐλαστικότης ἤ ἡ ἀδιαφορία της πληθαίνει τό κακόν».
830... Ὅ.π., σελ. 108.
831... Ὅ.π., σελ. 86-87: «Ἀπαιτεῖται ἄδεια καί ἐντολή τοῦ Ἐπισκόπου, ὁ ὁποῖος εἶναι καί "ὁ κύριος ὑπηρέτης τοῦ μυστηρίου τῆς Μετανοίας". Καί ἁμαρτάνει ὁ ἱερεύς, πού χωρίς αὐτήν τήν ἐντολήν ἀσκεῖ τό ἔργον τοῦ Πνευματικοῦ. Εἶναι μάλιστα ὑποκείμενος καί εἰς ποινήν. "Ὅστις τό πνευματικόν λειτούργημα χωρίς ἀδείας καί ἐντολῆς τοῦ Ἀρχιερέως ἐνεργεῖ, ὁ τοιοῦτος", ἀποφαίνεται Συμεών ὁ Θεσσαλονίκης, "πλησίον εἶναι τοῦ ἁμαρτήματος, δηλαδή ἴσα ἁμαρτάνει μέ ἐκεῖνον ὅστις ἀχειροτόνητος ὤν ἐνεργεῖ τά τῆς ἱερωσύνης". Μόνον εἰς ὥραν ἀνάγκης, κατά τόν Ἅγιον Ἰωάννην τόν Νηστευτήν, ὅταν κάποιος ἀσθενῇ καί κοντεύῃ νά πεθάνῃ καί δέν ὑπάρχῃ ἐκεῖ κοντά πνευματικός, τότε ὄχι μόνον ἠμπορεῖ ὁ ἱερεύς καί χωρίς ἄδειαν καί ἐντολήν τῆς Πνευματικῆς Πατρότητος ἀπό τόν Ἐπίσκοπόν του νά τόν ἐξομολογήσῃ, "ὅτι ἐξ ἀνάγκης μετάθεσις γίνεται", ἀλλά καί "ἐπιτιμᾶται", κατά τόν ἴδιον Ἅγιον, "χρόνους τρεῖς" ἐάν ο ἱερεύς κληθῇ καί δέν ὑπάγῃ καί πεθάνῃ χωρίς ἐξομολόγησιν ὁ ἀσθενής».
829... Ὅ.π., σελ. 108: «Καί ἀσφαλῶς, ἄν ἡ Ἐκκλησία μας ἐτηροῦσε μέ αὐστηρότητα τόν Κανόνα αὐτόν, πολλαί αὐτοκτονίαι θά εἶχον ἀποσοβηθῆ. Ἐνῶ, ἡ ἐλαστικότης ἤ ἡ ἀδιαφορία της πληθαίνει τό κακόν».
830... Ὅ.π., σελ. 108.
831... Ὅ.π., σελ. 86-87: «Ἀπαιτεῖται ἄδεια καί ἐντολή τοῦ Ἐπισκόπου, ὁ ὁποῖος εἶναι καί "ὁ κύριος ὑπηρέτης τοῦ μυστηρίου τῆς Μετανοίας". Καί ἁμαρτάνει ὁ ἱερεύς, πού χωρίς αὐτήν τήν ἐντολήν ἀσκεῖ τό ἔργον τοῦ Πνευματικοῦ. Εἶναι μάλιστα ὑποκείμενος καί εἰς ποινήν. "Ὅστις τό πνευματικόν λειτούργημα χωρίς ἀδείας καί ἐντολῆς τοῦ Ἀρχιερέως ἐνεργεῖ, ὁ τοιοῦτος", ἀποφαίνεται Συμεών ὁ Θεσσαλονίκης, "πλησίον εἶναι τοῦ ἁμαρτήματος, δηλαδή ἴσα ἁμαρτάνει μέ ἐκεῖνον ὅστις ἀχειροτόνητος ὤν ἐνεργεῖ τά τῆς ἱερωσύνης". Μόνον εἰς ὥραν ἀνάγκης, κατά τόν Ἅγιον Ἰωάννην τόν Νηστευτήν, ὅταν κάποιος ἀσθενῇ καί κοντεύῃ νά πεθάνῃ καί δέν ὑπάρχῃ ἐκεῖ κοντά πνευματικός, τότε ὄχι μόνον ἠμπορεῖ ὁ ἱερεύς καί χωρίς ἄδειαν καί ἐντολήν τῆς Πνευματικῆς Πατρότητος ἀπό τόν Ἐπίσκοπόν του νά τόν ἐξομολογήσῃ, "ὅτι ἐξ ἀνάγκης μετάθεσις γίνεται", ἀλλά καί "ἐπιτιμᾶται", κατά τόν ἴδιον Ἅγιον, "χρόνους τρεῖς" ἐάν ο ἱερεύς κληθῇ καί δέν ὑπάγῃ καί πεθάνῃ χωρίς ἐξομολόγησιν ὁ ἀσθενής».
τό καθῆκον νά ἐξετάσει τήν κάθε περίπτωση828 . Ἐάν ἐπιβεβαιωθεῖ ὅτι δέν πρόκειται γιά τόν "ἔκφρονα" πρέπει νά προχωρήσει στήν ἐκπλήρωση τοῦ ἱεροῦ Κανόνα, προστατεύοντας ἔτσι τόσες ἄλλες ψυχές ἀπό τό θανάσιμο ἁμάρτημα τῆς αὐτοκτονίας829 . Ὅμως στούς συγγενεῖς τοῦ αὐτοκτονοῦντα θά συμπεριφέρεται μέ πολλή προσοχή, εὐγένεια, λεπτότητα, στοργή καί ἀπέραντη κατανόηση830 .
1.2.γ...Ὁ ἱερέας ὡς πνευματικός γιατρός
Ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τή διδασκαλία τῶν Πατέρων, ὅπως τοῦ Συμεών Θεσσαλονίκης καί τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Νηστευτῆ, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἐξομολόγος δέν μπορεῖ νά εἶναι ὁ ὁποιοσδήποτε ἱερέας, ἀλλά μόνον ἐκεῖνος, πού ἔχει τήν ἄδεια τοῦ Ἐπισκόπου831 . Ἀπό τόν ἱ. Χρυσόστομο υἱοθετεῖ τή βασική ἀρχή στήν τέχνη τοῦ ἐξομολόγου: πρόκειται γιά τήν πρωτοβουλία στήν ἀναζήτηση κάθε
1.2.γ...Ὁ ἱερέας ὡς πνευματικός γιατρός
Ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τή διδασκαλία τῶν Πατέρων, ὅπως τοῦ Συμεών Θεσσαλονίκης καί τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Νηστευτῆ, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἐξομολόγος δέν μπορεῖ νά εἶναι ὁ ὁποιοσδήποτε ἱερέας, ἀλλά μόνον ἐκεῖνος, πού ἔχει τήν ἄδεια τοῦ Ἐπισκόπου831 . Ἀπό τόν ἱ. Χρυσόστομο υἱοθετεῖ τή βασική ἀρχή στήν τέχνη τοῦ ἐξομολόγου: πρόκειται γιά τήν πρωτοβουλία στήν ἀναζήτηση κάθε
169
832...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 20: «…οἱ πνευματικῶς ἀσθενοῦντες, μή συναισθανόμενοι πολλάκις τάς ψυχικάς των ἀσθενείας, σπανίως ἄν μή οὐδέποτε καταφεύγουν οἰκειοθελῶς εἰς τόν ἱερέα, τόν πνευματικόν ἰατρόν. Διά τοῦτο εἶναι ὑποχρεωμένος ὁ ἴδιος νά ἐξέλθῃ εἰς ἀναζήτησιν αὐτῶν. Νά ἐρευνήσῃ μέ προσοχήν καί πολλήν ἐπιμέλειαν, διά νά ἀνεύρῃ τούς τοιούτους».
833... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 83-84: «Ἐξάπαντος πλουσία ἀμοιβή θά περιμένῃ ἐκεῖνον τόν ἱερέα, πού θά ὁδηγήσῃ εἰς τήν ἱ. ἐξομολόγησιν τά ψυχικῶς ἄρρωστα παιδιά του».
834...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 3: «Ἡ Ἱερά Ἐξομολόγησις εἶναι πρό παντός Μυστήριον ἐμπιστοσύνης».
835...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 85: «Ἡ ἐμφάνισις λοιπόν καί ἡ συμπεριφορά τοῦ ἐξομολόγου ἱερέως πρέπει νά ἐμπνέῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τούς χριστιανούς. Διά τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νά ἐφαρμόζῃ μέ ἀκρίβειαν τήν συμβουλήν τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου: Νά εἶναι "τύπος πιστός, τοὐτέστι τό ἀρχέτυπον τοῦ βίου, ὥσπερ εἰκών προκείμενος, ὥσπερ νόμος ἔμψυχος, ὥσπερ κανών καί ὅρος τῆς εὐζωΐας", δηλαδή τῆς κατά Χριστόν ζωῆς».
836... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 6.
837... Ὅ.π., σελ. 6.
838...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 86: «Ἀλλά ὅλα αὐτά τά βασικά προσόντα δέν φτάνουν. Χρειάζεται καί τό χάρισμα νά ἐμβαθύνῃ εἰς τήν ψυχήν ἐκείνου πού ἐξομολογεῖται καί νά γνωρίζῃ νά τοῦ ὁμιλῇ τήν ὥραν πού αὐτός ἀπαγγέλλει τό κατηγορητήριον τοῦ ἑαυτοῦ του. Νά τόν κάμνῃ νά αἰσθάνεται πολύ βαθέως τήν σοβαρότητα τῶν ἁμαρτημάτων του, νά τόν ἐλέγχῃ μέ τόν τρόπον πού χρειάζεται διά τάς ἠθικάς του ἀνωμαλίας, νά ἀποδεικνύῃ τά ἐπιχειρήματά του ὡσάν προσχήματα καί «προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις» καί νά τά διαλύῃ, νά τόν κλονίζῃ καί νά τόν συγκινῇ. Μέ ἄλλους λόγους ὁ πνευματικός πρέπει νά εἶναι καί ψυχολόγος, βαθύς γνώστης τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς, καί ἀκόμη νά ἔχῃ τό τάλαντον νά συγκινῇ τάς σκληράς καρδίας καί νά συντελῇ εἰς τήν μεταβολήν πρός τό καλύτερον τῆς ζωῆς».
833... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 83-84: «Ἐξάπαντος πλουσία ἀμοιβή θά περιμένῃ ἐκεῖνον τόν ἱερέα, πού θά ὁδηγήσῃ εἰς τήν ἱ. ἐξομολόγησιν τά ψυχικῶς ἄρρωστα παιδιά του».
834...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 3: «Ἡ Ἱερά Ἐξομολόγησις εἶναι πρό παντός Μυστήριον ἐμπιστοσύνης».
835...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 85: «Ἡ ἐμφάνισις λοιπόν καί ἡ συμπεριφορά τοῦ ἐξομολόγου ἱερέως πρέπει νά ἐμπνέῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τούς χριστιανούς. Διά τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νά ἐφαρμόζῃ μέ ἀκρίβειαν τήν συμβουλήν τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου: Νά εἶναι "τύπος πιστός, τοὐτέστι τό ἀρχέτυπον τοῦ βίου, ὥσπερ εἰκών προκείμενος, ὥσπερ νόμος ἔμψυχος, ὥσπερ κανών καί ὅρος τῆς εὐζωΐας", δηλαδή τῆς κατά Χριστόν ζωῆς».
836... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 6.
837... Ὅ.π., σελ. 6.
838...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 86: «Ἀλλά ὅλα αὐτά τά βασικά προσόντα δέν φτάνουν. Χρειάζεται καί τό χάρισμα νά ἐμβαθύνῃ εἰς τήν ψυχήν ἐκείνου πού ἐξομολογεῖται καί νά γνωρίζῃ νά τοῦ ὁμιλῇ τήν ὥραν πού αὐτός ἀπαγγέλλει τό κατηγορητήριον τοῦ ἑαυτοῦ του. Νά τόν κάμνῃ νά αἰσθάνεται πολύ βαθέως τήν σοβαρότητα τῶν ἁμαρτημάτων του, νά τόν ἐλέγχῃ μέ τόν τρόπον πού χρειάζεται διά τάς ἠθικάς του ἀνωμαλίας, νά ἀποδεικνύῃ τά ἐπιχειρήματά του ὡσάν προσχήματα καί «προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις» καί νά τά διαλύῃ, νά τόν κλονίζῃ καί νά τόν συγκινῇ. Μέ ἄλλους λόγους ὁ πνευματικός πρέπει νά εἶναι καί ψυχολόγος, βαθύς γνώστης τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς, καί ἀκόμη νά ἔχῃ τό τάλαντον νά συγκινῇ τάς σκληράς καρδίας καί νά συντελῇ εἰς τήν μεταβολήν πρός τό καλύτερον τῆς ζωῆς».
ψυχῆς πού πάσχει, εὑρισκόμενη ἔξω ἀπό τή διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ 832 καί τήν ὁδήγησή της στήν ἐξομολόγηση833 .
..........Ἀπαραίτητες προϋποθέσεις... Ἡ ἐξομολόγηση κατά τόν Διονύσιο εἶναι πρωτίστως μυστήριο ἐμπιστοσύνης834 , ἑπομένως πρέπει νά ἐμπνέει ἐμπιστοσύνη ὁ ἐξομολόγος καί μέ τήν ἐμφάνισή του, καί μέ τή συμπεριφορά του, ὅπως ἀκριβῶς τό διδάσκει ὁ ἱ. Χρυσόστομος835 ˙ ἡ ἡλικία του νά ὑπερβαίνει τό τεσσαρακοστόν ἔτος, ὥστε να εἶναι καί νά φαίνεται ἄνθρωπος ὥριμος, μέ πείρα ζωῆς 836 ˙ ἀπαιτεῖται θεολογική μόρφωση καί τοὐλάχιστον δύο χρόνια ἱερωσύνης, στερούμενος δέ τῆς θεολογικῆς μορφώσεως, ἀνάγκη εἶναι νά ἔχει τήν πενταετή πείρα στήν ἱερωσύνη837 καί, τέλος, νά εἶναι ψυχολογικῶς καταρτισμένος838. Εἶναι πολύ ἐνδιαφέρουσα ἡ θέση τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου γιά τήν ἀνάγκη τῆς ψυχολογικῆς κατάρτισης, ὥστε νά μπορέσει ὁ ἱερέας νά ἀξιοποιήσει σωστά τό
..........Ἀπαραίτητες προϋποθέσεις... Ἡ ἐξομολόγηση κατά τόν Διονύσιο εἶναι πρωτίστως μυστήριο ἐμπιστοσύνης834 , ἑπομένως πρέπει νά ἐμπνέει ἐμπιστοσύνη ὁ ἐξομολόγος καί μέ τήν ἐμφάνισή του, καί μέ τή συμπεριφορά του, ὅπως ἀκριβῶς τό διδάσκει ὁ ἱ. Χρυσόστομος835 ˙ ἡ ἡλικία του νά ὑπερβαίνει τό τεσσαρακοστόν ἔτος, ὥστε να εἶναι καί νά φαίνεται ἄνθρωπος ὥριμος, μέ πείρα ζωῆς 836 ˙ ἀπαιτεῖται θεολογική μόρφωση καί τοὐλάχιστον δύο χρόνια ἱερωσύνης, στερούμενος δέ τῆς θεολογικῆς μορφώσεως, ἀνάγκη εἶναι νά ἔχει τήν πενταετή πείρα στήν ἱερωσύνη837 καί, τέλος, νά εἶναι ψυχολογικῶς καταρτισμένος838. Εἶναι πολύ ἐνδιαφέρουσα ἡ θέση τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου γιά τήν ἀνάγκη τῆς ψυχολογικῆς κατάρτισης, ὥστε νά μπορέσει ὁ ἱερέας νά ἀξιοποιήσει σωστά τό
170
839...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 6-7.
840... Ὅ.π., σελ. 4.
841... Ὅ.π., σελ. 4: «Εἶσαι ἐξομολόγος; ἐρωτᾷ ὁ μεγάλος ἀσκητής τῆς Ρωσίας Θεοφάνης ὁ ἔγκλειστος. Ἀγόρασε ἕνα μαχαῖρι κοφτερό καί ἔχε το ἐμπρός σου. Συχνά νά τό παρατηρῇς ἔχων πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει σου τόν κανόνα, ὅτι ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά κόψῃ τήν γλῶσσάν του ἐάν ἀποκαλύψῃ εἰς οἱονδήποτε τά ἁμαρτήματα πού τοῦ ἐξομολογήθησαν ἤ μέ οἱονδήποτε τρόπον ἐπιτρέψῃ εἰς κάποιον νά τά μαντεύσῃ».
842...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 84.
843... Ὅ.π., σελ. 85-86.
844... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 7: «Ὥσπερ ἐξομολογοῦνται οἱ κοσμικοί τάς ἁμαρτίας των εἰς τούς πνευματικούς, γράφει ὁ Δαμασκηνός Στουδίτης, ἔτσι πάλιν καί οἱ πνευματικοί ὀφείλουν νά ἐξομολογοῦνται τάς ἁμαρτίας των εἰς ἄλλους πνευματικούς, ἕνας πρός τόν ἄλλον: καί ὁμοίως νά εὔχεται ὁ εἷς πρός τόν ἄλλον».
840... Ὅ.π., σελ. 4.
841... Ὅ.π., σελ. 4: «Εἶσαι ἐξομολόγος; ἐρωτᾷ ὁ μεγάλος ἀσκητής τῆς Ρωσίας Θεοφάνης ὁ ἔγκλειστος. Ἀγόρασε ἕνα μαχαῖρι κοφτερό καί ἔχε το ἐμπρός σου. Συχνά νά τό παρατηρῇς ἔχων πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει σου τόν κανόνα, ὅτι ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά κόψῃ τήν γλῶσσάν του ἐάν ἀποκαλύψῃ εἰς οἱονδήποτε τά ἁμαρτήματα πού τοῦ ἐξομολογήθησαν ἤ μέ οἱονδήποτε τρόπον ἐπιτρέψῃ εἰς κάποιον νά τά μαντεύσῃ».
842...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 84.
843... Ὅ.π., σελ. 85-86.
844... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 7: «Ὥσπερ ἐξομολογοῦνται οἱ κοσμικοί τάς ἁμαρτίας των εἰς τούς πνευματικούς, γράφει ὁ Δαμασκηνός Στουδίτης, ἔτσι πάλιν καί οἱ πνευματικοί ὀφείλουν νά ἐξομολογοῦνται τάς ἁμαρτίας των εἰς ἄλλους πνευματικούς, ἕνας πρός τόν ἄλλον: καί ὁμοίως νά εὔχεται ὁ εἷς πρός τόν ἄλλον».
ἐξαιρετικό προνόμιο, τήν παντοδύναμη θεία χάρη: «Ὁ πνευματικός κατέχει προνομιακῶς μέσον ἐξαιρετικόν ὄχι μόνον ἀπαλλαγῆς τοῦ ἐξομολογουμένου ἀπό τῆς ἐνοχῆς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ἀλλά καί μέσον προλήψεως καί θεραπείας ψυχικῶν συγκρούσεων καί νευροψυχικῶν ἀσθενειῶν. Ἀναγνωρίζεται καί ὁμολογεῖται τοῦτο ἀπό διαπρεπεῖς συγχρόνους ψυχολόγους καί ψυχιάτρους (Jung, Link, Maeder, Turnié). Ἡ ὑπεροχή του δέ ἔναντι τοῦ ψυχιάτρου συνίσταται, ἐκτός ἄλλων καί εἰς τό κῦρος, ὅπερ δίδει αὐτῷ τό θεῖον καί ἱερόν ὑπούργημα τοῦ πνευματικοῦ καί τά διατιθέμενα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνώτερα μέσα θεραπείας, ὡς εἶναι ἡ παντοδύναμος θεία Χάρις. Διά τήν ἀξιοποίησιν, ὅμως καί τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης πλευρᾶς τοῦ Μυστηρίου ἀπαιτεῖται, ὅπως εἶναι ὁ πνευματικός ὄχι μόνον πεπειραμένος καί ἐνάρετος, ἀλλά καί ψυχολογικῶς κατηρτισμένος, ὅσον ἔνεστι»839 .
..........Τά ἠθικά προσόντα τοῦ ἐξομολόγου. Στήν πρώτη θέση ὁ Διονύσιος βάζει τό ἀπόρρητο ὡς τή "βασική τοῦ Μυστηρίου ὑπόσταση" 840 καί στηρίζει τή διδασκαλία του στά λόγια τοῦ Θεοφάνη τοῦ ἐγκλείστου 841 . Ἐπιπλέον, πρέπει νά χαρακτηρίζεται ὁ ἐξομολόγος ἀπό βαθιά πίστη καί εὐσέβεια, ἁγνό καί ἄψογο καί ἀνεπίληπτο ἦθος, φρόνηση καί γλυκύτητα στούς τρόπους, ὑπομονή καί σταθερότητα842 . Ἡ πνευματική κατάσταση τοῦ ἐξομολόγου ἔχει ἀνάγκη ἀπό συνεχή καλλιέργεια, μέ τά ἑξῆς μέσα: ἔντονη μυστηριακή ζωή, ἐξομολόγηση, τακτική θεία κοινωνία, ἀδιάλειπτη προσοχή, μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ καί τέλος, τό χαρακτηριστικό στή διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς, τόν συμπνευματισμό843 . Ὁ συμπνευματισμός εἶναι ἕνα εἶδος πνευματικῆς ἀλληλεγγύης μεταξύ ἱερέων, ἡ ἀνταλαγή πνευματικῶν ἐμπειριῶν, μιά σύσκεψη πάνω σέ θέματα ποιμαντικῆς φύσεως, μέ τό σπουδαιότερο μέρος τοῦ συμπνευματισμοῦ, τήν ἐξομολόγηση, σύμφωνα με τή διδασκαλία τοῦ Δαμασκηνοῦ τοῦ Στουδίτη844 .
..........Τά ἠθικά προσόντα τοῦ ἐξομολόγου. Στήν πρώτη θέση ὁ Διονύσιος βάζει τό ἀπόρρητο ὡς τή "βασική τοῦ Μυστηρίου ὑπόσταση" 840 καί στηρίζει τή διδασκαλία του στά λόγια τοῦ Θεοφάνη τοῦ ἐγκλείστου 841 . Ἐπιπλέον, πρέπει νά χαρακτηρίζεται ὁ ἐξομολόγος ἀπό βαθιά πίστη καί εὐσέβεια, ἁγνό καί ἄψογο καί ἀνεπίληπτο ἦθος, φρόνηση καί γλυκύτητα στούς τρόπους, ὑπομονή καί σταθερότητα842 . Ἡ πνευματική κατάσταση τοῦ ἐξομολόγου ἔχει ἀνάγκη ἀπό συνεχή καλλιέργεια, μέ τά ἑξῆς μέσα: ἔντονη μυστηριακή ζωή, ἐξομολόγηση, τακτική θεία κοινωνία, ἀδιάλειπτη προσοχή, μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ καί τέλος, τό χαρακτηριστικό στή διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς, τόν συμπνευματισμό843 . Ὁ συμπνευματισμός εἶναι ἕνα εἶδος πνευματικῆς ἀλληλεγγύης μεταξύ ἱερέων, ἡ ἀνταλαγή πνευματικῶν ἐμπειριῶν, μιά σύσκεψη πάνω σέ θέματα ποιμαντικῆς φύσεως, μέ τό σπουδαιότερο μέρος τοῦ συμπνευματισμοῦ, τήν ἐξομολόγηση, σύμφωνα με τή διδασκαλία τοῦ Δαμασκηνοῦ τοῦ Στουδίτη844 .
171
845... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 84: «Νά τοῦ λείπῃ ἀπό τῶν ὀφθαλμῶν του "ἡ δοκός" διά νά ἠμπορέσῃ νά ἰδῇ "τό κάρφος" μέσα εἰς τόν ὀφθαλμόν, εἰς τήν ψυχήν τοῦ ἀδελφοῦ του. Ἐξομολόγος ὀλιγόπιστος, ἤ θυμώδης, ἤ ἀπότομος, ἤ μέθυσος, ἤ φιλάργυρος, ποῦ θά εὕρῃ τό σθένος νά ἐπιτιμήσῃ τούς ἄλλους διά τό πάθος, πού δυναστεύει τόν ἴδιον; Ἡ πεῖρα διδάσκει ὅτι ὁ ἱερεύς εἶναι πολύ συγκαταβατικός εἰς πάθη καί ἁμαρτίας, πού καί τόν ἴδιον κατέχουν».
846...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 5: «Ἀλλ᾿ "ὁ υἱός τοῦ ἀνθρώπου ἦλθε ζητῆσαι καί σῶσαι τό ἀπολωλός". Εἶναι "συμπαθής εἰς τάς ἀσθενείας ἡμῶν". Θεμελιώδης ἄρα ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον, χωρίς βεβαίως μέ τοῦτο νά ἐννοοῦμεν, ὅτι θά καταλήξῃ ὁ πνευματικός εἰς τό ἄλλο ἄκρον, τήν ἄκριτον ἐπιείκειαν».
847...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 95.
848...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4-5.
849...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 19: «"Οὐδείς γάρ οἷδε τά τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μή τό πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου, τό ἐν αὐτῷ" (Α΄ Κορ. β΄, 11). Οἱ ἄνθρωποι συνήθως μέ μεγάλην ἐπιμέλειαν κρύπτουν τά ἐλαττώματα καί τάς κακίας των».
850... Ὅ.π., σελ. 20.
851... Ὁ ἱ. Χρυσόστομος κάνει ἀναφορά στήν διδασκαλία τοῦ ἀπ. Παύλου: «οὐχ᾿ ὅτι κυριεύομεν ὑμῶν τῆς πίστεως, ἀλλά συνεργοί ἐσμεν τῆς χαρᾶς ὑμῶν».
846...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 5: «Ἀλλ᾿ "ὁ υἱός τοῦ ἀνθρώπου ἦλθε ζητῆσαι καί σῶσαι τό ἀπολωλός". Εἶναι "συμπαθής εἰς τάς ἀσθενείας ἡμῶν". Θεμελιώδης ἄρα ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον, χωρίς βεβαίως μέ τοῦτο νά ἐννοοῦμεν, ὅτι θά καταλήξῃ ὁ πνευματικός εἰς τό ἄλλο ἄκρον, τήν ἄκριτον ἐπιείκειαν».
847...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 95.
848...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4-5.
849...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 19: «"Οὐδείς γάρ οἷδε τά τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μή τό πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου, τό ἐν αὐτῷ" (Α΄ Κορ. β΄, 11). Οἱ ἄνθρωποι συνήθως μέ μεγάλην ἐπιμέλειαν κρύπτουν τά ἐλαττώματα καί τάς κακίας των».
850... Ὅ.π., σελ. 20.
851... Ὁ ἱ. Χρυσόστομος κάνει ἀναφορά στήν διδασκαλία τοῦ ἀπ. Παύλου: «οὐχ᾿ ὅτι κυριεύομεν ὑμῶν τῆς πίστεως, ἀλλά συνεργοί ἐσμεν τῆς χαρᾶς ὑμῶν».
..........Ἡ ὀρθή τέλεση τοῦ Μυστηρίου... Ἡ διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ καί τό παράδειγμά Του εἶναι τό περιεχόμενο τῆς διδασκαλίας τοῦ Διονυσίου σχετικά μέ τό μυστήριο τῆς ἐξομολόγησης, τή σωστή τέλεση τοῦ ὁποίου, ὅπως ἰσχυρίζεται, ἐμποδίζουν τά πάθη τοῦ ἴδιου τοῦ ἐξομολόγου845, τά ὁποῖα μποροῦν νά τόν φέρουν ἤ στήν ἄκριτη ἐπιείκεια, ἤ στήν αὐστηρότητα χωρίς καθόλου ἐπιείκεια, πού εἶναι δύο ἀκρότητες στήν ἑρμηνεία τῶν ἱερῶν Κανόνων, προκειμένου νά ἐπιβάλει ὁ ἐξομολόγος τό ἐπιτίμιο. Ἡ βάση τῆς ἑρμηνείας πρέπει νά εἶναι ἡ ἀγάπη καί ἡ φιλανθρωπία846 . Ἀλλοῦ πάλι, ἀναφερόμενος σέ δύο ὅρους ἀπαραίτητους στό θέμα τῶν ἐπιτιμίων, τή συμπάθεια καί τήν ψυχολογία, γράφει: "Ὄχι σκληρά καί στά τυφλά" 847 . Γιά τήν ἐξασφάλιση τῆς ἱερότητας τοῦ μυστηρίου, ὥστε νά μήν μεταβληθεῖ σέ πράξη κατάκρισης ἄλλων, ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά λόγια τοῦ Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτη "ἡ ἐξομολόγησις εἶναι ἐξομολόγησις καί ἡ κατάκρισις εἶναι κατάκρισις" καί συμπεραίνει: "Καί ἐπ᾿ οὐδενί λόγῳ ἑπομένως πρέπει νά ἐπιτρέπῃ ὁ πνευματικός εἰς τόν ἐξομολογούμενον, ἀντί νά ἐξομολογῆται τάς ἁμαρτίας του, νά ἐξομολογῆται μᾶλλον τάς ἁμαρτίας τῶν ἄλλων" 848 .
..........Ἡ διάγνωση τοῦ ψυχικοῦ νοσήματος... Ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τόν Ἀπόστολο Παῦλο καί τόν ἱ. Χρυσόστομο στήν ἀνεύρεση τῆς μεθόδου διάγνωσης τοῦ ψυχικοῦ νοσήματος, δεδομένου ὅτι οἱ ἄνθρωποι κρύβουν τίς κακίες τους849 ἤ τίς ἀγνοοῦν 850. Βασιζόμενος στό χρυσοστομικό851 λόγο "οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν
..........Ἡ διάγνωση τοῦ ψυχικοῦ νοσήματος... Ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τόν Ἀπόστολο Παῦλο καί τόν ἱ. Χρυσόστομο στήν ἀνεύρεση τῆς μεθόδου διάγνωσης τοῦ ψυχικοῦ νοσήματος, δεδομένου ὅτι οἱ ἄνθρωποι κρύβουν τίς κακίες τους849 ἤ τίς ἀγνοοῦν 850. Βασιζόμενος στό χρυσοστομικό851 λόγο "οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν
172
852... Ὅ.π., σελ. 19.
853... Ὅ.π., σελ. 27: «…τόν ἔλεγχον πού θά κάμῃ πρέπει νά τόν ἀκολουθῇ ἐξάπαντος ἡ ἐπιτίμησις. Καί αὐτήν πάλιν ἡ παράκλησις. Διότι, ἄν μέν ἐπιτιμήσῃ τούς ἁμαρτάνοντας χωρίς νά τούς ἔχῃ ἐλέγξει προηγουμένως, θά τόν ἐκλάβουν ὡς θρασύν καί ἡ ἐπιτίμησίς του δέν θά φέρῃ ἀποτέλεσμα. Ἄν δέ πάλιν τούς ἐπιτιμήσῃ, χωρίς νά τούς παρακαλέσῃ συγχρόνως, πάλιν δέν θά προκύψῃ ὠφέλεια. Ἄρα πρέπει τά τρία αὐτά, ἔλεγχος, ἐπιτίμησις καί παράκλησις, νά συνδυάζωνται».
854... Ὅ.π., σελ. 28: «Ὅταν ἐλέγχῃ καί ἐπιτιμᾷ ἤ τιμωρῇ, συμβουλεύῃ καί παραμυθῇ νά μή ἀποβλέπῃ μόνον εἰς τήν φύσιν τῶν ἁμαρτημάτων, ἀλλά καί εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
855... Ὅ.π., σελ. 28: «Μόνον οὕτω δέν θά πέσῃ ἔξω. Καί ὁ κανών πού θά ἐπιβάλῃ θά εἶναι δίκαιος».
856... Ὅ.π., σελ. 20: «Διότι "οὐ τούς ἀνάγκῃ τῆς κακίας, ἀλλά τῇ προαιρέσει ταύτης ἀπεχομένους" ἀνταμείβει ὁ Κύριος».
857... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 28: «Ὅταν δέν τιμωρηθῇ ὁ πρῶτος ἁμαρτήσας, συντόμως καί ἄλλοι κάμνουν τό ἴδιο. Διότι ἡ ἁμαρτία, ὡς ἕν μολυσματικόν νόσημα μεταδίδεται ταχέως».
858...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 89.
859... Ὅ.π., σελ. 90: «…καί ἐάν τις ἁμάρτῃ, παράκλητον ἔχομεν πρός τόν Πατέρα, Ἰησοῦν Χριστόν δίκαιον. Καί αὐτός ἱλασμός ἐστι περί τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Α΄ Ἰωάν. β΄ 1-2).
860...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 20-21: «Καί ἐπειδή "τῶν τά σώματα ἀρρωστούντων οὐκ ἔλαττον οἱ τάς ψυχάς νοσοῦντες δέονται μηχανῆς καί μεταχειρίσεως", πρέπει ὁ ἱερεύς νά προβῇ εἰς θεραπείαν τῆς ψυχῆς αὐτῶν μέ μεγάλην ἐπιστημοσύνην καί προσοχήν, διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς». 861... Ὅ.π., σελ. 21: «Ὅπως μεγάλη εἶναι ἡ ποικιλία τῶν σωματικῶν ἀσθενειῶν, οὕτω καί αἱ ἀσθένειαι τῆς ψυχῆς εἶναι πολλαί καί διάφοροι. Καί χρειάζεται διά τοῦτο νά μεταχειρίζεται ὁ ἱερεύς ἕνα πλῆθος τρόπων θεραπείας καί φάρμακα κατάλληλα διά κάθε ἀσθένειαν».
853... Ὅ.π., σελ. 27: «…τόν ἔλεγχον πού θά κάμῃ πρέπει νά τόν ἀκολουθῇ ἐξάπαντος ἡ ἐπιτίμησις. Καί αὐτήν πάλιν ἡ παράκλησις. Διότι, ἄν μέν ἐπιτιμήσῃ τούς ἁμαρτάνοντας χωρίς νά τούς ἔχῃ ἐλέγξει προηγουμένως, θά τόν ἐκλάβουν ὡς θρασύν καί ἡ ἐπιτίμησίς του δέν θά φέρῃ ἀποτέλεσμα. Ἄν δέ πάλιν τούς ἐπιτιμήσῃ, χωρίς νά τούς παρακαλέσῃ συγχρόνως, πάλιν δέν θά προκύψῃ ὠφέλεια. Ἄρα πρέπει τά τρία αὐτά, ἔλεγχος, ἐπιτίμησις καί παράκλησις, νά συνδυάζωνται».
854... Ὅ.π., σελ. 28: «Ὅταν ἐλέγχῃ καί ἐπιτιμᾷ ἤ τιμωρῇ, συμβουλεύῃ καί παραμυθῇ νά μή ἀποβλέπῃ μόνον εἰς τήν φύσιν τῶν ἁμαρτημάτων, ἀλλά καί εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
855... Ὅ.π., σελ. 28: «Μόνον οὕτω δέν θά πέσῃ ἔξω. Καί ὁ κανών πού θά ἐπιβάλῃ θά εἶναι δίκαιος».
856... Ὅ.π., σελ. 20: «Διότι "οὐ τούς ἀνάγκῃ τῆς κακίας, ἀλλά τῇ προαιρέσει ταύτης ἀπεχομένους" ἀνταμείβει ὁ Κύριος».
857... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 28: «Ὅταν δέν τιμωρηθῇ ὁ πρῶτος ἁμαρτήσας, συντόμως καί ἄλλοι κάμνουν τό ἴδιο. Διότι ἡ ἁμαρτία, ὡς ἕν μολυσματικόν νόσημα μεταδίδεται ταχέως».
858...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 89.
859... Ὅ.π., σελ. 90: «…καί ἐάν τις ἁμάρτῃ, παράκλητον ἔχομεν πρός τόν Πατέρα, Ἰησοῦν Χριστόν δίκαιον. Καί αὐτός ἱλασμός ἐστι περί τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Α΄ Ἰωάν. β΄ 1-2).
860...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 20-21: «Καί ἐπειδή "τῶν τά σώματα ἀρρωστούντων οὐκ ἔλαττον οἱ τάς ψυχάς νοσοῦντες δέονται μηχανῆς καί μεταχειρίσεως", πρέπει ὁ ἱερεύς νά προβῇ εἰς θεραπείαν τῆς ψυχῆς αὐτῶν μέ μεγάλην ἐπιστημοσύνην καί προσοχήν, διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς». 861... Ὅ.π., σελ. 21: «Ὅπως μεγάλη εἶναι ἡ ποικιλία τῶν σωματικῶν ἀσθενειῶν, οὕτω καί αἱ ἀσθένειαι τῆς ψυχῆς εἶναι πολλαί καί διάφοροι. Καί χρειάζεται διά τοῦτο νά μεταχειρίζεται ὁ ἱερεύς ἕνα πλῆθος τρόπων θεραπείας καί φάρμακα κατάλληλα διά κάθε ἀσθένειαν».
ἐστίν, οὐδέ ἀναγκάσαι φόβῳ" 852 , ὁ Διονύσιος ἀναλύει καί ἐκθέτει συστηματικά853 τήν τριπλή μέθοδο τοῦ Χρυσοστόμου –ἔλεγχος, ἐπιτίμηση, παράκληση– ἑστιάζοντας στή διάθεση τοῦ ἁμαρτάνοντα854, πού εἶναι τό καθοριστικό στοιχεῖο γιά τήν ἀλάνθαστη ἐπιλογή τοῦ ἐπιτιμίου855 . Ἡ προαίρεση ἐξάλλου παίζει μεγάλο ρόλο στήν πνευματική ζωή γενικά856. Καί ἐνῶ ἡ ἁμαρτία πρέπει νά ἐπιτιμᾶται, γιά νά μή μεταδίδεται σάν μολυσματική ἀρρώστια857 , πρέπει ὅμως καί νά τονίζεται ἡ "βασική ἀλήθεια τῆς πίστεώς μας, ὅτι τό αἷμα τοῦ Χριστοῦ καθαρίζει τάς ψυχάς μας καί ἀπό τάς μεγαλυτέρας καί σκοτεινάς κηλίδας τῆς ἁμαρτίας" 858, σύμφωνα μέ τόν εὐαγγελιστή Ἰωάννη859 . Τό νά πείθονται καί νά δέχονται τή θεραπεία μέ εὐχαρίστηση οἱ ἠθικῶς ἄρρωστοι ἐξαρτᾶται ἀπό τήν "ἐπιστημοσύνη" τοῦ γιατροῦ 860 , ὁ ὁποῖος πρέπει νά κατέχει πολλούς τρόπους θεραπείας καί πολλά εἴδη φαρμάκων861 . Ὅσο ὅμως κι ἄν εἶναι ἐπιδέξιος ὁ ἐξομολόγος, χωρίς τήν βοήθεια
173
862... Ὅ.π., σελ. 21: «Εἶναι τόσον μοναδικαί αἱ ψυχαί καί ἰδιόμορφοι, ἀλλά καί τόσον διάφορος ἑκάστοτε ἑκάστη, ὥστε, ἄν ὁ ἱερεύς δέν εἶχεν ἐπίκουρον τήν θείαν χάριν, θά ἐχάνετο ἀσφαλῶς εἰς τόν ἀδιέξοδον λαβύρινθον τοῦ ἔργου του».
863...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 91.
864... Ὅ.π., σελ. 87-88: «Διά νά ἔμβῃ ὁ πιστός εἰς τό ἐξομολογητήριον, σημαίνει ὅτι εἶναι "κοπιῶν καί πεφορτισμένος". Κάποιο μικρόν ἤ μεγάλο βάρος τοῦ πλακώνει τά στήθη. Εἶναι ἕνας ἁμαρτωλός. Δέν παύει ὅμως μέ τοῦτο νά εἶναι καί παιδί τοῦ Θεοῦ, εἰκών καί ὁμοίωμα τοῦ Δημιουργοῦ. Ὅσον ἁμαρτωλός καί ἄν εἶναι ὁ ἀδελφός, "ὑπέρ οὗ Χριστός ἀπέθανεν", ἀξίζει, ἄν ὄχι ἄλλο, πάντως τό θερμόν ἐνδιαφέρον τοῦ Πνευματικοῦ του. Τά κουρασμένα πόδια ἦλθαν καί ἐσώριασαν τήν βασανισμένην ψυχήν, ἔνοχην, αὐτοκατηγορουμένην, ἐμπρός εἰς τά πόδια αὐτοῦ, πού ἀντιπροσωπεύει τόν πολυέλεον Δημιουργόν. Πρέπει λοιπόν ὁ συνεργάτης αὐτός τοῦ Θεοῦ εἰς τό ἔργον τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας, πού ἴσως ἔχει πρῶτος αὐτός τῆς σωτηρίας τήν ἀνάγκην, καθώς καί αὐτός "περίκειται ἀσθένειαν" καί "πταίει πολλά", πρέπει νά ἀνοίξῃ τρυφερά τήν καρδίαν του καί νά δείξῃ συμπάθειαν πρός τόν μετανοοῦντα χριστιανόν. Καί πρέπει βέβαια νά ἔχῃ σύνεσιν πολλήν. Νά εἶναι ὅλος ἀγάπη πρός τόν ἁμαρτωλόν πού μετανοεῖ».
865... Ὅ.π., σελ. 88: «Πολλοί καί διάφοροι εἶναι οἱ τύποι τῶν χριστιανῶν πού ἐξομολογοῦνται. Εἶναι αὐτοί πού φοβοῦνται τόν ἐξομολόγον. Τόν θεωροῦν ὡσάν ἕνα ἀμείλικτον ἐλεγκτήν καί τιμωρόν τῶν σφαλμάτων των, ἕτοιμον νά θυμώσῃ καί νά μαλώσῃ ἄσχημα ἤ νά βάλῃ βαρειά ἐπιτίμια. Εἶναι καί ἐκεῖνοι πού τούς κατακλύζει ἡ ἐντροπή, ὅταν ἀναλογισθοῦν τάς ἁμαρτίας, πού πρόκειται νά φανερώσουν. Ἑπόμενον εἶναι νά πλησιάζουν τόν ἐξομολόγον κάμνοντες ἕνα βῆμα ἐμπρός καί δύο πίσω. Ἀλλά εἶναι καί οἱ ἀνήθικοι. Αὐτοί ἔρχονται ὁλότελα ἀδιάφοροι καί μέ τέτοιο θράσος πού ξεπερνᾷ τά ὅρια τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τό ἔλεος τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἄγνοια, ἡ ἐπιπολαιότης ἤ καί ἡ συνήθεια τῆς ἁμαρτωλῆς ζωῆς εἶναι πού τούς παρασύρει».
866... Ὅ.π., σελ. 89.
867... Ὅ.π., σελ. 91: «οὐκ ἐπιγνώσῃ πρόσωπον ἐν κρίσει κατά τόν μικρόν καὶ κατά τόν μέγαν κρινεῖς, οὐ μή ὑποστείλῃ πρόσωπον ἀνθρώπου ὅτι ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ» (Δευτερ. α΄, 17).
868... Ὅ.π., σελ. 88-89: «Κάθε ψυχή θέλει τήν διαφορετικήν, τήν ἰδικήν της μεταχείρισιν. Πρέπει εἰς αὐτό ὁ Πνευματικός νά ἀκολουθήσῃ τό παράδειγμα πού τοῦ δίδει ὁ Κύριος. Μέ πόσην ἀγάπην καί στοργήν ἐφέρετο πρός ἐκείνους πού μετανοοῦσαν εἰλικρινά! "Σήμερον ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι", λέγει εἰς τόν τελώνην Ζακχαῖον (Λουκ. ιθ΄, 5). Δεικνύει ὅμως ἀρκετήν αὐστηρότητα εἰς τόν ὑπολογιστικόν πατέρα τοῦ σεληνιακοῦ νέου, διότι ἀκριβῶς αὐστηρότης τοῦ χρειάζεται διά νά τόν συνεφέρῃ. " Ὦ γενεά ἄπιστος καί διεστραμμένη, ἕως πότε ἀνέξομαι ὑμῶν;"».
869... Ὅ.π., σελ. 89: «Κάθε κίνησίς του θά δεικνύῃ συμπάθειαν καί ἐνδιαφέρον καί ἔτσι μόνον θά ἐμπνεύσῃ τήν ἐμπιστοσύνην, πού χρειάζεται διά τήν καλήν ἐξομολόγησιν»
863...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 91.
864... Ὅ.π., σελ. 87-88: «Διά νά ἔμβῃ ὁ πιστός εἰς τό ἐξομολογητήριον, σημαίνει ὅτι εἶναι "κοπιῶν καί πεφορτισμένος". Κάποιο μικρόν ἤ μεγάλο βάρος τοῦ πλακώνει τά στήθη. Εἶναι ἕνας ἁμαρτωλός. Δέν παύει ὅμως μέ τοῦτο νά εἶναι καί παιδί τοῦ Θεοῦ, εἰκών καί ὁμοίωμα τοῦ Δημιουργοῦ. Ὅσον ἁμαρτωλός καί ἄν εἶναι ὁ ἀδελφός, "ὑπέρ οὗ Χριστός ἀπέθανεν", ἀξίζει, ἄν ὄχι ἄλλο, πάντως τό θερμόν ἐνδιαφέρον τοῦ Πνευματικοῦ του. Τά κουρασμένα πόδια ἦλθαν καί ἐσώριασαν τήν βασανισμένην ψυχήν, ἔνοχην, αὐτοκατηγορουμένην, ἐμπρός εἰς τά πόδια αὐτοῦ, πού ἀντιπροσωπεύει τόν πολυέλεον Δημιουργόν. Πρέπει λοιπόν ὁ συνεργάτης αὐτός τοῦ Θεοῦ εἰς τό ἔργον τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας, πού ἴσως ἔχει πρῶτος αὐτός τῆς σωτηρίας τήν ἀνάγκην, καθώς καί αὐτός "περίκειται ἀσθένειαν" καί "πταίει πολλά", πρέπει νά ἀνοίξῃ τρυφερά τήν καρδίαν του καί νά δείξῃ συμπάθειαν πρός τόν μετανοοῦντα χριστιανόν. Καί πρέπει βέβαια νά ἔχῃ σύνεσιν πολλήν. Νά εἶναι ὅλος ἀγάπη πρός τόν ἁμαρτωλόν πού μετανοεῖ».
865... Ὅ.π., σελ. 88: «Πολλοί καί διάφοροι εἶναι οἱ τύποι τῶν χριστιανῶν πού ἐξομολογοῦνται. Εἶναι αὐτοί πού φοβοῦνται τόν ἐξομολόγον. Τόν θεωροῦν ὡσάν ἕνα ἀμείλικτον ἐλεγκτήν καί τιμωρόν τῶν σφαλμάτων των, ἕτοιμον νά θυμώσῃ καί νά μαλώσῃ ἄσχημα ἤ νά βάλῃ βαρειά ἐπιτίμια. Εἶναι καί ἐκεῖνοι πού τούς κατακλύζει ἡ ἐντροπή, ὅταν ἀναλογισθοῦν τάς ἁμαρτίας, πού πρόκειται νά φανερώσουν. Ἑπόμενον εἶναι νά πλησιάζουν τόν ἐξομολόγον κάμνοντες ἕνα βῆμα ἐμπρός καί δύο πίσω. Ἀλλά εἶναι καί οἱ ἀνήθικοι. Αὐτοί ἔρχονται ὁλότελα ἀδιάφοροι καί μέ τέτοιο θράσος πού ξεπερνᾷ τά ὅρια τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τό ἔλεος τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἄγνοια, ἡ ἐπιπολαιότης ἤ καί ἡ συνήθεια τῆς ἁμαρτωλῆς ζωῆς εἶναι πού τούς παρασύρει».
866... Ὅ.π., σελ. 89.
867... Ὅ.π., σελ. 91: «οὐκ ἐπιγνώσῃ πρόσωπον ἐν κρίσει κατά τόν μικρόν καὶ κατά τόν μέγαν κρινεῖς, οὐ μή ὑποστείλῃ πρόσωπον ἀνθρώπου ὅτι ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ» (Δευτερ. α΄, 17).
868... Ὅ.π., σελ. 88-89: «Κάθε ψυχή θέλει τήν διαφορετικήν, τήν ἰδικήν της μεταχείρισιν. Πρέπει εἰς αὐτό ὁ Πνευματικός νά ἀκολουθήσῃ τό παράδειγμα πού τοῦ δίδει ὁ Κύριος. Μέ πόσην ἀγάπην καί στοργήν ἐφέρετο πρός ἐκείνους πού μετανοοῦσαν εἰλικρινά! "Σήμερον ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι", λέγει εἰς τόν τελώνην Ζακχαῖον (Λουκ. ιθ΄, 5). Δεικνύει ὅμως ἀρκετήν αὐστηρότητα εἰς τόν ὑπολογιστικόν πατέρα τοῦ σεληνιακοῦ νέου, διότι ἀκριβῶς αὐστηρότης τοῦ χρειάζεται διά νά τόν συνεφέρῃ. " Ὦ γενεά ἄπιστος καί διεστραμμένη, ἕως πότε ἀνέξομαι ὑμῶν;"».
869... Ὅ.π., σελ. 89: «Κάθε κίνησίς του θά δεικνύῃ συμπάθειαν καί ἐνδιαφέρον καί ἔτσι μόνον θά ἐμπνεύσῃ τήν ἐμπιστοσύνην, πού χρειάζεται διά τήν καλήν ἐξομολόγησιν»
τῆς θείας χάριτος δέ θά μποροῦσε νά ἐπιτελέσει τό δύσκολο ἔργο του862 .
..........Ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ἡ ἐξομολόγηση "εἶναι μέθοδος σχεδόν μόνον καί τέχνη καί τρόπος" 863 , ὅπου πρέπει νά πρυτανεύει ἡ συμπάθεια καί ἡ σύνεση864 . Τήν κάθε ψυχή πρέπει νά πλησιάζει ὁ ἐξομολόγος μέ τρόπο πού τῆς ἁρμόζει865 , ὑπολογίζοντας τό χαρακτήρα, τίς ἀδυναμίες καί τίς πνευματικές ἀνάγκες τοῦ καθένα866 , χωρίς νά λαμβάνει ὑπ’ ὄψει τό ἀξίωμα, τόν πλοῦτο ἤ τήν κοινωνική του θέση, σύμφωνα μέ τό λόγο τοῦ Θεοῦ 867 . Παράδειγμα πρός μίμηση εἶναι πάντοτε ὁ Χριστός 868 . Τίποτε στή συμπεριφορά τοῦ ἱερέα869, πού ἀκούει τήν ἐξομολόγηση,
..........Ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ἡ ἐξομολόγηση "εἶναι μέθοδος σχεδόν μόνον καί τέχνη καί τρόπος" 863 , ὅπου πρέπει νά πρυτανεύει ἡ συμπάθεια καί ἡ σύνεση864 . Τήν κάθε ψυχή πρέπει νά πλησιάζει ὁ ἐξομολόγος μέ τρόπο πού τῆς ἁρμόζει865 , ὑπολογίζοντας τό χαρακτήρα, τίς ἀδυναμίες καί τίς πνευματικές ἀνάγκες τοῦ καθένα866 , χωρίς νά λαμβάνει ὑπ’ ὄψει τό ἀξίωμα, τόν πλοῦτο ἤ τήν κοινωνική του θέση, σύμφωνα μέ τό λόγο τοῦ Θεοῦ 867 . Παράδειγμα πρός μίμηση εἶναι πάντοτε ὁ Χριστός 868 . Τίποτε στή συμπεριφορά τοῦ ἱερέα869, πού ἀκούει τήν ἐξομολόγηση,
174
870... Ὅ.π., σελ. 93: «Καί τό πλέον παράξενον καί σοβαρώτερον νά ἀκούσῃ, δέν θά δείξῃ τήν παραμικράν ἀπορίαν, τήν παραμικράν στενοχωρίαν. Δέν θά κάμῃ ἔστω καί τόν ἐλάχιστον μορφασμόν ἀποδοκιμασίας, πού ἠμπορεῖ κάποτε νά μεταβληθῇ σέ ἀνυπέρβλητον ἐμπόδιον διά τήν συνέχισιν τῆς ἐξομολογήσεως». 871... Ὅ.π., σελ. 95: «Πολλοί πού ἐπληγώθησαν εἰς τήν ἐξομολόγησιν, ὄχι μόνον εἶναι ζήτημα, ἄν ξαναπῆγαν οἱ ἴδιοι ποτέ, ἀλλά τήν ἐκατηγόρησαν ἀκόμη, καί ἐμπόδισαν καί ἄλλους νά εὕρουν εἰς αὐτήν τήν ἀνακούφισιν καί σωτηρίαν».
872... Ὅ.π., σελ. 94: «"Θά εἴχατε νά πῆτε τίποτε διά τό ζήτημα τῆς ἠθικῆς; ″Τίποτε περισσότερον. Καί ἄν ἀκόμη ἔχῃ καταλάβει ὁ πνευματικός ὅτι κάτι κρύβει ὁ ἐξομολογούμενος, ἄς τόν ἀφήσῃ. Εἰς τήν δευτέραν ἤ τήν τρίτην ἐξομολόγησιν ὅλα τά μυστικά θά φανερωθοῦν».
873... Ὅ.π., σελ. 93: «… ἡ ἁμαρτία εἶναι δηλητήριον πού πρέπει νά χυθῇ ἔξω διά νά ἀποτοξινωθῇ καί σωθῇ ἡ ψυχή. Θά τοῦ ἀναφέρῃ ὅτι ὁ Θεός δέχεται τόν ἄνθρωπον, ὅσον ἁμαρτωλός καί ἄν εἶναι καί μάλιστα ὅτι "χαρά γίνεται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπί ἑνί ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι" (Λουκ. ιε΄, 7)».
874... Ὅ.π., σελ. 92: «Καί ἄν αὐτός δέν μάθῃ κάθε λεπτομέρειαν, πῶς θά ἠμπορέσῃ νά γίνῃ εἰς τό ἑξῆς διά τόν ἐξομολογούμενον ὁ σύμβουλος καί ὁ καθοδηγητής; Τίποτε λοιπόν δέν πρέπει νά κρυφθῇ, ἀκόμη καί ἄν ἔχῃ γίνει καί εἰς τά παιδικά χρόνια».
875... Ὅ.π., σελ. 88: «Πρέπει λοιπόν ὁ συνεργάτης αὐτός τοῦ Θεοῦ εἰς τό ἔργον τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας…».
876... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 136: «Θά διδάσκωμεν τήν θεωρίαν, ἀλλά καί τήν πρᾶξιν. Καί ταύτην μάλιστα μετά μεγαλυτέρου ζήλου, καθ᾽ ὅσον, ὡς γνωστόν, ὁ ἀληθής καί μή κατ᾿ ὄνομα ἐπιστήμων συνδυάζει ἁρμονικῶς τήν μόρφωσιν μετά τῆς ἐναρέτου πράξεως».
877... Ὅ.π., λόγος Ἐπί τῇ ἐνάρξει τῶν μαθημάτων τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας", σελ. 136: «Ὁ σοφός ἐπιστήμων, κατά τόν Ἀδελφόθεον Ἰάκωβον δεικνύει "ἐν ἀναστροφῇ τά ἔργα αὐτοῦ, ἐν πραΰτητι σοφίας"».
872... Ὅ.π., σελ. 94: «"Θά εἴχατε νά πῆτε τίποτε διά τό ζήτημα τῆς ἠθικῆς; ″Τίποτε περισσότερον. Καί ἄν ἀκόμη ἔχῃ καταλάβει ὁ πνευματικός ὅτι κάτι κρύβει ὁ ἐξομολογούμενος, ἄς τόν ἀφήσῃ. Εἰς τήν δευτέραν ἤ τήν τρίτην ἐξομολόγησιν ὅλα τά μυστικά θά φανερωθοῦν».
873... Ὅ.π., σελ. 93: «… ἡ ἁμαρτία εἶναι δηλητήριον πού πρέπει νά χυθῇ ἔξω διά νά ἀποτοξινωθῇ καί σωθῇ ἡ ψυχή. Θά τοῦ ἀναφέρῃ ὅτι ὁ Θεός δέχεται τόν ἄνθρωπον, ὅσον ἁμαρτωλός καί ἄν εἶναι καί μάλιστα ὅτι "χαρά γίνεται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐπί ἑνί ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι" (Λουκ. ιε΄, 7)».
874... Ὅ.π., σελ. 92: «Καί ἄν αὐτός δέν μάθῃ κάθε λεπτομέρειαν, πῶς θά ἠμπορέσῃ νά γίνῃ εἰς τό ἑξῆς διά τόν ἐξομολογούμενον ὁ σύμβουλος καί ὁ καθοδηγητής; Τίποτε λοιπόν δέν πρέπει νά κρυφθῇ, ἀκόμη καί ἄν ἔχῃ γίνει καί εἰς τά παιδικά χρόνια».
875... Ὅ.π., σελ. 88: «Πρέπει λοιπόν ὁ συνεργάτης αὐτός τοῦ Θεοῦ εἰς τό ἔργον τῆς ἀνθρωπίνης σωτηρίας…».
876... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 136: «Θά διδάσκωμεν τήν θεωρίαν, ἀλλά καί τήν πρᾶξιν. Καί ταύτην μάλιστα μετά μεγαλυτέρου ζήλου, καθ᾽ ὅσον, ὡς γνωστόν, ὁ ἀληθής καί μή κατ᾿ ὄνομα ἐπιστήμων συνδυάζει ἁρμονικῶς τήν μόρφωσιν μετά τῆς ἐναρέτου πράξεως».
877... Ὅ.π., λόγος Ἐπί τῇ ἐνάρξει τῶν μαθημάτων τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας", σελ. 136: «Ὁ σοφός ἐπιστήμων, κατά τόν Ἀδελφόθεον Ἰάκωβον δεικνύει "ἐν ἀναστροφῇ τά ἔργα αὐτοῦ, ἐν πραΰτητι σοφίας"».
δέν πρέπει νά γίνει ἐμπόδιο γιά τόν ἐξομολογούμενο870 . Ὁ ἐξομολόγος, χωρίς νά τραυματίσει τήν ψυχή τοῦ ἐξομολογουμένου871 καί χωρίς νά τόν δυσκολεύει872 , πρέπει νά μάθει τήν κάθε λεπτομέρεια καί ἀπό τά παιδικά του ἀκόμα χρόνια, ἀλλιῶς οὔτε ἡ ψυχή τοῦ ἐξομολογουμένου θά ἀποτοξινωθεῖ 873, οὔτε ὁ ἐξομολόγος θά μπορέσει νά τόν καθοδηγήσει καί νά τοῦ εἶναι σύμβουλος874. Μόνον ἔτσι θά μπορέσει ὁ ἐξομολόγος ὄντως νά εἶναι συνεργάτης τοῦ Θεοῦ στό ἔργο τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων875 .
1.3. Πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου "εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω" (Α΄ Κορ. ιδ΄, 40)
Ἡ πρακτική ἐφαρμογή τοῦ λόγου τῆς Γραφῆς καί τῶν Πατέρων, κατέστη ἡ κυρία ἀπασχόληση τοῦ Διονυσίου ὡς ἱερέα καί διδασκάλου τῶν ἱερέων876 . Ἀπό τόν Ἀδελφόθεο Ἰάκωβο ὁ Διονύσιος υἱοθέτησε τό χρυσό κανόνα τοῦ σοφοῦ ἐπιστήμονα, δηλαδή τόν ἀπαραίτητο συγκερασμό θεωρίας καί πράξης877
1.3. Πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου "εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω" (Α΄ Κορ. ιδ΄, 40)
Ἡ πρακτική ἐφαρμογή τοῦ λόγου τῆς Γραφῆς καί τῶν Πατέρων, κατέστη ἡ κυρία ἀπασχόληση τοῦ Διονυσίου ὡς ἱερέα καί διδασκάλου τῶν ἱερέων876 . Ἀπό τόν Ἀδελφόθεο Ἰάκωβο ὁ Διονύσιος υἱοθέτησε τό χρυσό κανόνα τοῦ σοφοῦ ἐπιστήμονα, δηλαδή τόν ἀπαραίτητο συγκερασμό θεωρίας καί πράξης877
175
878... Ὅ.π., σελ. 133: «Καί ἡ διδαχή τήν μόρφωσιν βεβαίως προϋποθέτει. Ἡ δέ ἀξία τοῦ παραδείγματος εἶναι αὐτόδηλος. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον θά καταστήσῃ ἀσφαλῶς καρποφόρον τήν διακονίαν σας θά εἶναι τό παράδειγμα ἐναρέτου βίου».
879... Ὅ.π., σελ. 138: «… ὁ κύριος σκοπός τῆς Σχολῆς εἶναι ἡ μόρφωσις εὐσεβῶν καί ἐναρέτων λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας, ἐφημερίων δηλαδή, οἱ ὁποῖοι διά τῆς χάριτος τοῦ Παναγίου Πνεύματος, θά ἔχωσιν ἔργον νά ποιμάνωσι τό ποίμνιον, τό ὁποῖον θά ἐμπιστευθῇ εἰς αὐτούς ἡ Ἐκκλησία, "μή ἀναγκαστῶς, ἀλλ᾿ ἑκουσίως, μηδέ αἰσχροκερδῶς, ἀλλά προθύμως, μήδ᾿ ὡς κατακυριεύοντες τῶν κλήρων, ἀλλά τύποι γινόμενοι τοῦ ποιμνίου" ἁγιάζωσι τάς ψυχάς τῶν λογικῶν αὐτῶν προβάτων. Οἴκοθεν ἄρα ἐννοεῖται ὅτι ὁ γραμματικός μόνον καταρτισμός δέν ἀρκεῖ. Ἀπαιτεῖται καί ἁγιότης βίου. "Καί γάρ τῶν ἀκτίνων αὐτῶν καθαρωτέραν τῷ ἱερεῖ τήν ψυχήν εἶναι δεῖ, ἵνα μηδέποτε ἔρημον αὐτήν καταλιμπάνει τό Πνεῦμα τό Ἅγιον", λέγει ὁ σοφός διδάσκαλος τῆς Ἐκκλησίας ἱερός Χρυσόστομος. Ὁ ἔχων τήν ἀποστολήν νά καταστῇ πνευματικός ὁδηγός τῶν χριστιανῶν τῆς ἐνορίας του καί δημιουργήσῃ παρ᾿ αὐτοῖς ζωήν πνευματικήν, ἄνευ τῆς ὁποίας ὁ χριστιανός εἶναι πραγματικῶς "χαλκός ἠχῶν καί κύμβαλον ἀλαλάζον", αὐτονόητον ὅτι πρέπει αὐτός πρῶτος, κατανικῶν ἑαυτόν, τόν ἐν αὐτῷ παλαιόν ἄνθρωπον, τά λείψανα τῆς πονηρᾶς φύσεως καί τάς κακάς ἕξεις, νά καθαγιάσῃ τόν βίον του καί ζήσῃ πνευματικήν ζωήν. Εἶναι ἀνάγκη αὐτός πρῶτος νά ζῇ καί κινῆται ἐντός τῆς ἀτμοσφαίρας, τήν ὁποίαν δημιουργεῖ περί αὑτόν ἡ ἕνωσις καί κοινωνία μετά τοῦ Κυρίου ἡμῶν. Καί διά τήν δημιουργίαν μιᾶς τοιαύτης ἀτμοσφαίρας πνευματικῆς ζωῆς, δύναμαι νά εἴπω, παρέχει ὅλα τά μέσα καί ὅλας τάς συνθήκας ἡ ζωή μας ἐν τῇ Σχολῇ».
880... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" Κύπρου, σελ. 133: «Ἡ δέ ἀξία τοῦ παραδείγματος εἶναι αὐτόδηλος. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον θά καταστήσῃ ἀσφαλῶς καρποφόρον τήν διακονίαν σας θά εἶναι τό παράδειγμα ἐναρέτου βίου. Διότι κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, "πέφυκεν, ὡς τά πολλά, τό τῶν ἀρχομένων πλῆθος, ὥσπερ εἰς ἀρχέτυπόν τινα εἰκόνα τούς τῶν ἀρχόντων τρόπους ὁρᾶν καί πρός ἐκείνους ἐξομοιοῦν ἑαυτούς". Καθώς εἰς τόν χορόν οἱ χορευταί μιμοῦνται τόν κορυφαῖον, εἰς δέ τόν στρατόν τόν στρατηγόν οἱ στρατιῶται, καθ᾿ ὅμοιον τρόπον οἱ χριστιανοί μιμοῦνται τόν ἱερέα εἰς τήν καθόλου συμπεριφοράν των. Ἐνῷ δέ τά ἐλαττώματα τῶν ἄλλων εἶναι δυνατόν νά μένουν κρυμμένα, τά τῶν ἱερέων, λέγει πάλιν ὁ ἱ. Χρυσόστομος, "οὐκ ἔστι δυνατόν κρύπτεσθαι, ἀλλά καί τό μικρόν ταχέως κατάδηλον γίνεται"».
879... Ὅ.π., σελ. 138: «… ὁ κύριος σκοπός τῆς Σχολῆς εἶναι ἡ μόρφωσις εὐσεβῶν καί ἐναρέτων λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας, ἐφημερίων δηλαδή, οἱ ὁποῖοι διά τῆς χάριτος τοῦ Παναγίου Πνεύματος, θά ἔχωσιν ἔργον νά ποιμάνωσι τό ποίμνιον, τό ὁποῖον θά ἐμπιστευθῇ εἰς αὐτούς ἡ Ἐκκλησία, "μή ἀναγκαστῶς, ἀλλ᾿ ἑκουσίως, μηδέ αἰσχροκερδῶς, ἀλλά προθύμως, μήδ᾿ ὡς κατακυριεύοντες τῶν κλήρων, ἀλλά τύποι γινόμενοι τοῦ ποιμνίου" ἁγιάζωσι τάς ψυχάς τῶν λογικῶν αὐτῶν προβάτων. Οἴκοθεν ἄρα ἐννοεῖται ὅτι ὁ γραμματικός μόνον καταρτισμός δέν ἀρκεῖ. Ἀπαιτεῖται καί ἁγιότης βίου. "Καί γάρ τῶν ἀκτίνων αὐτῶν καθαρωτέραν τῷ ἱερεῖ τήν ψυχήν εἶναι δεῖ, ἵνα μηδέποτε ἔρημον αὐτήν καταλιμπάνει τό Πνεῦμα τό Ἅγιον", λέγει ὁ σοφός διδάσκαλος τῆς Ἐκκλησίας ἱερός Χρυσόστομος. Ὁ ἔχων τήν ἀποστολήν νά καταστῇ πνευματικός ὁδηγός τῶν χριστιανῶν τῆς ἐνορίας του καί δημιουργήσῃ παρ᾿ αὐτοῖς ζωήν πνευματικήν, ἄνευ τῆς ὁποίας ὁ χριστιανός εἶναι πραγματικῶς "χαλκός ἠχῶν καί κύμβαλον ἀλαλάζον", αὐτονόητον ὅτι πρέπει αὐτός πρῶτος, κατανικῶν ἑαυτόν, τόν ἐν αὐτῷ παλαιόν ἄνθρωπον, τά λείψανα τῆς πονηρᾶς φύσεως καί τάς κακάς ἕξεις, νά καθαγιάσῃ τόν βίον του καί ζήσῃ πνευματικήν ζωήν. Εἶναι ἀνάγκη αὐτός πρῶτος νά ζῇ καί κινῆται ἐντός τῆς ἀτμοσφαίρας, τήν ὁποίαν δημιουργεῖ περί αὑτόν ἡ ἕνωσις καί κοινωνία μετά τοῦ Κυρίου ἡμῶν. Καί διά τήν δημιουργίαν μιᾶς τοιαύτης ἀτμοσφαίρας πνευματικῆς ζωῆς, δύναμαι νά εἴπω, παρέχει ὅλα τά μέσα καί ὅλας τάς συνθήκας ἡ ζωή μας ἐν τῇ Σχολῇ».
880... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Εἰς τά ἐγκαίνια τῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" Κύπρου, σελ. 133: «Ἡ δέ ἀξία τοῦ παραδείγματος εἶναι αὐτόδηλος. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον θά καταστήσῃ ἀσφαλῶς καρποφόρον τήν διακονίαν σας θά εἶναι τό παράδειγμα ἐναρέτου βίου. Διότι κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, "πέφυκεν, ὡς τά πολλά, τό τῶν ἀρχομένων πλῆθος, ὥσπερ εἰς ἀρχέτυπόν τινα εἰκόνα τούς τῶν ἀρχόντων τρόπους ὁρᾶν καί πρός ἐκείνους ἐξομοιοῦν ἑαυτούς". Καθώς εἰς τόν χορόν οἱ χορευταί μιμοῦνται τόν κορυφαῖον, εἰς δέ τόν στρατόν τόν στρατηγόν οἱ στρατιῶται, καθ᾿ ὅμοιον τρόπον οἱ χριστιανοί μιμοῦνται τόν ἱερέα εἰς τήν καθόλου συμπεριφοράν των. Ἐνῷ δέ τά ἐλαττώματα τῶν ἄλλων εἶναι δυνατόν νά μένουν κρυμμένα, τά τῶν ἱερέων, λέγει πάλιν ὁ ἱ. Χρυσόστομος, "οὐκ ἔστι δυνατόν κρύπτεσθαι, ἀλλά καί τό μικρόν ταχέως κατάδηλον γίνεται"».
Μέ τήν πρακτική ἐφαρμογή ὑπονοεῖται πρωτίστως ἡ πνευματική ζωή τοῦ ἱερέα, ὁ ὁποῖος θά διδάσκει τούς χριστιανούς μέ τό βίο του878. Αὐτή τή μέθοδο ὁ Διονύσιος εἶχε ἤδη διαμορφωμένη, ὅταν ξεκίνησε ὡς Σχολάρχης στήν Ἱερατική Σχολή Κύπρου879 καί συνέχισε ὡς Μητροπολίτης, μέ μόνιμο σημεῖο ἀναφορᾶς τόν ἱ. Χρυσόστομο880 .
176
881...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 31: «Ἡ τάξις, ἡ εὐπρέπεια καί ἡ καθαριότης τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ εἶναι ἀπό τά βασικά ἡμῶν καθήκοντα».
882...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 29: «Ἐάν ἰδίοις ὄμμασι δέν τό ἐβλέπομεν, δέν θά τό ἐπιστεύομεν, ὁποιοσδήποτε καί ἄν μᾶς τό κατήγγειλεν: Ἄχρηστα χαρτιά σκορπισμένα εἰς τό δάπεδον τοῦ Ἱεροῦ Βήματος, κάρβουνα πατημένα ἐντός αὐτοῦ, χῶμα καί σκόνη, καλύπτοντα καί αὐτήν τήν Ἁγίαν Τράπεζαν. Τό δέ λοιπόν δάπεδον τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ γεμᾶτον λάδια καί σταλάγματα κηρίων. Ἄπλυτοι καί ἀκάθαρτοι οἱ πολυέλαιοι καί αἱ κανδῆλαι. Ρυπαρά καί σχισμένα, φύρδην μίγδην ἐρριγμένα, λειτουργικά βιβλία, μηναῖα κλπ. Ἀράχναι εἰς τήν στέγην καί πράγματα ἄχρηστα, δίδοντα τήν ἐντύπωσιν τῆς τελείας ἐγκαταλείψεως, πεταγμένα εἰς τάς γωνίας τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ…».
883... Ὅ.π., σελ. 30: «Ὁ Ναός τοῦ Θεοῦ, ὁ καθηγιασμένος διά τῶν τιμίων λειψάνων, τόπος, ὅπου ὁ Ἐπουράνιος Θεός ἐνοικεῖ καί ἐμπεριπατεῖ καί τελεσιουργεῖται τό ὕψιστον τῆς Θείας Εὐχαριστίας Μυστήριον, ὁ ἐπίγειος Οὐρανός, κατά τήν διδασκαλίαν τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, καθ᾿ ὅσον ἐπί τῆς Ἁγίας Τραπέζης φυλάσσεται τό Τίμιον καί Πανάχραντων Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ…».
884...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 31: «Εἰς αὐτά λατρεύεται τό ὄνομα, "τό ὑπέρ πᾶν ὄνομα", ἐν ᾧ "πᾶν γόνυ κάμπτει ἐπουρανίων καί ἐπιγείων καί καταχθονίων" (Φιλ. β΄, 9-10). Εἰς αὐτά τά θειότατα τελεσιουργοῦνται καί τό τιμιώτατον Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Υἱοῦ Σου διαφυλάσσεται».
885... Ὅ.π., σελ. 29: «Ὁ Θεός εἶναι πανταχοῦ παρών. Δέν περιορίζεται εἰς ναούς κατασκευασμένους ἀπό χεῖρας ἀνθρώπων. Ὁ κόσμος ὅλος εἶναι ναός Του. Θρόνος Του ὁ οὐρανός, καί ἡ γῆ ὑποπόδιόν Του. Εἰς τί θά τοῦ ἐχρειάζετο καί τό πλέον μεγαλόπρεπον κτίριον τῆς γῆς; "Εἰ ὁ Οὐρανός καί ὁ Οὐρανός τοῦ Οὐρανοῦ οὐκ ἀρκέσουσί σοι, πῶς ὁ Οἶκος οὗτος, ὅν ᾠκοδόμησα ἐν τῷ ὀνόματί σου;" ἀνεφώνει ὁ Σολομών, τελῶν τά ἐγκαίνια τοῦ ἀφθάστου εἰς μέγεθος καί μεγαλοπρέπειαν Ναοῦ τῶν Ἱεροσολύμων. Εἶναι ὅμως ἀπαραίτητος ὁ ναός δι᾿ ἡμᾶς τούς πιστούς».
886... Ὅ.π., σελ. 30: «Ἀπ᾽ ἐκεῖ στέλλομεν δοξολογίας, εὐχαριστίας, δεήσεις καί ἱκεσίας. Ἀκούομεν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, καί, λαμβάνοντες μέρος εἰς τά ἅγια Μυστήρια, μεταλαμβάνομεν τήν θείαν χάριν. Εἶναι ὁ ἱ. Ναός διά μίαν χριστιανικήν κοινότητα ὅ,τι ἡ καρδία διά τόν ὀργανισμόν τοῦ ἀνθρώπου».
882...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 29: «Ἐάν ἰδίοις ὄμμασι δέν τό ἐβλέπομεν, δέν θά τό ἐπιστεύομεν, ὁποιοσδήποτε καί ἄν μᾶς τό κατήγγειλεν: Ἄχρηστα χαρτιά σκορπισμένα εἰς τό δάπεδον τοῦ Ἱεροῦ Βήματος, κάρβουνα πατημένα ἐντός αὐτοῦ, χῶμα καί σκόνη, καλύπτοντα καί αὐτήν τήν Ἁγίαν Τράπεζαν. Τό δέ λοιπόν δάπεδον τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ γεμᾶτον λάδια καί σταλάγματα κηρίων. Ἄπλυτοι καί ἀκάθαρτοι οἱ πολυέλαιοι καί αἱ κανδῆλαι. Ρυπαρά καί σχισμένα, φύρδην μίγδην ἐρριγμένα, λειτουργικά βιβλία, μηναῖα κλπ. Ἀράχναι εἰς τήν στέγην καί πράγματα ἄχρηστα, δίδοντα τήν ἐντύπωσιν τῆς τελείας ἐγκαταλείψεως, πεταγμένα εἰς τάς γωνίας τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ…».
883... Ὅ.π., σελ. 30: «Ὁ Ναός τοῦ Θεοῦ, ὁ καθηγιασμένος διά τῶν τιμίων λειψάνων, τόπος, ὅπου ὁ Ἐπουράνιος Θεός ἐνοικεῖ καί ἐμπεριπατεῖ καί τελεσιουργεῖται τό ὕψιστον τῆς Θείας Εὐχαριστίας Μυστήριον, ὁ ἐπίγειος Οὐρανός, κατά τήν διδασκαλίαν τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας, καθ᾿ ὅσον ἐπί τῆς Ἁγίας Τραπέζης φυλάσσεται τό Τίμιον καί Πανάχραντων Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ…».
884...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 31: «Εἰς αὐτά λατρεύεται τό ὄνομα, "τό ὑπέρ πᾶν ὄνομα", ἐν ᾧ "πᾶν γόνυ κάμπτει ἐπουρανίων καί ἐπιγείων καί καταχθονίων" (Φιλ. β΄, 9-10). Εἰς αὐτά τά θειότατα τελεσιουργοῦνται καί τό τιμιώτατον Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Υἱοῦ Σου διαφυλάσσεται».
885... Ὅ.π., σελ. 29: «Ὁ Θεός εἶναι πανταχοῦ παρών. Δέν περιορίζεται εἰς ναούς κατασκευασμένους ἀπό χεῖρας ἀνθρώπων. Ὁ κόσμος ὅλος εἶναι ναός Του. Θρόνος Του ὁ οὐρανός, καί ἡ γῆ ὑποπόδιόν Του. Εἰς τί θά τοῦ ἐχρειάζετο καί τό πλέον μεγαλόπρεπον κτίριον τῆς γῆς; "Εἰ ὁ Οὐρανός καί ὁ Οὐρανός τοῦ Οὐρανοῦ οὐκ ἀρκέσουσί σοι, πῶς ὁ Οἶκος οὗτος, ὅν ᾠκοδόμησα ἐν τῷ ὀνόματί σου;" ἀνεφώνει ὁ Σολομών, τελῶν τά ἐγκαίνια τοῦ ἀφθάστου εἰς μέγεθος καί μεγαλοπρέπειαν Ναοῦ τῶν Ἱεροσολύμων. Εἶναι ὅμως ἀπαραίτητος ὁ ναός δι᾿ ἡμᾶς τούς πιστούς».
886... Ὅ.π., σελ. 30: «Ἀπ᾽ ἐκεῖ στέλλομεν δοξολογίας, εὐχαριστίας, δεήσεις καί ἱκεσίας. Ἀκούομεν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, καί, λαμβάνοντες μέρος εἰς τά ἅγια Μυστήρια, μεταλαμβάνομεν τήν θείαν χάριν. Εἶναι ὁ ἱ. Ναός διά μίαν χριστιανικήν κοινότητα ὅ,τι ἡ καρδία διά τόν ὀργανισμόν τοῦ ἀνθρώπου».
1.3.α. Ἡ καθαριότητα, ἡ τάξη καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ ἱ. ναοῦ 881
Στήν ἐποχή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου οἱ ἱερεῖς δέν ἀντιλαμβάνονταν πλέον τό ναό ὡς χῶρο ἱερό882 , ὁπότε τό πρῶτο μέλημα τοῦ Ποιμενάρχη ἦταν νά τό ἐπανορθώσει μέ τή βοήθεια τῆς διδασκαλίας τῶν Πατέρων883 . Βάσει τῆς παύλειας διδασκαλίας ὁ Μητροπολίτης παρουσιάζει τό ναό ὡς τόπο λατρείας τοῦ ὀνόματος τοῦ Σωτήρα Χριστοῦ, ὅπου ἐπίσης τελεσιουργοῦνται καί φυλάσσονται τό Σῶμα καί τό Αἷμα Του884 . Γιά νά ἐμπνεύσει ζῆλο στούς ἱερεῖς πρός τό καθῆκον τους, ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει στούς καιρούς τῶν ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομώντα885 καί ἔπειτα κάνει ἀναφορά στίς προσευχές τῶν ἐγκαινίων τῶν χριστιανικῶν ναῶν καί ἐπιδεικνύει τά πνευματικά ἀγαθά πού ὁ ναός προσφέρει στή χριστιανική κοινότητα καί σέ κάθε ψυχή ξεχωριστά, ὡς "ἰατρεῖον παθῶν, καταφυγή ἀσθενῶν, δαιμόνων φυγαδευτήριον" 886 .
Στήν ἐποχή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου οἱ ἱερεῖς δέν ἀντιλαμβάνονταν πλέον τό ναό ὡς χῶρο ἱερό882 , ὁπότε τό πρῶτο μέλημα τοῦ Ποιμενάρχη ἦταν νά τό ἐπανορθώσει μέ τή βοήθεια τῆς διδασκαλίας τῶν Πατέρων883 . Βάσει τῆς παύλειας διδασκαλίας ὁ Μητροπολίτης παρουσιάζει τό ναό ὡς τόπο λατρείας τοῦ ὀνόματος τοῦ Σωτήρα Χριστοῦ, ὅπου ἐπίσης τελεσιουργοῦνται καί φυλάσσονται τό Σῶμα καί τό Αἷμα Του884 . Γιά νά ἐμπνεύσει ζῆλο στούς ἱερεῖς πρός τό καθῆκον τους, ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει στούς καιρούς τῶν ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομώντα885 καί ἔπειτα κάνει ἀναφορά στίς προσευχές τῶν ἐγκαινίων τῶν χριστιανικῶν ναῶν καί ἐπιδεικνύει τά πνευματικά ἀγαθά πού ὁ ναός προσφέρει στή χριστιανική κοινότητα καί σέ κάθε ψυχή ξεχωριστά, ὡς "ἰατρεῖον παθῶν, καταφυγή ἀσθενῶν, δαιμόνων φυγαδευτήριον" 886 .
177
887...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Δ΄, σελ. 20.
888...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 56.
889...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 65: «…νοικοκυρευμένοι [οἱ ναοί], ὅπως ζητεῖ ὁ Θεός καί ἐπιτάσσουν οἱ Ἱεροί Κανόνες».
890...Νά σημειώσουμε ἐδῶ ἕνα χαρακτηριστικό: ἐνῶ τή μελέτη τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης ὁ Διονύσιος ξεκινᾶ ἀπό τό θέμα τῆς ἐξαιρετικά μεγάλης ἀγάπης τοῦ ὑποψήφιου γιά τήν ἱερωσύνη πρός τόν Κύριο καί κατ᾿ ἐπέκταση πρός τίς ψυχές, γιά τή σωτηρία τῶν ὁποίων σταυρώθηκε ὁ Χριστός, στή διδασκαλία ὅμως πρός τούς ἱερεῖς τῆς ἐποχῆς του ὁ Διονύσιος δίνει στό θέμα τῆς ἀγάπης τή θέση τῆς κατακλείδας ὅλης τῆς διδασκαλίας.
891...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 43: «Εἶναι λοιπόν ὁ Ναός καί ἡ εὐπρέπειά του πρᾶγμα ἄσχετον μέ τό μυστηριακόν, τό κηρυκτικόν καί τό ποιμαντικόν ἔργον τοῦ ἱερέως; Ἀντιθέτως, δέν φανερώνει συναίσθησιν τῆς ἀποστολῆς του; Ἔτσι εἶναι. Φροντίζων ὁ ἱερεύς διά τήν καθαριότητα τοῦ Ναοῦ δεικνύει τήν ἀγάπην του καί τόν σεβασμόν του πρός Ἐκεῖνον, πού κατοικεῖ εἰς τόν Ναόν καί τοῦ Ὁποίου διάκονος, ὑπηρέτης εἶναι ὁ ἱερεύς».
892...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 31: «Ἡ τάξις, ἡ εὐπρέπεια καί ἡ καθαριότης τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ εἶναι ἀπό τά βασικά ἡμῶν καθήκοντα. Ἀνάγκη νά τά προσέχωμεν καί νά τά ἐπιτελῶμεν μέ προθυμίαν –"ἐπικατάρατος ὁ ποιῶν τό ἔργον τοῦ Κυρίου ἀμελῶς"–, μέ ζῆλον καί προσοχήν. Οὕτω μόνον θά ἔχωμεν τήν ἀγάπην καί τήν ἐκτίμησιν τῶν πνευματικῶν μας τέκνων, ὁ δέ Θεός θά εὐλογῇ πλουσίως καί θά ἐνισχύῃ καί τό ἄλλο ποιμαντορικόν μας ἔργον διά νά "εὕρωμεν χάριν καί ἔλεος παρά Κυρίου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ№" (Β΄ Τιμ. α΄, 18) καί εἰσέλθωμεν πάντες εἰς τήν χαράν τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ».
888...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 56.
889...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 65: «…νοικοκυρευμένοι [οἱ ναοί], ὅπως ζητεῖ ὁ Θεός καί ἐπιτάσσουν οἱ Ἱεροί Κανόνες».
890...Νά σημειώσουμε ἐδῶ ἕνα χαρακτηριστικό: ἐνῶ τή μελέτη τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης ὁ Διονύσιος ξεκινᾶ ἀπό τό θέμα τῆς ἐξαιρετικά μεγάλης ἀγάπης τοῦ ὑποψήφιου γιά τήν ἱερωσύνη πρός τόν Κύριο καί κατ᾿ ἐπέκταση πρός τίς ψυχές, γιά τή σωτηρία τῶν ὁποίων σταυρώθηκε ὁ Χριστός, στή διδασκαλία ὅμως πρός τούς ἱερεῖς τῆς ἐποχῆς του ὁ Διονύσιος δίνει στό θέμα τῆς ἀγάπης τή θέση τῆς κατακλείδας ὅλης τῆς διδασκαλίας.
891...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 43: «Εἶναι λοιπόν ὁ Ναός καί ἡ εὐπρέπειά του πρᾶγμα ἄσχετον μέ τό μυστηριακόν, τό κηρυκτικόν καί τό ποιμαντικόν ἔργον τοῦ ἱερέως; Ἀντιθέτως, δέν φανερώνει συναίσθησιν τῆς ἀποστολῆς του; Ἔτσι εἶναι. Φροντίζων ὁ ἱερεύς διά τήν καθαριότητα τοῦ Ναοῦ δεικνύει τήν ἀγάπην του καί τόν σεβασμόν του πρός Ἐκεῖνον, πού κατοικεῖ εἰς τόν Ναόν καί τοῦ Ὁποίου διάκονος, ὑπηρέτης εἶναι ὁ ἱερεύς».
892...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 31: «Ἡ τάξις, ἡ εὐπρέπεια καί ἡ καθαριότης τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ εἶναι ἀπό τά βασικά ἡμῶν καθήκοντα. Ἀνάγκη νά τά προσέχωμεν καί νά τά ἐπιτελῶμεν μέ προθυμίαν –"ἐπικατάρατος ὁ ποιῶν τό ἔργον τοῦ Κυρίου ἀμελῶς"–, μέ ζῆλον καί προσοχήν. Οὕτω μόνον θά ἔχωμεν τήν ἀγάπην καί τήν ἐκτίμησιν τῶν πνευματικῶν μας τέκνων, ὁ δέ Θεός θά εὐλογῇ πλουσίως καί θά ἐνισχύῃ καί τό ἄλλο ποιμαντορικόν μας ἔργον διά νά "εὕρωμεν χάριν καί ἔλεος παρά Κυρίου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ№" (Β΄ Τιμ. α΄, 18) καί εἰσέλθωμεν πάντες εἰς τήν χαράν τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ».
.......... Ἡ καθαριότητα. Ἡ διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου γιά τήν εὐπρέπεια, τήν τάξη καί τήν καθαριότητα (ἤ, ὅπως τό ἀναφέρει σέ μιά ἐγκύκλιό του ἐπιστολή, "ἡ τάξις, ἡ εὐπρέπεια καί οἰκοκυρωσύνη" 887) τοῦ ἱεροῦ ναοῦ εἶναι ἡ πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου: "εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω" (Α΄ Κορ. ιδ΄, 40)888 . Καί ὡς Σχολάρχης τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς Κύπρου καί ὡς Ἀρχιερέας μετέπειτα, ὁ Διονύσιος δίδασκε πρῶτ᾿ ἀπ᾿ ὅλα μιά ἁπλή οἰκοκυροσύνη889 καί κατόπιν προχωροῦσε σέ θέματα πνευματικά890 . Ἡ βασική καθαριότητα τοῦ ναοῦ ἀποτελεῖ, κατά τόν Διονύσιο, τήν ἔκφραση ἀγάπης καί σεβασμοῦ πρός τόν Θεό, πού κατοικεῖ στό ναό καί τοῦ Ὁποίου ὁ ἱερέας εἶναι διάκονος καί ὑπηρέτης891 . Ἡ ἀμέλεια του ἱερέα σ᾿ αὐτό τό θέμα, ἰσχυρίζεται ὁ Διονύσιος, θά ἐπιφέρει τήν κατάρα τοῦ Θεοῦ, κατά τό λόγο τοῦ Προφήτη: "ἐπικατάρατος ὁ ποιῶν τό ἔργον τοῦ Κυρίου ἀμελῶς" (Ἱερ. μη΄, 10)892.
178
893...Βλ. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 24–29.
894... Ὅ.π., σελ. 35: «Ἡ εὐλαβής αὐτή συνήθεια τῆς διακοσμήσεως τοῦ Ναοῦ ἔχει τάς ρίζας της πάρα πολύ παλαιά. Οἱ πρῶτοι-πρῶτοι ἀκόμη χριστιανοί ἐστόλιζαν τάς κατακόμβας…".
895... Ὅ.π., σελ. 36: «Διότι εὕρισκον, ὅτι ἦτο ὁ ὡραιότερος διάκοσμος καί ἡ πλέον εὐχάριστος διδακτική μέθοδος. "Γνωρίζει καί ἡ ζωγραφιά, πού σιωπᾷ εἰς τόν τοῖχον", γράφει ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Νύσσης, "νά ὁμιλῇ καί νά ὠφελῇ πάρα πολύ"».
896... Ὅ.π., σελ. 36: «Αἱ εἰκόνες εἶναι "τά βιβλία τῶν ἀγραμμάτων". Μέ αὐτάς διδάσκεται ὁ λαός τόν βίον καί τά ἔργα τῶν ἁγίων, φρονηματίζεται καί ἀνυψώνεται ἠθικῶς, ἐμπνέεται καί ὁδηγεῖται εἰς βαθυτέραν εὐλάβειαν καί εὐσέβειαν. Πῶς ὅμως ἠμπορεῖ νά πραγματοποιηθῇ ὁ σκοπός αὐτός, ὅταν θά εἶναι ἀποκρουστικαί ἤ, ἔστω, κακότεχνοι;».
897... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡμεῖς εἴμεθα, πού δέν ἀτενίζομεν τόν θάνατον, "ὥσπερ οἱ λοιποί οἱ μή ἔχοντες ἐλπίδα" (Α΄ Θεσσ. δ΄, 13)».
898... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡμεῖς εἴμεθα πού ὁμολογοῦμεν ὅτι ὁ "πιστεύων εἰς τόν Χριστόν κἄν ἀποθάνῃ ζήσεται" (Ἰω. ια΄, 25), διότι "μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τήν ζωήν" (Ἰω. ε΄, 24);»
899... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ δέν πενθηφορεῖ ποτέ. Πάντα χαίρει καί μεταδίδει αἰσιοδοξίαν εἰς ὅλους καί εἰς αὐτόν ἀκόμη τόν θάνατον».
900... Ὅ.π., σελ. 39-40: «Τό πένθιμον χρῶμα τῆς Ἐκκλησίας εἶναι τό κόκκινον, τό χρῶμα τοῦ θριάμβου, τό χρῶμα πού ἔχει τό αἷμα τῶν μαρτύρων της, τό αἷμα πού εἶναι τό βασιλικόν της ἔνδυμα». 901... Ὅ.π., σελ. 40: «Σεμνήν ἀρχόντισσαν φαντάζεται ὁ ἱ. ὑμνωδός τήν Ἐκκλησίαν στολισμένην μέ πορφύραν καί βύσσον, κατασκευασμένην ἀπό τῶν μαρτύρων της τό αἷμα τό ἱερόν».
894... Ὅ.π., σελ. 35: «Ἡ εὐλαβής αὐτή συνήθεια τῆς διακοσμήσεως τοῦ Ναοῦ ἔχει τάς ρίζας της πάρα πολύ παλαιά. Οἱ πρῶτοι-πρῶτοι ἀκόμη χριστιανοί ἐστόλιζαν τάς κατακόμβας…".
895... Ὅ.π., σελ. 36: «Διότι εὕρισκον, ὅτι ἦτο ὁ ὡραιότερος διάκοσμος καί ἡ πλέον εὐχάριστος διδακτική μέθοδος. "Γνωρίζει καί ἡ ζωγραφιά, πού σιωπᾷ εἰς τόν τοῖχον", γράφει ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Νύσσης, "νά ὁμιλῇ καί νά ὠφελῇ πάρα πολύ"».
896... Ὅ.π., σελ. 36: «Αἱ εἰκόνες εἶναι "τά βιβλία τῶν ἀγραμμάτων". Μέ αὐτάς διδάσκεται ὁ λαός τόν βίον καί τά ἔργα τῶν ἁγίων, φρονηματίζεται καί ἀνυψώνεται ἠθικῶς, ἐμπνέεται καί ὁδηγεῖται εἰς βαθυτέραν εὐλάβειαν καί εὐσέβειαν. Πῶς ὅμως ἠμπορεῖ νά πραγματοποιηθῇ ὁ σκοπός αὐτός, ὅταν θά εἶναι ἀποκρουστικαί ἤ, ἔστω, κακότεχνοι;».
897... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡμεῖς εἴμεθα, πού δέν ἀτενίζομεν τόν θάνατον, "ὥσπερ οἱ λοιποί οἱ μή ἔχοντες ἐλπίδα" (Α΄ Θεσσ. δ΄, 13)».
898... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡμεῖς εἴμεθα πού ὁμολογοῦμεν ὅτι ὁ "πιστεύων εἰς τόν Χριστόν κἄν ἀποθάνῃ ζήσεται" (Ἰω. ια΄, 25), διότι "μεταβέβηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τήν ζωήν" (Ἰω. ε΄, 24);»
899... Ὅ.π., σελ. 39: «Ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ δέν πενθηφορεῖ ποτέ. Πάντα χαίρει καί μεταδίδει αἰσιοδοξίαν εἰς ὅλους καί εἰς αὐτόν ἀκόμη τόν θάνατον».
900... Ὅ.π., σελ. 39-40: «Τό πένθιμον χρῶμα τῆς Ἐκκλησίας εἶναι τό κόκκινον, τό χρῶμα τοῦ θριάμβου, τό χρῶμα πού ἔχει τό αἷμα τῶν μαρτύρων της, τό αἷμα πού εἶναι τό βασιλικόν της ἔνδυμα». 901... Ὅ.π., σελ. 40: «Σεμνήν ἀρχόντισσαν φαντάζεται ὁ ἱ. ὑμνωδός τήν Ἐκκλησίαν στολισμένην μέ πορφύραν καί βύσσον, κατασκευασμένην ἀπό τῶν μαρτύρων της τό αἷμα τό ἱερόν».
Ὡς Σχολάρχης ἀκόμη ὁ Διονύσιος συνέγραψε πρακτικές ὁδηγίες γιά τή σωστή καθαριότητα τοῦ ναοῦ 893 .
..........Ἡ εὐπρέπεια τοῦ Οἴκου τοῦ Θεοῦ. Μία ἀπό τίς ἀρχαιότερες συνήθειες894 τῶν χριστιανῶν, γιά νά εὐπρεπίζουν τό ναό, εἶναι ἡ ἁγιογράφηση. Μέ ἀρχή τή διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης γιά τήν πνευματική ὠφέλεια τῆς ἁγιογραφίας895 , ὁ Διονύσιος ἀπαιτεῖ ἀπό τούς ἱερεῖς ἡ ἁγιογραφία νά εἶναι καλαίσθητη, ὥστε νά συμβάλλει στήν πνευματική πρόοδο τῶν χριστιανῶν καί ὄχι τό ἀντίθετο896. Πέρα ἀπό τήν ἁγιογραφία ὑπάρχουν καί ἄλλα εἴδη διακόσμησης, πού χρησιμοποιοῦνται στό ναό, ὅπως τά καλύμματα, ὁ στολισμός τῶν εἰκόνων, ὁ ἄμβων, ὁ θρόνος, τά στασίδια, τό εἰκονοστάσιο, οἱ πολυέλαιοι. Καί εἶναι καθῆκον τοῦ ἱερέα νά χρησιμοποιήσει τό κύρος του καί νά ἀπαγορέψει στό ναό τῆς ἐνορίας του κάθε τί στή διακόσμηση πού ἀπέχει ἀπό τό γνήσιο χριστιανικό πνεῦμα, ὅπως τό μαῦρο χρῶμα τῶν καλυμμάτων ὡς ἔκφραση πένθους. Ἔχοντας γιά κεντρικό ἐπιχείρημα τά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου περί ἐλπίδας τῶν χριστιανῶν 897 καί τήν ὁμολογία τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅτι αὐτός πού πιστεύει στόν Χριστό θά ζεῖ αἰώνια898 , ὁ Διονύσιος εἶναι κατηγορηματικός: ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ δέν πενθηφορεῖ ποτέ899 , πάντα θριαμβεύει900 , ὅπως μαρτυροῦν καί οἱ ἐκκλησιαστικοί ὕμνοι901 . Τό ἔργο τῆς διακόσμησης ὁ ἱερέας ὀφείλει νά τελεῖ σέ συνεννόηση μέ
..........Ἡ εὐπρέπεια τοῦ Οἴκου τοῦ Θεοῦ. Μία ἀπό τίς ἀρχαιότερες συνήθειες894 τῶν χριστιανῶν, γιά νά εὐπρεπίζουν τό ναό, εἶναι ἡ ἁγιογράφηση. Μέ ἀρχή τή διδασκαλία τοῦ Γρηγορίου Νύσσης γιά τήν πνευματική ὠφέλεια τῆς ἁγιογραφίας895 , ὁ Διονύσιος ἀπαιτεῖ ἀπό τούς ἱερεῖς ἡ ἁγιογραφία νά εἶναι καλαίσθητη, ὥστε νά συμβάλλει στήν πνευματική πρόοδο τῶν χριστιανῶν καί ὄχι τό ἀντίθετο896. Πέρα ἀπό τήν ἁγιογραφία ὑπάρχουν καί ἄλλα εἴδη διακόσμησης, πού χρησιμοποιοῦνται στό ναό, ὅπως τά καλύμματα, ὁ στολισμός τῶν εἰκόνων, ὁ ἄμβων, ὁ θρόνος, τά στασίδια, τό εἰκονοστάσιο, οἱ πολυέλαιοι. Καί εἶναι καθῆκον τοῦ ἱερέα νά χρησιμοποιήσει τό κύρος του καί νά ἀπαγορέψει στό ναό τῆς ἐνορίας του κάθε τί στή διακόσμηση πού ἀπέχει ἀπό τό γνήσιο χριστιανικό πνεῦμα, ὅπως τό μαῦρο χρῶμα τῶν καλυμμάτων ὡς ἔκφραση πένθους. Ἔχοντας γιά κεντρικό ἐπιχείρημα τά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου περί ἐλπίδας τῶν χριστιανῶν 897 καί τήν ὁμολογία τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅτι αὐτός πού πιστεύει στόν Χριστό θά ζεῖ αἰώνια898 , ὁ Διονύσιος εἶναι κατηγορηματικός: ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ δέν πενθηφορεῖ ποτέ899 , πάντα θριαμβεύει900 , ὅπως μαρτυροῦν καί οἱ ἐκκλησιαστικοί ὕμνοι901 . Τό ἔργο τῆς διακόσμησης ὁ ἱερέας ὀφείλει νά τελεῖ σέ συνεννόηση μέ
179
902... Ὅ.π., σελ. 37: «Δι᾿ αὐτόν τόν λόγον ἀκριβῶς καί ἡ σεπτή Ἱεραρχία εἰς τόν Καταστατικόν Χάρτην τῆς Ἁγιωτάτης μας Ἐκκλησίας ὥρισεν: "Ὁ Ἀρχιερεύς… μεριμνᾷ περί τῆς εὐπρεποῦς διακοσμήσεως τῶν ἱ. Ναῶν, ἡ εἰς τούς ὁποίους εἰσαγωγή καί τοποθέτησις ἱερῶν εἰκόνων ἀπαραιτήτως πρέπει νά τυγχάνῃ τῆς προτέρας ἐγκρίσεως αὐτοῦ…" (ἄρθρ. 23 τοῦ Ν. 671/43) καί πρέπει νά ἐφαρμόζεται τοῦτο μέ ἐπιμέλειαν».
903... Ὅ.π., σελ. 40-41: «Θά πρυτανεύῃ παντοῦ τό γνήσιον χριστιανικόν πνεῦμα, τό πνεῦμα τῶν εὐλογημένων πρώτων αἰώνων τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, πού περικλείει συνάμα καί τάς εὐγενεστέρας καί ὑψηλοτέρας κατακτήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος».
904... Ὅ.π., σελ. 39.
905... Ὅ.π., σελ. 47: «Φυσικόν εἶναι μέσα εἰς τόν Ναόν νά χρειάζεται ἡ σιωπή, ἡ ἡσυχία καί ἡ τάξις εἰς βαθμόν πολύ μεγάλον, ἀπόλυτον. Τότε μόνον θά παρακολουθήσωμεν καί θά ζήσωμεν μέ τήν ἔντασιν, πού χρειάζεται, τήν ἐπανάληψιν τῆς λυτρωτικῆς θυσίας τοῦ Γολγοθᾶ, τήν Θείαν Εὐχαριστίαν. Τότε γεμίζει κατάνυξιν ἡ καρδία μας, ἐμβαίνομεν εἰς τήν σφαῖραν τῶν ὑπερκοσμίων, δεχόμεθα τάς εὐλογίας καί τήν χάριν τοῦ μεγάλου Θεοῦ καί Σωτῆρος μας Χριστοῦ».
906... Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόσον μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 907...«Εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω» (Α΄ Κορ. ιδ΄, 40).
908...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 49.
903... Ὅ.π., σελ. 40-41: «Θά πρυτανεύῃ παντοῦ τό γνήσιον χριστιανικόν πνεῦμα, τό πνεῦμα τῶν εὐλογημένων πρώτων αἰώνων τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, πού περικλείει συνάμα καί τάς εὐγενεστέρας καί ὑψηλοτέρας κατακτήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος».
904... Ὅ.π., σελ. 39.
905... Ὅ.π., σελ. 47: «Φυσικόν εἶναι μέσα εἰς τόν Ναόν νά χρειάζεται ἡ σιωπή, ἡ ἡσυχία καί ἡ τάξις εἰς βαθμόν πολύ μεγάλον, ἀπόλυτον. Τότε μόνον θά παρακολουθήσωμεν καί θά ζήσωμεν μέ τήν ἔντασιν, πού χρειάζεται, τήν ἐπανάληψιν τῆς λυτρωτικῆς θυσίας τοῦ Γολγοθᾶ, τήν Θείαν Εὐχαριστίαν. Τότε γεμίζει κατάνυξιν ἡ καρδία μας, ἐμβαίνομεν εἰς τήν σφαῖραν τῶν ὑπερκοσμίων, δεχόμεθα τάς εὐλογίας καί τήν χάριν τοῦ μεγάλου Θεοῦ καί Σωτῆρος μας Χριστοῦ».
906... Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόσον μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 907...«Εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω» (Α΄ Κορ. ιδ΄, 40).
908...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 49.
τόν ἐπίσκοπό του, τόν ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία ἔχει ὁρίσει ὑπεύθυνο γιά τό θέμα «τῆς εὐπρεποῦς διακοσμήσεως» 902 . Ὁ Διονύσιος ἦταν πεπεισμένος ὅτι τό γνήσιο πνεῦμα, πού πρέπει νά πρυτανεύει στούς ἱ. ναούς, εἶναι τό πνεῦμα τῶν πρώτων αἰώνων τῆς χριστιανικῆς ζωῆς 903 , εἶναι «ἡ πρώτη χριστιανική ἁπλότητα καί ἐπιβλητικότητα» 904 .
..........Ἡ τάξη... Ὁ ναός εἶναι «οἶκος προσευχῆς». Χωρίς τήν ἀπόλυτη σιωπή καί ἡσυχία δέν εἶναι δυνατόν νά κατανοηθοῦν τά ἱερά ἀναγνώσματα καί νά λάβει φωτισμό ἡ ψυχή τοῦ πιστοῦ 905 . Ὁ ἱερέας ἔχει χρέος νά φροντίζει συνεχῶς γιά τήν τάξη στίς ἱερές ἀκολουθίες, ὥστε νά ὠφεληθοῦν οἱ ψυχές τῶν πιστῶν, βιώνοντας τή λατρεία μέ κατάνυξη906 . Ἡ τάξη καί ἡ ἡσυχία χαρακτηρίζουν τό ναό ὡς «οἶκο τοῦ Θεοῦ» καί συντελοῦν στήν ἐκπλήρωση τῆς ἀποστολῆς του. Γιά νά καταστεῖ αὐτό ζῶσα πραγματικότητα, ὁ Διονύσιος συνιστᾶ τίς ἐπακόλουθες πράξεις ἐφαρμογῆς τοῦ ἀποστολικοῦ λόγου907 . Θά ξεκινήσει ὁ ἱερέας ἀπό τό ἱερό, ὅπου ἡ τάξη ἐκφράζεται μέ τόν 69ο Κανόνα τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, πού ἀπαγορεύει νά παρευρίσκονται οἱ λαϊκοί στό ἱερό τοῦ ναοῦ. Κατόπιν θά διαλέξει ἀπό τά παιδιά τοῦ Κατηχητικοῦ τῆς ἐνορίας δύο-τρία, τά ὁποῖα θά προετοιμάσει καταλλήλως, «ὥστε νά κινοῦνται μέ τάξιν καί εὐλάβειαν καί νά ὑπηρετοῦν ἀθόρυβα» 908 . Οἱ ψάλτες καί οἱ ἐκκλησιαστικοί ἐπίτροποι μέ τό νεωκόρο, θά συναισθανθοῦν τό καθῆκον νά στέκονται καί νά κινοῦνται μέ εὐλάβεια, νά ἀποκλείουν τίς συνομιλίες μεταξύ τους, προετοιμασμένοι καί συνεννοημένοι ἀπό νωρίτερα. Ὁ Διονύσιος ἀπαγόρευε τήν περιφορά τοῦ δίσκου τήν ἀκατάλληλη ὥρα.
..........Ἡ τάξη... Ὁ ναός εἶναι «οἶκος προσευχῆς». Χωρίς τήν ἀπόλυτη σιωπή καί ἡσυχία δέν εἶναι δυνατόν νά κατανοηθοῦν τά ἱερά ἀναγνώσματα καί νά λάβει φωτισμό ἡ ψυχή τοῦ πιστοῦ 905 . Ὁ ἱερέας ἔχει χρέος νά φροντίζει συνεχῶς γιά τήν τάξη στίς ἱερές ἀκολουθίες, ὥστε νά ὠφεληθοῦν οἱ ψυχές τῶν πιστῶν, βιώνοντας τή λατρεία μέ κατάνυξη906 . Ἡ τάξη καί ἡ ἡσυχία χαρακτηρίζουν τό ναό ὡς «οἶκο τοῦ Θεοῦ» καί συντελοῦν στήν ἐκπλήρωση τῆς ἀποστολῆς του. Γιά νά καταστεῖ αὐτό ζῶσα πραγματικότητα, ὁ Διονύσιος συνιστᾶ τίς ἐπακόλουθες πράξεις ἐφαρμογῆς τοῦ ἀποστολικοῦ λόγου907 . Θά ξεκινήσει ὁ ἱερέας ἀπό τό ἱερό, ὅπου ἡ τάξη ἐκφράζεται μέ τόν 69ο Κανόνα τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, πού ἀπαγορεύει νά παρευρίσκονται οἱ λαϊκοί στό ἱερό τοῦ ναοῦ. Κατόπιν θά διαλέξει ἀπό τά παιδιά τοῦ Κατηχητικοῦ τῆς ἐνορίας δύο-τρία, τά ὁποῖα θά προετοιμάσει καταλλήλως, «ὥστε νά κινοῦνται μέ τάξιν καί εὐλάβειαν καί νά ὑπηρετοῦν ἀθόρυβα» 908 . Οἱ ψάλτες καί οἱ ἐκκλησιαστικοί ἐπίτροποι μέ τό νεωκόρο, θά συναισθανθοῦν τό καθῆκον νά στέκονται καί νά κινοῦνται μέ εὐλάβεια, νά ἀποκλείουν τίς συνομιλίες μεταξύ τους, προετοιμασμένοι καί συνεννοημένοι ἀπό νωρίτερα. Ὁ Διονύσιος ἀπαγόρευε τήν περιφορά τοῦ δίσκου τήν ἀκατάλληλη ὥρα.
180
909...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 69: «Ἀλλ᾿ ὅπως εἶναι καθῆκον παντός πιστοῦ ὁ ἐκκλησιασμός, καθῆκον ὡσαύτως εἶναι καί ὁ σεβασμός καί ἡ τιμή πρός τούς ὑπερήλικας. Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος τό συνιστᾷ λέγων "τῇ τιμῇ ἀλλήλους προηγούμενοι" (Ρωμ. ιβ΄, 10). Ἑπομένως, ἐφ᾿ ὅσον οἱ χριστιανοί μας αὐτοί δέν προβαίνουσιν οἰκειοθελῶς, ὡς ἔδει, εἰς τήν παραχώρησιν τοῦ στασιδίου των εἰς τούς ὑπερήλικας καί ἀσθενικούς, ἀνάγκη νά τό ὑποδεικνύετε ὑμεῖς εἰς αὐτούς. Ἀπαιτεῖται μόνον μεγάλη προσοχή. Ἡ ὑπόδειξις νά γίνεται μέ πολλήν λεπτότητα καί εὐγένειαν, μήπως ἐν τῇ προσπαθείᾳ ἡμῶν, ὅπως θεραπεύσωμεν μίαν ἀταξίαν καί ἀνακουφίσωμεν τούς γέροντας, τραυματίσωμεν ψυχικῶς ἄλλους ἐκκλησιαζομένους καί, ἀντί ὠφελείας, γίνωμεν πρόξενοι ζημίας μᾶλλον εἰς τούς Ἱερούς ἡμῶν Ναούς καί τούς χριστιανούς».
910...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 50.
911... Ὅ.π., σελ. 31: «"Ὡς ἀγαπητά τά σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων". Εἰς αὐτά λατρεύεται τό ὄνομα, "τό ὑπέρ πᾶν ὄνομα", ἐν ᾧ "πᾶν γόνυ κάμπτει ἐπουρανίων καί ἐπιγείων καί καταχθονίων"(Φιλ. β΄, 9-10)».
912... Ὅ.π., σελ. 31.
913... Ὅ.π., σελ. 57: «Ἄλλ᾿ ἀκόμη τό κερί, ὅπως λέγει Συμεών ὁ Θεσσαλονίκης, "τό καθαρόν ἡμῶν ἐμφαίνει καί ἀκηλίδωτον τῆς προσαγωγῆς, καί τό οἰκεῖον πρός τήν σφραγῖδα διά τήν θείαν σημείωσιν, καί τό μαλασσόμενον καί ὑπεῖκον διά τήν μετάνοιαν ἀπό τοῦ τραχέος, καί τήν ὑπακοήν, καί τό εὔκολον πρός τό πλάττειν διά τήν ἀναμόρφωσιν, καί τό ἐξ ἀνθέων συγκεῖσθαι διά τήν χάριν τοῦ Πνεύματος καί ἔτι διά τό πρός τό πῦρ ἑνωτικόν, ἤτοι τήν θέωσιν, καί τό λάμπειν διά τοῦ πυρός, καί ἔτι συνέχειν καί μένειν ἀεί διά τό ἑνωτικόν τε καί καρτερικόν τῆς ἀγάπης τε καί εἰρήνης" (Περί Ναοῦ ρλθ΄)».
910...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 50.
911... Ὅ.π., σελ. 31: «"Ὡς ἀγαπητά τά σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων". Εἰς αὐτά λατρεύεται τό ὄνομα, "τό ὑπέρ πᾶν ὄνομα", ἐν ᾧ "πᾶν γόνυ κάμπτει ἐπουρανίων καί ἐπιγείων καί καταχθονίων"(Φιλ. β΄, 9-10)».
912... Ὅ.π., σελ. 31.
913... Ὅ.π., σελ. 57: «Ἄλλ᾿ ἀκόμη τό κερί, ὅπως λέγει Συμεών ὁ Θεσσαλονίκης, "τό καθαρόν ἡμῶν ἐμφαίνει καί ἀκηλίδωτον τῆς προσαγωγῆς, καί τό οἰκεῖον πρός τήν σφραγῖδα διά τήν θείαν σημείωσιν, καί τό μαλασσόμενον καί ὑπεῖκον διά τήν μετάνοιαν ἀπό τοῦ τραχέος, καί τήν ὑπακοήν, καί τό εὔκολον πρός τό πλάττειν διά τήν ἀναμόρφωσιν, καί τό ἐξ ἀνθέων συγκεῖσθαι διά τήν χάριν τοῦ Πνεύματος καί ἔτι διά τό πρός τό πῦρ ἑνωτικόν, ἤτοι τήν θέωσιν, καί τό λάμπειν διά τοῦ πυρός, καί ἔτι συνέχειν καί μένειν ἀεί διά τό ἑνωτικόν τε καί καρτερικόν τῆς ἀγάπης τε καί εἰρήνης" (Περί Ναοῦ ρλθ΄)».
Δέν ἐπέτρεπε νά ἀκούεται ὁ θόρυβος τοῦ κέρματος, ὅταν πέφτει στό δίσκο ἤ τήν ὥρα τῆς καταμέτρησης τῶν κερμάτων. Νά γίνεται ἡ διαφώτιση τῶν πιστῶν μέσῳ κηρυγμάτων καί συνομιλιῶν, ὥστε νά διδαχθοῦν φόβο, εὐλάβεια καί κατάνυξη μέσα στό ναό, ὅπως καί τόν ἀλληλοσεβασμό. Ἔχοντας γιά ἀφετηρία τό λόγο τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «τῇ τιμῇ ἀλλήλους προηγούμενοι», ὁ ἱερέας πρέπει νά φροντίσει, μέ λεπτότητα καί εὐγένεια, γιά ἄνετο ἐκκλησιασμό στούς ὑπερήλικες 909 . Ἐπιπλέον χρειάζεται νά κατανοήσουν οἱ ἐνορίτες ὅτι τό νά φεύγουν ἀπό τό ναό στή μέση τῆς θείας λειτουργίας εἶναι ἀσέβεια910. Πρέπει νά φεύγουν «ἐν εἰρήνῃ», ἀφοῦ θά ἔχουν πάρει τό ἀντίδωρο, ὅπως τό ὅρισε ἡ Ἐκκλησία. Ὁ ναός, τό «ἐπίγειον ἐνδιαίτημα τῆς θεότητος», διδάσκει ὁ Διονύσιος, στηριζόμενος στόν ψαλμωδό911, εἶναι τόπος, ὅπου «ὅλα ζωντανεύουν τήν παρουσίαν τοῦ Θεοῦ» 912 . Ὁτιδήποτε ὑπάρχει στό ναό ἔχει τή λατρευτική, πρακτική καί συμβολική του σημασία. Ὅπως γιά παράδειγμα τό γνήσιο κερί, πού προσφέρει τό φωτισμό, εἶναι καί ἀρχαία συνήθεια καί συμβολισμός913 . Καί, ἐφ᾿ ὅσον τό κερί συμβολίζει «τό καθαρόν ἡμῶν καί ἀκηλίδωτον τῆς προσαγωγῆς», σύμφωνα μέ τόν Συμεών
181
914... Ὅ.π., σελ. 57-58.
915... Ὅ.π., σελ. 58: «"Ὀσμή εὐωδίας" πρέπει νά ἀναδίδεται ἀπό τό κερί, πού νά συμβολίζῃ τήν γνησίαν, καθαράν καί εὐώδη προσευχήν μας, πού προσφέρεται εἰς τόν μεγάλον καί Ἅγιον Θεόν».
916...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 110-111: «Τοῦτο, ὡς ὅλοι ἀντιλαμβανόμεθα, εἶναι ἐφάμαρτον. Μέσα εἰς τόν Ἱερόν Ναόν τελεῖται ἡ Θεία Εὐχαριστία, ἡ ἀναπαράστασις τῆς θυσίας τοῦ Κυρίου, τήν ὁποίαν προσέφερεν ἐπί τοῦ Σταυροῦ διά τήν σωτηρίαν ἡμῶν καί εἰς τόν περίβολόν του… Τί κατωτερότης καί ἀσέβεια, τί ὕβρις καί βλασφημία κατά τοῦ Θεοῦ! Πῶς μᾶς ἀνέχεται ἀλήθεια ὁ Θεός!… Ἡ ὀχλαγωγία καί ἡ ἀταξία καταστρέφουν τήν ἱερότητα τῆς Θείας Λειτουργίας. Ταράσσουν τήν ἡσυχίαν τῶν εὐλαβῶν προσκυνητῶν, πού ἀπό τόσον μακράν ξεκινοῦν πολλάκις καί ἔρχονται διά νά προσκυνήσουν. Τούς σκανδαλίζουν. Γεμίζουν τήν ψυχήν των ἀπό πικρίαν καί ὀδύνην, πληγώνουν βαθύτατα καί ἡμᾶς, τούς λειτουργούς τῆς Ἐκκλησίας καί καθιστοῦν ἐνόχους ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος παραγγέλλει διά τοῦ Ἀποστόλου Του, πάντα τά ἐν τῷ Ἱερῷ Ναῷ "εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω". Διά τοῦτο καί πρέπει νά ἐργασθῶμεν μέ ἐπιμονήν καί ζῆλον οἱ ἁρμόδιοι πάντες διά τήν καταστολήν καί ἐξάλειψιν τῆς ἁμαρτωλῆς αὐτῆς συνηθείας, ἡ ὁποία, σύν τοῖς ἄλλοις, μᾶς ἐκθέτει καί εἰς τά ὄμματα τῶν ξένων».
917...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 53.
915... Ὅ.π., σελ. 58: «"Ὀσμή εὐωδίας" πρέπει νά ἀναδίδεται ἀπό τό κερί, πού νά συμβολίζῃ τήν γνησίαν, καθαράν καί εὐώδη προσευχήν μας, πού προσφέρεται εἰς τόν μεγάλον καί Ἅγιον Θεόν».
916...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 110-111: «Τοῦτο, ὡς ὅλοι ἀντιλαμβανόμεθα, εἶναι ἐφάμαρτον. Μέσα εἰς τόν Ἱερόν Ναόν τελεῖται ἡ Θεία Εὐχαριστία, ἡ ἀναπαράστασις τῆς θυσίας τοῦ Κυρίου, τήν ὁποίαν προσέφερεν ἐπί τοῦ Σταυροῦ διά τήν σωτηρίαν ἡμῶν καί εἰς τόν περίβολόν του… Τί κατωτερότης καί ἀσέβεια, τί ὕβρις καί βλασφημία κατά τοῦ Θεοῦ! Πῶς μᾶς ἀνέχεται ἀλήθεια ὁ Θεός!… Ἡ ὀχλαγωγία καί ἡ ἀταξία καταστρέφουν τήν ἱερότητα τῆς Θείας Λειτουργίας. Ταράσσουν τήν ἡσυχίαν τῶν εὐλαβῶν προσκυνητῶν, πού ἀπό τόσον μακράν ξεκινοῦν πολλάκις καί ἔρχονται διά νά προσκυνήσουν. Τούς σκανδαλίζουν. Γεμίζουν τήν ψυχήν των ἀπό πικρίαν καί ὀδύνην, πληγώνουν βαθύτατα καί ἡμᾶς, τούς λειτουργούς τῆς Ἐκκλησίας καί καθιστοῦν ἐνόχους ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος παραγγέλλει διά τοῦ Ἀποστόλου Του, πάντα τά ἐν τῷ Ἱερῷ Ναῷ "εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γινέσθω". Διά τοῦτο καί πρέπει νά ἐργασθῶμεν μέ ἐπιμονήν καί ζῆλον οἱ ἁρμόδιοι πάντες διά τήν καταστολήν καί ἐξάλειψιν τῆς ἁμαρτωλῆς αὐτῆς συνηθείας, ἡ ὁποία, σύν τοῖς ἄλλοις, μᾶς ἐκθέτει καί εἰς τά ὄμματα τῶν ξένων».
917...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 53.
Θεσσαλονίκης, δέν μπορεῖ νά εἶναι ψεύτικο, φτιαγμένο «ἀπό λίπη καί βρωμερά κατάλοιπα ἀπό τήν ἀπόσταξιν πετρελαίων» 914. Οὔτε μπορεῖ ὁ ἱερέας νά δεχθεῖ νά καταστῇ ψεύτικος ὁ λόγος «ὀσμή εὐωδίας» 915 καί, ἀντί τῆς εὐωδίας, νά ὑπάρχει δυσοσμία. Καί πέραν ὅλων τῶν πνευματικῶν συμβολισμῶν καί νοημάτων, προκύπτουν καί καθαρά πρακτικά προβλήματα: ἀπό τόν καπνό τοῦ μή καθαροῦ κεριοῦ καταστρέφεται ἡ ἁγιογραφία τοῦ ναοῦ, λερώνεται τό δάπεδο καί τό χειρότερο ἡ Ἁγία Τράπεζα, τό εὐαγγέλιο καί τά ἄμφια τῶν ἱερέων. Μόνον τό καθαρό κερί πρέπει νά χρησιμοποιείται στό ναό.
..........Ὁ περίβολος τοῦ Ναοῦ... Στόν περίβολο τοῦ ἱεροῦ ναοῦ ἐξίσου πρέπει νά τηροῦνται ἡσυχία καί ἱεροπρέπεια, οἱ ὁποῖες ἐάν λείπουν, ὅπως στήν περίπτωση τῶν πανηγυριῶν, ὁ ἱερέας εἶναι ὑποχρεωμένος μέ κάθε τρόπο νά τίς ἐπιβάλει916 . Τά πανηγύρια καταστρέφουν τήν ἡσυχία σέ βαθμό, πού φτάνει στή «μεγάλην ἀνευλάβειαν» καί γίνονται «ὕβρις καί βλασφημία κατά τοῦ Θεοῦ» γιά τρεῖς λόγους: ἐμποδίζουν τούς πιστούς νά προσευχηθοῦν, καταστρέφοντας παράλληλα τήν ἱερότητα τῆς θείας λειτουργίας καί τήν ἱερότητα τοῦ χώρου στόν περίβολο τοῦ ναοῦ 917. Διδάσκοντας ὁ Διονύσιος στούς ἱερεῖς του τήν ἀνάγκη τῆς θρησκευτικῆς ἀγωγῆς τῶν πιστῶν, ὥστε νά τηροῦν τήν εὐπρέπεια καί τήν εὐσέβεια στήν τέλεση τῶν θρησκευτικῶν ἑορτῶν, ἀπό τίς ὁποῖες εὔκολα ξεφεύγει ὁ λάτρης τοῦ ἀληθινοῦ
..........Ὁ περίβολος τοῦ Ναοῦ... Στόν περίβολο τοῦ ἱεροῦ ναοῦ ἐξίσου πρέπει νά τηροῦνται ἡσυχία καί ἱεροπρέπεια, οἱ ὁποῖες ἐάν λείπουν, ὅπως στήν περίπτωση τῶν πανηγυριῶν, ὁ ἱερέας εἶναι ὑποχρεωμένος μέ κάθε τρόπο νά τίς ἐπιβάλει916 . Τά πανηγύρια καταστρέφουν τήν ἡσυχία σέ βαθμό, πού φτάνει στή «μεγάλην ἀνευλάβειαν» καί γίνονται «ὕβρις καί βλασφημία κατά τοῦ Θεοῦ» γιά τρεῖς λόγους: ἐμποδίζουν τούς πιστούς νά προσευχηθοῦν, καταστρέφοντας παράλληλα τήν ἱερότητα τῆς θείας λειτουργίας καί τήν ἱερότητα τοῦ χώρου στόν περίβολο τοῦ ναοῦ 917. Διδάσκοντας ὁ Διονύσιος στούς ἱερεῖς του τήν ἀνάγκη τῆς θρησκευτικῆς ἀγωγῆς τῶν πιστῶν, ὥστε νά τηροῦν τήν εὐπρέπεια καί τήν εὐσέβεια στήν τέλεση τῶν θρησκευτικῶν ἑορτῶν, ἀπό τίς ὁποῖες εὔκολα ξεφεύγει ὁ λάτρης τοῦ ἀληθινοῦ
182
918... Ὅ.π., σελ. 54: «Οἱ Πνευματέμφοροι Προφῆται μέ βαθυτάτην ὀδύνην ἔβλεπον τάς κατά τοιοῦτον ἀσεβῆ καί εἰδωλολατρικόν τρόπον διεξαγομένας ἑορτάς ὑπό τῶν συγχρόνων των καί διεμαρτύροντο ἐντονώτατα».
919... Ὅ.π., σελ. 54.
920... Ὅ.π., σελ. 55: «Ὁ 97ος Κανών τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου συγκεκριμένως προστάζει νά ἀποδιώκωνται ἀπό τούς ἱερούς χώρους ἐκεῖνοι πού τούς καταφρονοῦν. "Τούς… ἤ ἄλλως ἀδιακρίτως τούς ἱερούς τόπους κοινοποιοῦντας (τούς κάμνουν κοινούς), λέγει, καί καταφρονητικῶς περί αὐτούς ἔχοντας… ἐξωθεῖσθαι προστάσσομεν". Προστάζει δηλαδή νά ἀποδιώκωνται ἀπό τούς ἱερούς τόπους ἐκεῖνοι, πού τούς ἐξευτελίζουν καί τούς καταφρονοῦν. Καί "ἱερούς τόπους" ὁ Κανών δέν λέγει τόν ἱερόν Ναόν, ἀλλά γενικῶς τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ».
921... Ὅ.π., σελ. 55-56: «Κάθε πιστός ἑπομένως μέ εὐλάβειαν πρέπει νά πατᾷ τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ καί ποτέ νά μή παίρνῃ τόν περίβολον διά τόπον κοινόχρηστον. Ὅτι αὐτό εἶναι ἔτσι καί ὅτι ἡ τήρησις τοῦ ἱεροῦ αὐτοῦ Κανόνος εἶναι ὑποχρέωσις καί καθῆκον κάθε χριστιανοῦ, συνάγεται καί ἀπό τήν στάσιν τοῦ ἰδίου τοῦ Κυρίου, πού τόσον ἐθύμωσε μέ ἐκείνους, πού ἐξευτέλιζαν τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομῶντος, ὥστε "καί ποιήσας φραγγέλιον ἐκ σχοινίων πάντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ τά τε πρόβατα καί τούς βόας καί τῶν κολλυβιστῶν ἐξέχεεν τό κέρμα καί τάς τραπέζας ἀνέτρεψεν καί τοῖς τάς περιστεράς πωλοῦσιν εἶπεν ἄρατε ταῦτα ἐντεῦθεν· μή ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ πατρός μου οἶκον ἐμπορίου" (Ἰωάν. β΄ 15- 16)».
922... Ὅ.π., σελ. 56: «Ὅμως, "τοῦ ἱεροῦ μεῖζόν ἐστιν ὧδε" (Ματθ. ιβ΄ 6), διότι μεταξύ τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομῶντος καί τοῦ χριστιανικοῦ Ναοῦ ὑπάρχει μεγάλη διαφορά».
919... Ὅ.π., σελ. 54.
920... Ὅ.π., σελ. 55: «Ὁ 97ος Κανών τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου συγκεκριμένως προστάζει νά ἀποδιώκωνται ἀπό τούς ἱερούς χώρους ἐκεῖνοι πού τούς καταφρονοῦν. "Τούς… ἤ ἄλλως ἀδιακρίτως τούς ἱερούς τόπους κοινοποιοῦντας (τούς κάμνουν κοινούς), λέγει, καί καταφρονητικῶς περί αὐτούς ἔχοντας… ἐξωθεῖσθαι προστάσσομεν". Προστάζει δηλαδή νά ἀποδιώκωνται ἀπό τούς ἱερούς τόπους ἐκεῖνοι, πού τούς ἐξευτελίζουν καί τούς καταφρονοῦν. Καί "ἱερούς τόπους" ὁ Κανών δέν λέγει τόν ἱερόν Ναόν, ἀλλά γενικῶς τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ».
921... Ὅ.π., σελ. 55-56: «Κάθε πιστός ἑπομένως μέ εὐλάβειαν πρέπει νά πατᾷ τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ καί ποτέ νά μή παίρνῃ τόν περίβολον διά τόπον κοινόχρηστον. Ὅτι αὐτό εἶναι ἔτσι καί ὅτι ἡ τήρησις τοῦ ἱεροῦ αὐτοῦ Κανόνος εἶναι ὑποχρέωσις καί καθῆκον κάθε χριστιανοῦ, συνάγεται καί ἀπό τήν στάσιν τοῦ ἰδίου τοῦ Κυρίου, πού τόσον ἐθύμωσε μέ ἐκείνους, πού ἐξευτέλιζαν τόν περίβολον τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομῶντος, ὥστε "καί ποιήσας φραγγέλιον ἐκ σχοινίων πάντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ τά τε πρόβατα καί τούς βόας καί τῶν κολλυβιστῶν ἐξέχεεν τό κέρμα καί τάς τραπέζας ἀνέτρεψεν καί τοῖς τάς περιστεράς πωλοῦσιν εἶπεν ἄρατε ταῦτα ἐντεῦθεν· μή ποιεῖτε τὸν οἶκον τοῦ πατρός μου οἶκον ἐμπορίου" (Ἰωάν. β΄ 15- 16)».
922... Ὅ.π., σελ. 56: «Ὅμως, "τοῦ ἱεροῦ μεῖζόν ἐστιν ὧδε" (Ματθ. ιβ΄ 6), διότι μεταξύ τοῦ Ναοῦ τοῦ Σολομῶντος καί τοῦ χριστιανικοῦ Ναοῦ ὑπάρχει μεγάλη διαφορά».
Θεοῦ καί ρέπει πρός τήν εἰδωλολατρία, ἀναφέρεται σέ ἀνάλογα περιστατικά τῆς ἀρχαίας ἐποχῆς τῶν Προφητῶν, οἱ ὁποῖοι διαμαρτύρονταν ἔντονα γιά τό ἴδιο θέμα918 . Ἔτσι κατά τή γνώμη τοῦ Διονυσίου, στήν ἐποχή του, οἱ ἐκδηλώσεις τῆς βαθιᾶς εὐσέβειας τῶν χριστιανῶν, ξέφυγαν ἀπό τό γνήσιο ὀρθόδοξο πνεῦμα καί γίνονταν κατά τόν εἰδωλολατρικό τρόπο. Μέ ἀρχή τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁ ὁποῖος «παραγγέλλει νά "ἑορτάζομεν μή ἐν ζύμῃ παλαιᾷ, μηδέ ἐν ζύμῃ κακίας καί πονηρίας, ἀλλ᾿ ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καί ἀληθείας" (Α΄ Κορ. ε΄, 8)» 919 , ὁ ἱερέας εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐξαφανίσει τήν κάθε ἀταξία βῆμα πρός βῆμα: θά χρησιμοποιήσει τή διαφώτιση καί τήν πειθώ, θά ἐπιπλήξει παρουσιάζοντας ὅλο τό μέγεθος τῆς ἁμαρτίας, θά φέρει σέ ἐφαρμογή τήν προσταγή τοῦ 97ου Κανόνα τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, πού διατάζει νά ἐκδιώκονται ἀπό τούς ἱερούς χώρους αὐτοί, πού τούς καταφρονοῦν 920 , ὅπως καί ὁ ἴδιος ὁ Κύριος ἔπραξε στό Ναό τοῦ Σολομῶντα921 . Ὁ δέ περίβολος τοῦ χριστιανικοῦ ναοῦ ἔχει, σύμφωνα μέ τόν εὐγγελιστῆ 922 , πολύ μεγαλύτερη ἱερότητα ἀπό τόν τοῦ Σολομῶντα.
..........Τό κοιμητήριο...Στό θέμα τῆς τάξεως ἀνήκει καί ἡ κατάσταση τοῦ κοιμητηρίου. Ὁ Διονύσιος παίρνει τό χωρίο τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη γιά τήν
..........Τό κοιμητήριο...Στό θέμα τῆς τάξεως ἀνήκει καί ἡ κατάσταση τοῦ κοιμητηρίου. Ὁ Διονύσιος παίρνει τό χωρίο τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη γιά τήν
183
923... Ὅ.π., σελ. 62: «Ἡ ἐκκλησία ὅμως τοῦ Χριστοῦ, πού πιστεύει εἰς τήν ἀνάστασιν τῶν σωμάτων τῶν νεκρῶν –"οἱ νεκροί", λέγει σαφῶς ὁ θεῖος Ἱδρυτής της, "ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καί οἱ ἀκούσαντες ζήσονται" (Ἰωάν. ε΄ 25)– ὄχι μόνον ἀφήνει τό σῶμα ἄθικτον, ἀλλά καί ὡς θησαυρόν πολύτιμον τό καταθέτει εἰς ἱερόν χῶρον καί εὔκολον νά τόν ἐπισκεφθοῦν οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ».
924... Ὅ.π., σελ. 64: «Τό πρᾶγμα βέβαια ἀπαιτεῖ κόπους καί φροντίδας, ἀλλ᾿ ἀξίζει νά γίνῃ. Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
925... Ὅ.π., σελ. 56:
926...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 10: «Τέλος ἡ θεία εὐχαριστία, ἡ ἀναίμακτος θυσία, ἀποκλειστικόν ἔργον τοῦ ἱερέως, κατά τό ὕψος καί τάς δωρεάς, πού παρέχει εἰς τούς πιστούς, δέν συγκρίνεται μέ καμμίαν ἄλλην θυσίαν, ἀφοῦ θῦμά της ἔχει τόν ἴδιον τόν Θεόν πού καθαρίζει καί ἁγιάζει μέ τό Πανάγιον Αἷμά Του τούς πιστούς».
927... Ὅ.π., σελ. 10: «Οὕτω ἡ θεία εὐχαριστία τοποθετεῖται εἰς τήν κορυφήν τῆς κλίμακος τῶν ἁγίων μέσων τῆς ἱερωσύνης. Συμφώνως μέ αὐτά λοιπόν ἡ ἱερωσύνη, κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, εἶναι ἀδιαφιλονικήτως τό ὑψηλότερον λειτούργημα ἐν τῷ κόσμῳ». 928...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 73.
929... Ὅ.π., σελ. 72: «Εἶναι, ὅπως λέγει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, "τό φρικωδέστατον τῶν Μυστηρίων". Ἀνάλογος πρέπει νά εἶναι καί ὁ φόβος καί ὁ τρόμος καί ἡ προσοχή καί ἡ εὐλάβεια, μέ τά ὁποῖα πρέπει νά τελῆται. Μία σχετική προετοιμασία, ψυχική καί σωματική, εἶναι ἀπαραίτητος».
924... Ὅ.π., σελ. 64: «Τό πρᾶγμα βέβαια ἀπαιτεῖ κόπους καί φροντίδας, ἀλλ᾿ ἀξίζει νά γίνῃ. Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
925... Ὅ.π., σελ. 56:
926...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 10: «Τέλος ἡ θεία εὐχαριστία, ἡ ἀναίμακτος θυσία, ἀποκλειστικόν ἔργον τοῦ ἱερέως, κατά τό ὕψος καί τάς δωρεάς, πού παρέχει εἰς τούς πιστούς, δέν συγκρίνεται μέ καμμίαν ἄλλην θυσίαν, ἀφοῦ θῦμά της ἔχει τόν ἴδιον τόν Θεόν πού καθαρίζει καί ἁγιάζει μέ τό Πανάγιον Αἷμά Του τούς πιστούς».
927... Ὅ.π., σελ. 10: «Οὕτω ἡ θεία εὐχαριστία τοποθετεῖται εἰς τήν κορυφήν τῆς κλίμακος τῶν ἁγίων μέσων τῆς ἱερωσύνης. Συμφώνως μέ αὐτά λοιπόν ἡ ἱερωσύνη, κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, εἶναι ἀδιαφιλονικήτως τό ὑψηλότερον λειτούργημα ἐν τῷ κόσμῳ». 928...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός Οἰκονόμος, σελ. 73.
929... Ὅ.π., σελ. 72: «Εἶναι, ὅπως λέγει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, "τό φρικωδέστατον τῶν Μυστηρίων". Ἀνάλογος πρέπει νά εἶναι καί ὁ φόβος καί ὁ τρόμος καί ἡ προσοχή καί ἡ εὐλάβεια, μέ τά ὁποῖα πρέπει νά τελῆται. Μία σχετική προετοιμασία, ψυχική καί σωματική, εἶναι ἀπαραίτητος».
ἀνάσταση τῶν νεκρῶν 923 ὡς θεμέλιο καί διδάσκει γιά τήν τάξη καί τήν εὐπρέπεια τοῦ νεκροταφείου, ὡς χώρου ἐξίσου ἱεροῦ μέ τό ναό. Καί αὐτό εἶναι ἕνα ἀπό τά καθήκοντα τοῦ ἱερέα924. Τό ἐπισφραγίζει καί πάλι μέ τήν προσταγή τοῦ Ἀποστόλου Παύλου ὅτι ὅλα πρέπει νά γίνονται «εὐσχημόνως καί κατά τάξιν», ἀλλιῶς ἔνοχος γιά τήν ἀκαταστασία θά εἶναι ὁ ἱερέας925 .
1.3.β.. Ἡ καθαριότητα καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ λειτουργοῦ
Γιά τήν ἱεροπρέπεια τοῦ λειτουργοῦ ὁ Διονύσιος διδάσκει, ἀντλώντας ἀπό τόν 75ο Κανόνα τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου ἐν Τρούλλῳ καί στηριζόμενος στόν Μ. Βασίλειο καί τόν ἱ. Χρυσόστομο. Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος τοποθετεῖ τή θεία εὐχαριστία πιό ψηλά ἀπ᾿ ὅλα τά ἅγια μέσα τῆς Ἱερωσύνης926 , ὡς «τό φρικωδέστατον τῶν Μυστηρίων», ἀναδεικνύοντας ἔτσι τήν ἱερωσύνη ὡς τό ὑψηλότερο λειτούργημα στόν κόσμο927 , ὁ Διονύσιος διδάσκει περί τῆς ἀνάγκης τῆς ψυχοσωματικῆς προετοιμασίας τοῦ λειτουργοῦ. Γιά νά εἶναι οἱ λειτουργοί ἄνθρωποι μέ «ψυχήν ἀνυψωμένην» 928 , δηλαδή μέ φόβο, προσοχή καί εὐλάβεια929 μέσα τους, πρέπει νά πραγματοποιηθοῦν τά δύο βασικά:
1.3.β.. Ἡ καθαριότητα καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ λειτουργοῦ
Γιά τήν ἱεροπρέπεια τοῦ λειτουργοῦ ὁ Διονύσιος διδάσκει, ἀντλώντας ἀπό τόν 75ο Κανόνα τῆς ΣΤ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου ἐν Τρούλλῳ καί στηριζόμενος στόν Μ. Βασίλειο καί τόν ἱ. Χρυσόστομο. Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος τοποθετεῖ τή θεία εὐχαριστία πιό ψηλά ἀπ᾿ ὅλα τά ἅγια μέσα τῆς Ἱερωσύνης926 , ὡς «τό φρικωδέστατον τῶν Μυστηρίων», ἀναδεικνύοντας ἔτσι τήν ἱερωσύνη ὡς τό ὑψηλότερο λειτούργημα στόν κόσμο927 , ὁ Διονύσιος διδάσκει περί τῆς ἀνάγκης τῆς ψυχοσωματικῆς προετοιμασίας τοῦ λειτουργοῦ. Γιά νά εἶναι οἱ λειτουργοί ἄνθρωποι μέ «ψυχήν ἀνυψωμένην» 928 , δηλαδή μέ φόβο, προσοχή καί εὐλάβεια929 μέσα τους, πρέπει νά πραγματοποιηθοῦν τά δύο βασικά:
184
930... Ὁ Μητροπολίτης φέρνει δύο παραδείγματα κατάλληλων γιά τήν προετοιμασία τοῦ ἱερέα βιβλίων: τήν «Μίμησι Χριστοῦ» τοῦ Θωμᾶ Κεμπησίου καί τήν «Ἐν Χριστῷ ζωή» τοῦ Πρωθιερέως τῆς Κρονστάνδης Ἁγίου Ἰωάννου.
931...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 73: «Διά τήν καλήν καί τελείαν, κατά τό δυνατόν, προπαρασκευήν του, ὁ λειτουργός νά ἔχῃ ὑπ᾿ ὄψει του καί τό τοῦ Κυρίου μας: "ἐάν προσφέρῃς τό δῶρόν σου ἐπί τό θυσιαστήριον κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου ἔχει τι κατά σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τό δῶρόν σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου καί ὕπαγε πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καί τότε ἐλθών πρόσφερε τό δῶρόν σου" (Ματθ. ε΄, 23-24)».
932... Ὅ.π., σελ. 73: «Τήν αὐτοσυγκέντρωσιν αὐτήν θά τήν ἐπισφραγίσῃ, ἄν τό βλέπῃ ἀναγκαῖον, ἐξομολόγησις, κατανυκτική προσευχή καί ἀνάγνωσις προσεκτική, ὄχι ἐπιτροχάδην, ὅπως συμβαίνει δυστυχῶς, τῆς Ἀκολουθίας τῆς Θ. Μεταλήψεως».
933... Ὅ.π., σελ. 73.
934... Ὅ.π., σελ. 74: «Πρέπει νά εἶναι καθαρά, περιποιημένα καί ὁ χρωματισμός των σεμνός. Πολλάκις, δυστυχῶς, βλέπομεν νά χρησιμοποιοῦνται ἄμφια ρυπαρά, ἀπεριποίητα, μέ παραστάσεις πού ἀπᾴδουν εἰς τήν ἱερότητά των».
935... Ὅ.π., σελ. 76: «Ὄχι λοιπόν φωνάς ἀτάκτους καί ἐπιτηδεύσεις. Σκοπός τοῦ λειτουργοῦ δέν εἶναι νά τέρψῃ τά ὦτα τῶν ἐκκλησιαζομένων, ἀλλά νά ἀνυψώσῃ τάς ψυχάς ἐπάνω ἀπό τά γήϊνα».
936... Ὅ.π., σελ. 75: «Κατά τήν ἀκολουθίαν τοῦ Ὄρθρου θά ἐκτελῇ τά καθήκοντά του ὁ ἱερεύς μέ πολλήν προσοχήν. Αἱ κινήσεις του θά εἶναι ἤρεμοι καί κανονικαί. Δέν θά καταβροχθίζῃ τά γράμματα. Θά τά προφέρῃ ὅλα ἀργά καί καθαρά καί θά τονίζῃ τάς φράσεις καί τάς λέξεις πού πρέπει. Τάς ἐκφωνήσεις θά τάς κάμνῃ ταπεινά χωρίς πολλά τερερίσματα».
937... Ὅ.π., σελ. 76: «Καί ἐπειδή ὁ ἱερεύς εἶναι τό κυριώτερον, ἄν ὄχι τό μοναδικόν πρόσωπον τῆς Θείας Λειτουργίας, πρέπει… Ἀλλ᾿ ἐδῶ ἄς ἀφήσωμεν νά ὁμιλήσῃ εἰς τόν λειτουργόν ὁ Μέγας Βασίλειος: "Κατά τήν τέλεσιν τῆς Θείας Εὐχαριστίας νά στέκεσαι μέ κατάνυξιν καί καθαράν καρδίαν εἰς τό Ἅγιον θυσιαστήριον, χωρίς νά βλέπῃς ἐδῶ καί ἐκεῖ, ἀλλά μέ φόβον καί τρόμον νά μείνῃς ἐνώπιον τοῦ Ἐπουρανίου Βασιλέως. Μή συντομεύῃς τάς εὐχάς, διά νά εὐχαριστήσῃς τούς ἀνθρώπους ἤ ἀπό ραθυμίαν, ἀλλά κύτταζε μόνον τόν Βασιλέα, πού εἶναι ἐμπρός σου καί τάς ἀγγελικάς δυνάμεις, πού τόν περιτριγυρίζουν"».
931...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 73: «Διά τήν καλήν καί τελείαν, κατά τό δυνατόν, προπαρασκευήν του, ὁ λειτουργός νά ἔχῃ ὑπ᾿ ὄψει του καί τό τοῦ Κυρίου μας: "ἐάν προσφέρῃς τό δῶρόν σου ἐπί τό θυσιαστήριον κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου ἔχει τι κατά σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τό δῶρόν σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου καί ὕπαγε πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καί τότε ἐλθών πρόσφερε τό δῶρόν σου" (Ματθ. ε΄, 23-24)».
932... Ὅ.π., σελ. 73: «Τήν αὐτοσυγκέντρωσιν αὐτήν θά τήν ἐπισφραγίσῃ, ἄν τό βλέπῃ ἀναγκαῖον, ἐξομολόγησις, κατανυκτική προσευχή καί ἀνάγνωσις προσεκτική, ὄχι ἐπιτροχάδην, ὅπως συμβαίνει δυστυχῶς, τῆς Ἀκολουθίας τῆς Θ. Μεταλήψεως».
933... Ὅ.π., σελ. 73.
934... Ὅ.π., σελ. 74: «Πρέπει νά εἶναι καθαρά, περιποιημένα καί ὁ χρωματισμός των σεμνός. Πολλάκις, δυστυχῶς, βλέπομεν νά χρησιμοποιοῦνται ἄμφια ρυπαρά, ἀπεριποίητα, μέ παραστάσεις πού ἀπᾴδουν εἰς τήν ἱερότητά των».
935... Ὅ.π., σελ. 76: «Ὄχι λοιπόν φωνάς ἀτάκτους καί ἐπιτηδεύσεις. Σκοπός τοῦ λειτουργοῦ δέν εἶναι νά τέρψῃ τά ὦτα τῶν ἐκκλησιαζομένων, ἀλλά νά ἀνυψώσῃ τάς ψυχάς ἐπάνω ἀπό τά γήϊνα».
936... Ὅ.π., σελ. 75: «Κατά τήν ἀκολουθίαν τοῦ Ὄρθρου θά ἐκτελῇ τά καθήκοντά του ὁ ἱερεύς μέ πολλήν προσοχήν. Αἱ κινήσεις του θά εἶναι ἤρεμοι καί κανονικαί. Δέν θά καταβροχθίζῃ τά γράμματα. Θά τά προφέρῃ ὅλα ἀργά καί καθαρά καί θά τονίζῃ τάς φράσεις καί τάς λέξεις πού πρέπει. Τάς ἐκφωνήσεις θά τάς κάμνῃ ταπεινά χωρίς πολλά τερερίσματα».
937... Ὅ.π., σελ. 76: «Καί ἐπειδή ὁ ἱερεύς εἶναι τό κυριώτερον, ἄν ὄχι τό μοναδικόν πρόσωπον τῆς Θείας Λειτουργίας, πρέπει… Ἀλλ᾿ ἐδῶ ἄς ἀφήσωμεν νά ὁμιλήσῃ εἰς τόν λειτουργόν ὁ Μέγας Βασίλειος: "Κατά τήν τέλεσιν τῆς Θείας Εὐχαριστίας νά στέκεσαι μέ κατάνυξιν καί καθαράν καρδίαν εἰς τό Ἅγιον θυσιαστήριον, χωρίς νά βλέπῃς ἐδῶ καί ἐκεῖ, ἀλλά μέ φόβον καί τρόμον νά μείνῃς ἐνώπιον τοῦ Ἐπουρανίου Βασιλέως. Μή συντομεύῃς τάς εὐχάς, διά νά εὐχαριστήσῃς τούς ἀνθρώπους ἤ ἀπό ραθυμίαν, ἀλλά κύτταζε μόνον τόν Βασιλέα, πού εἶναι ἐμπρός σου καί τάς ἀγγελικάς δυνάμεις, πού τόν περιτριγυρίζουν"».
νά δημιουργηθεῖ τό κατανυκτικό κλίμα στόν ἐσωτερικό κόσμο τοῦ λειτουργοῦ, πού ἐπιτυγχάνεται μέ τήν ἀνάγνωση εἴτε τῆς ἑρμηνείας τῆς θείας λειτουργίας, εἴτε τῆς μελέτης κατάλληλου βιβλίου930 καί νά γίνει αὐστηρή ἐξέταση τῆς συνειδήσεως τοῦ ἱερέα, μέ βάση τή διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ 931 κι ἄν παραστεῖ ἀνάγκη, ἡ ἐξέταση αὐτή νά ὁλοκληρωθεῖ μέ τήν ἐξομολόγηση932 . Ἡ σωματική προετοιμασία ἀπαρτίζεται ἀπό τήν καθαρότητα καί τήν ἐγκράτεια933. Τά ἄμφια τοῦ λειτουργοῦ ἐπίσης πρέπει νά εἶναι καθαρά καί σεμνά934 . Καί, ἀφοῦ προηγουμένως εἶχε προετοιμαστεῖ καί κατόρθωσε τήν ἀνύψωση τῆς δικῆς του ψυχῆς, ὁ ἱερέας ἔχει ὡς σκοπό νά ἀνυψώσει τίς ψυχές τῶν πιστῶν. Γι᾿ αὐτό, ὅταν λειτουργεῖ, πρέπει νά παρουσιάσει μιά ἁρμονική καί ἤρεμη εἰκόνα ἑνός ἱερουργοῦ καί νά μήν δυσκολεύει τήν ἀκοή τῶν πιστῶν 935 , ἀλλά νά προφέρει τίς ἐκφωνήσεις του ἀργά, καθαρά καί ταπεινά936 . Ἀκολουθώντας τόν Μ. Βασίλειο937 ὁ Διονύσιος θέλει τόν
185
938... Ὅ.π., σελ. 76-77: Ἀπό τό «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία» λοιπόν ἕως τό «Δι᾽ εὐχῶν» πρέπει ὁ λειτουργός νά μένῃ καρφωμένος εἰς τήν Ἁγίαν Τράπεζαν. Καί ἀφοῦ «πᾶσαν τήν βιοτικήν ἀποθέμενος μέριμναν», πετάξῃ μακρυά κάθε φροντίδα τῆς ζωῆς, νά προσεύχεται ὁλόψυχα «ὑπέρ τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων καί τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων», διά τόν ἑαυτόν του, τό πνευματικόν του ποίμνιον, τούς πιστούς, πού ζοῦν ἤ ἐκοιμήθησαν. Νά μετακινῆται μόνον ὅταν εἶναι νά κάμῃ τάς Εἰσόδους, νά ἀναγνώσῃ τό Ἱερόν Εὐαγγέλιον καί νά εὐλογήσῃ τό ἐκκλησίασμα».
939... Ὅ.π., σελ. 77: «Χρειάζεται προσοχή καί εὐλάβεια καί μεταρσίωσις, ὅταν ἐπικαλῆται τό Ἅγιον Πνεῦμα καί ὁ ἄρτος καί ὁ οἶνος μεταβάλλωνται εἰς Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Κυρίου μας, διότι τότε, λέγει ὁ ἱ. Χρυσόστομος, "ἄγγελοι παραστέκουν τόν ἱερέα καί βοοῦν τῶν οὐρανίων δυνάμεων τά τάγματα καί γεμίζει ὁ τόπος γύρω ἀπό τό Θυσιαστήριον διά τήν τιμήν τοῦ θυσιαζομένου"».
940...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 23-24: «Ὁ Ἐφημέριος εἶναι "Θεοῦ οἰκονόμος" (Τίτ. α΄, 7). Τελεῖ τά Μυστήρια καί τάς ἱεράς Ἀκολουθίας. Ἐπιμελεῖται τῆς καθαριότητος τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ καί μεριμνᾷ διά τήν σεμνήν διακόσμησιν καί εὐπρέπειαν αὐτοῦ. Φροντίζει, ὅπως "πάντα εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γίνωνται" ἐν τῷ Ναῷ. Παρακολουθεῖ καί ἐλέγχει, ὡς Πρόεδρος τοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Συμβουλίου τά τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ καί, ἐν ἁρμονικῇ συνεργασίᾳ μετά τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ἐπιτρόπων, ἐνδιαφέρεται διά τήν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτοῦ. Διδάσκει τό μικρόν του ποίμνιον, συμβουλεύει, νουθετεῖ καί τό ὁδηγεῖ "εἰς νομάς σωτηρίους". Ἱδρύει Κατηχητικά Σχολεῖα διά τήν παιδικήν ἡλικίαν καί ποτίζει τά παιδιά μέ τό "ἄδολον γάλα" τῆς πίστεως. Ἐμποδίζει καί ἀπομακρύνει "τούς βαρεῖς λύκους", τούς πολυποικίλους αἱρετικούς καί προπαγανδιστάς, οἱ ὁποῖοι μέ τόσην μανίαν ἔχουν ἐνσκήψει ἐσχάτως εἰς τήν Πατρίδα μας. Συμπαρίσταται καί βοηθεῖ τόν ἀσπαίροντα εἰς τά δολερά δίκτυα τῆς ἁμαρτίας ἀδελφόν, διά νά μετανοήσῃ καί ἐπιστρέψῃ εἰς τήν μάνδραν τοῦ Χριστοῦ. Παρηγορεῖ καί ἐνισχύει τούς ἀσθενεῖς καί πονεμένους. Ὀργανώνει τήν φιλανθρωπίαν καί συντρέχει τούς πάσχοντας καί δεινοπαθοῦντας. Φέρει καί ἐγκαθιδρύει τήν εἰρήνην καί τήν συμφιλίωσιν εἰς οἰκογενείας σπαρασσομένας ἀπό μίση καί πάθη. Ἄγγελος Θεοῦ, σκύβει ἀδιακόπως ἐπάνω εἰς τά πνευματικά του τέκνα μέ ἀνεξάντλητον ἀγάπην καί ἐνδιαφέρον ἀκούραστον καί τά ἐξυπηρετεῖ προθύμως ἀπό τῆς γεννήσεώς των ἕως τοῦ θανάτου καί πέραν ἀκόμη τοῦ τάφου. Εἶναι ἀκόμη σπουδαῖος κοινωνικός παράγων. Πέριξ αὐτοῦ στρέφεται ἡ ζωή τῆς μικρᾶς Ἐνορίας. Αὐτός εὑρίσκεται ἐπικεφαλῆς πάσης προόδου καί πρωτοπορεῖ εἰς κάθε ἐκπολιτιστικήν προσπάθειαν. Ὁ Ἕλλην δέ Ἱερεύς εἶναι καί θεματοφύλαξ τῶν Ἐθνικῶν Παραδόσεων. Χωρίς δισταγμούς καί ἀμφιταλαντεύσεις, πρωτοστατεῖ εἰς κάθε ἱερόν Ἐθνικόν ἀγῶνα».
939... Ὅ.π., σελ. 77: «Χρειάζεται προσοχή καί εὐλάβεια καί μεταρσίωσις, ὅταν ἐπικαλῆται τό Ἅγιον Πνεῦμα καί ὁ ἄρτος καί ὁ οἶνος μεταβάλλωνται εἰς Σῶμα καί Αἷμα τοῦ Κυρίου μας, διότι τότε, λέγει ὁ ἱ. Χρυσόστομος, "ἄγγελοι παραστέκουν τόν ἱερέα καί βοοῦν τῶν οὐρανίων δυνάμεων τά τάγματα καί γεμίζει ὁ τόπος γύρω ἀπό τό Θυσιαστήριον διά τήν τιμήν τοῦ θυσιαζομένου"».
940...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 23-24: «Ὁ Ἐφημέριος εἶναι "Θεοῦ οἰκονόμος" (Τίτ. α΄, 7). Τελεῖ τά Μυστήρια καί τάς ἱεράς Ἀκολουθίας. Ἐπιμελεῖται τῆς καθαριότητος τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ καί μεριμνᾷ διά τήν σεμνήν διακόσμησιν καί εὐπρέπειαν αὐτοῦ. Φροντίζει, ὅπως "πάντα εὐσχημόνως καί κατά τάξιν γίνωνται" ἐν τῷ Ναῷ. Παρακολουθεῖ καί ἐλέγχει, ὡς Πρόεδρος τοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Συμβουλίου τά τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ καί, ἐν ἁρμονικῇ συνεργασίᾳ μετά τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ἐπιτρόπων, ἐνδιαφέρεται διά τήν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτοῦ. Διδάσκει τό μικρόν του ποίμνιον, συμβουλεύει, νουθετεῖ καί τό ὁδηγεῖ "εἰς νομάς σωτηρίους". Ἱδρύει Κατηχητικά Σχολεῖα διά τήν παιδικήν ἡλικίαν καί ποτίζει τά παιδιά μέ τό "ἄδολον γάλα" τῆς πίστεως. Ἐμποδίζει καί ἀπομακρύνει "τούς βαρεῖς λύκους", τούς πολυποικίλους αἱρετικούς καί προπαγανδιστάς, οἱ ὁποῖοι μέ τόσην μανίαν ἔχουν ἐνσκήψει ἐσχάτως εἰς τήν Πατρίδα μας. Συμπαρίσταται καί βοηθεῖ τόν ἀσπαίροντα εἰς τά δολερά δίκτυα τῆς ἁμαρτίας ἀδελφόν, διά νά μετανοήσῃ καί ἐπιστρέψῃ εἰς τήν μάνδραν τοῦ Χριστοῦ. Παρηγορεῖ καί ἐνισχύει τούς ἀσθενεῖς καί πονεμένους. Ὀργανώνει τήν φιλανθρωπίαν καί συντρέχει τούς πάσχοντας καί δεινοπαθοῦντας. Φέρει καί ἐγκαθιδρύει τήν εἰρήνην καί τήν συμφιλίωσιν εἰς οἰκογενείας σπαρασσομένας ἀπό μίση καί πάθη. Ἄγγελος Θεοῦ, σκύβει ἀδιακόπως ἐπάνω εἰς τά πνευματικά του τέκνα μέ ἀνεξάντλητον ἀγάπην καί ἐνδιαφέρον ἀκούραστον καί τά ἐξυπηρετεῖ προθύμως ἀπό τῆς γεννήσεώς των ἕως τοῦ θανάτου καί πέραν ἀκόμη τοῦ τάφου. Εἶναι ἀκόμη σπουδαῖος κοινωνικός παράγων. Πέριξ αὐτοῦ στρέφεται ἡ ζωή τῆς μικρᾶς Ἐνορίας. Αὐτός εὑρίσκεται ἐπικεφαλῆς πάσης προόδου καί πρωτοπορεῖ εἰς κάθε ἐκπολιτιστικήν προσπάθειαν. Ὁ Ἕλλην δέ Ἱερεύς εἶναι καί θεματοφύλαξ τῶν Ἐθνικῶν Παραδόσεων. Χωρίς δισταγμούς καί ἀμφιταλαντεύσεις, πρωτοστατεῖ εἰς κάθε ἱερόν Ἐθνικόν ἀγῶνα».
ἱερέα ὅλη τήν ὥρα τῆς θείας λειτουργίας καρφωμένο στήν Ἁγία Τράπεζα καί προσευχόμενο938 . Ἡ ἀποκαλυπτική διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου γιά τήν παρουσία τῶν ἀγγέλων στή θεία λειτουργία κάνει τόν Διονύσιο νά ζητᾶ ἀπό τό λειτουργό προσοχή, εὐλάβεια καί μεταρσίωση τήν ὥρα πού ἐπικαλεῖται τό Ἅγιο Πνεῦμα939 .
1.4. Ἡ ἐφαρμογή τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἀποστόλου Παύλου γιά τόν πιστό οἰκονόμο
Τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου γιά τόν ἱερέα ὡς πιστό οἰκονόμο ὁ Διονύσιος ἑρμήνευσε, παρουσιάζοντας μιά συστηματική ἀνάλυση, ἡ ὁποία ἀποτέλεσε τό περιεχόμενο τοῦ ὀμώνυμου βιβλίου, «Ὁ πιστός οἰκονόμος». Σέ μιά δέ ἐγκύκλιο ἐπιστολή του εἶχε παρουσιάσει τή διδασκαλία περί τοῦ πιστοῦ οἰκονόμου καί σέ συμπυκνωμένη μορφή940.
1.4. Ἡ ἐφαρμογή τῆς διδασκαλίας τοῦ Ἀποστόλου Παύλου γιά τόν πιστό οἰκονόμο
Τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου γιά τόν ἱερέα ὡς πιστό οἰκονόμο ὁ Διονύσιος ἑρμήνευσε, παρουσιάζοντας μιά συστηματική ἀνάλυση, ἡ ὁποία ἀποτέλεσε τό περιεχόμενο τοῦ ὀμώνυμου βιβλίου, «Ὁ πιστός οἰκονόμος». Σέ μιά δέ ἐγκύκλιο ἐπιστολή του εἶχε παρουσιάσει τή διδασκαλία περί τοῦ πιστοῦ οἰκονόμου καί σέ συμπυκνωμένη μορφή940.
186
941...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, λογοδοσία Ἐπί τῃ λήξει τοῦ σχολικοῦ ἔτους 1950-1951, σελ. 142-143: «"Προσέχετε ἑαυτοῖς", εἶπεν ὁ Κύριος. Καί ἄν αὐτό ἰσχύει διά πάντα χριστιανόν, πολύ περισσότερον ἰσχύει διά τόν κληρικόν. Νά προσέχῃ τόν ἑαυτόν του. Διότι δέν εἶναι καθόλου δύσκολον, εἴτε παλαιαί κακαί ἕξεις καί συνήθειαι νά ἀναζήσουν, εἴτε καί νέαι νά ἐκδηλωθοῦν, αἱ ὁποῖαι θά θελήσουν νά ἀφαιρέσουν ἀπό τήν ψυχήν τοῦ ἱερέως κάθε τι ἅγιον καί ἱερόν. Καί διά τοῦτο δέν εἶναι σπάνιον τό φαινόμενον κληρικῶν, οἱ ὁποῖοι, διότι ἀκριβῶς δέν ἐπρόσεξαν πολύ τήν παραγγελίαν αὐτήν τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ, παρουσίασαν καί παρουσιάζουν τόσας κακίας, αἱ ὁποῖαι ζημιώνουν πολύ τόν ἑαυτόν τους καί τό ἀξίωμά τους».
942... Ὅ.π., σελ. 142-143: «Τό λέγει ἄλλωστε καθαρά ὁ θεῖος Παῦλος: "τοῦτό ἐστι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ ὁ ἁγιασμός ὑμῶν" καί ἐν συνεχείᾳ "εἰδέναι ἕκαστον ὑμῶν τό ἑαυτοῦ σκεῦος κτᾶσθαι ἐν ἁγιασμῷ". Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐπιζητήσωμεν καί νά φροντίσωμεν διά τόν ἁγιασμόν τῶν ἄλλων πιστῶν, ὅταν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι δέν ἐπιδιώκωμεν πάσῃ θυσίᾳ τόν ἁγιασμόν ἡμῶν; Καί εἶναι δυνατόν ἄλλοι δι᾿ ἡμῶν νά λαμβάνουν τήν χάριν καί τόν ἁγιασμόν: ἀλλά τί τραγικόν, ἐκεῖνοι νά δροσίζωνται ἀπό τήν δρόσον τοῦ Πνεύματος, ἡμεῖς δέ νά μένωμεν ξηροί καί ἄγονοι, κατάλληλοι μόνον διά τήν γέενναν τοῦ πυρός! Διά τοῦτο βλέπομεν μέ πολύν φόβον καί τρόμον ὁ αὐτός Ἀπόστολος νά σημειώνῃ εἰς ἄλλην περίπτωσιν ἐκεῖνο τό "μήπως ἄλλοις κηρύξας, αὐτός ἀδόκιμος γένωμαι"! Διά τοῦτο μή λησμονεῖτε ποτέ νά ἐπιμελῆσθε τοῦ ψυχικοῦ σας καταρτισμοῦ».
943... Ὅ.π., σελ. 142-143: «Ἡ προσευχή, θερμή καί ἐγκάρδιος, καί ἡ μελέτη ἡ προσεκτική τῆς Ἁγίας Γραφῆς, διά νά κατανοήσωμεν τόν "ὑπερβάλλοντα πλοῦτον τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ", πρέπει νά εἶναι συνεχής καί ἀδιάλειπτος. Καί ἡ συμμετοχή τῆς χάριτος τῶν μυστηρίων ὄχι τυπική, ἀλλ᾿ οὐσιαστική. Μέ συναίσθησιν καί προσοχήν καί προπαρασκευήν, ὥστε πάντοτε ἡμεῖς πρῶτοι νά γινώμεθα κοινωνοί καί μέτοχοι τῆς ἀγαθότητος τοῦ Κυρίου. "Ἱερέως τήν ψυχήν εἶναι δεῖ τῶν ἀκτίνων αὐτῶν καθαρωτέραν", λέγει ὁ ἱ. Χρυσόστομος. Ἰδού πῶς ἐσκέπτοντο καί προσεπάθουν νά καταστήσουν ἑαυτούς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐλάμπρυναν τήν Ἱερωσύνην καί ἀνεδείχθησαν πολύφωτοι τῆς Ἐκκλησίας ἀστέρες».
942... Ὅ.π., σελ. 142-143: «Τό λέγει ἄλλωστε καθαρά ὁ θεῖος Παῦλος: "τοῦτό ἐστι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ ὁ ἁγιασμός ὑμῶν" καί ἐν συνεχείᾳ "εἰδέναι ἕκαστον ὑμῶν τό ἑαυτοῦ σκεῦος κτᾶσθαι ἐν ἁγιασμῷ". Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐπιζητήσωμεν καί νά φροντίσωμεν διά τόν ἁγιασμόν τῶν ἄλλων πιστῶν, ὅταν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι δέν ἐπιδιώκωμεν πάσῃ θυσίᾳ τόν ἁγιασμόν ἡμῶν; Καί εἶναι δυνατόν ἄλλοι δι᾿ ἡμῶν νά λαμβάνουν τήν χάριν καί τόν ἁγιασμόν: ἀλλά τί τραγικόν, ἐκεῖνοι νά δροσίζωνται ἀπό τήν δρόσον τοῦ Πνεύματος, ἡμεῖς δέ νά μένωμεν ξηροί καί ἄγονοι, κατάλληλοι μόνον διά τήν γέενναν τοῦ πυρός! Διά τοῦτο βλέπομεν μέ πολύν φόβον καί τρόμον ὁ αὐτός Ἀπόστολος νά σημειώνῃ εἰς ἄλλην περίπτωσιν ἐκεῖνο τό "μήπως ἄλλοις κηρύξας, αὐτός ἀδόκιμος γένωμαι"! Διά τοῦτο μή λησμονεῖτε ποτέ νά ἐπιμελῆσθε τοῦ ψυχικοῦ σας καταρτισμοῦ».
943... Ὅ.π., σελ. 142-143: «Ἡ προσευχή, θερμή καί ἐγκάρδιος, καί ἡ μελέτη ἡ προσεκτική τῆς Ἁγίας Γραφῆς, διά νά κατανοήσωμεν τόν "ὑπερβάλλοντα πλοῦτον τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ", πρέπει νά εἶναι συνεχής καί ἀδιάλειπτος. Καί ἡ συμμετοχή τῆς χάριτος τῶν μυστηρίων ὄχι τυπική, ἀλλ᾿ οὐσιαστική. Μέ συναίσθησιν καί προσοχήν καί προπαρασκευήν, ὥστε πάντοτε ἡμεῖς πρῶτοι νά γινώμεθα κοινωνοί καί μέτοχοι τῆς ἀγαθότητος τοῦ Κυρίου. "Ἱερέως τήν ψυχήν εἶναι δεῖ τῶν ἀκτίνων αὐτῶν καθαρωτέραν", λέγει ὁ ἱ. Χρυσόστομος. Ἰδού πῶς ἐσκέπτοντο καί προσεπάθουν νά καταστήσουν ἑαυτούς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐλάμπρυναν τήν Ἱερωσύνην καί ἀνεδείχθησαν πολύφωτοι τῆς Ἐκκλησίας ἀστέρες».
..........Μέ ἀφετηρία τό λόγο τοῦ Χριστοῦ «προσέχετε ἑαυτοῖς» 941 ὁ Διονύσιος διδάσκει γιά τόν προσωπικό ἁγιασμό τοῦ ἱερέα καί, ἀκολουθῶντας τόν Ἀπόστολο Παῦλο, δηλώνει ὅτι οἱ ἱερεῖς, πού προσφέρουν τόν ἁγιασμό στούς χριστιανούς, ἐνῶ οἱ ἴδιοι παραμένουν ἄγονοι, εἶναι «κατάλληλοι μόνον διά τήν γέενναν τοῦ πυρός!» 942 Τά μέσα τοῦ ἁγιασμοῦ, πού ὑποδεικνύει ὁ Διονύσιος, εἶναι ἡ ἀδιάλειπτη ἐγκάρδια προσευχή καί ἡ προσεκτική μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ οὐσιαστική συμμετοχή στή χάρη τῶν μυστηρίων, πού προϋποθέτει προπαρασκευή, προσοχή καί συναίσθηση τῶν τελουμένων. Ἔτσι ἡ ψυχή τοῦ ἱερέα, σύμφωνα μέ τόν ἱ. Χρυσόστομο, πρέπει νά καταστεῖ πιό καθαρή καί ἀπό τίς ἀκτίνες τοῦ ἡλίου943. Στήν ἀντίθετη περίπτωση, ἰσχυρίζεται ὁ Διονύσιος,
187
944... Ὅ.π., σελ. 142-143.
945... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Δ΄, σελ. 147: «Δι᾿ ἕνα λειτουργόν τοῦ Ἁγιωτάτου Θυσιαστηρίου καί ποιμένα ψυχῶν εἶναι ἀναμφισβητήτως ἀναγκαία ἡ καθημερινή αὐτοεξέτασις καί ὁ αὐτοέλεγχος».
946... Ὅ.π., Δ΄, σελ. 146-147: «Εἴμεθα "οἰκονόμοι μυστηρίων Θεοῦ" (Α΄ Κορ. δ΄, 1), καί παρά τοῦ οἰκονόμου καί διαχειριστοῦ φυσικόν εἶναι νά ζητῆται ὁ "λόγος τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ" (Λουκ. ιστ΄, 2). Εἶναι διά τοῦτο σωτήριον καί ὠφέλιμον νά ἐξετάσωμεν τούς ἑαυτούς μας… Ἐμφανιζόμεθα ἐξωτερικῶς ὡς ἱερεῖς, ἐκτελοῦμεν τά λατρευτικά μας καθήκοντα καί συμπεριφερόμεθα ἐνίοτε πρός τούς πιστούς ὄχι ὡς οἰκονόμοι καί διαχειρισταί, ἀλλ᾽ ὡς ἰδιοκτῆται τῆς Θείας Χάριτος, διαθέτοντες αὐτήν ὅπου καί ὅπως μᾶς ἀρέσκει, καί, οὐχί σπανίως, ἀποβλέποντες μόνον εἰς πρόσκαιρα καί γήϊνα κέρδη. Ἀθετοῦμεν οὕτω τήν Θεόπνευστον ἀποστολικήν παραγγελίαν: ″Ποιμάνατε τό ἐν ὑμῖν ποίμνιον τοῦ Θεοῦ, ἐπισκοποῦντες μή ἀναγκαστῶς, ἀλλ᾽ ἑκουσίως, μηδέ αἰσχροκερδῶς, ἀλλά προθύμως, μηδ᾽ ὡς κατακυριεύοντες τῶν κλήρων, ἀλλά τύποι γινόμενοι τοῦ ποιμνίου" (Α΄ Πέτρ. ε΄, 2-3). Πόσας δ᾽ ἀκόμη φοράς δεικνυόμεθα δοῦλοι ράθυμοι καί ὀκνηροί, ἐπιτελοῦντες τό ὕψιστον καί μοναδικόν ἔργον μας ἐν ἀμελείᾳ, ἀδιαφοροῦντες καί βαρυνόμενοι νά κοπιάσωμεν διά τήν σωτηρίαν τῶν ψυχῶν "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανε» (Ρωμ. ιδ΄, 15)".
945... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Δ΄, σελ. 147: «Δι᾿ ἕνα λειτουργόν τοῦ Ἁγιωτάτου Θυσιαστηρίου καί ποιμένα ψυχῶν εἶναι ἀναμφισβητήτως ἀναγκαία ἡ καθημερινή αὐτοεξέτασις καί ὁ αὐτοέλεγχος».
946... Ὅ.π., Δ΄, σελ. 146-147: «Εἴμεθα "οἰκονόμοι μυστηρίων Θεοῦ" (Α΄ Κορ. δ΄, 1), καί παρά τοῦ οἰκονόμου καί διαχειριστοῦ φυσικόν εἶναι νά ζητῆται ὁ "λόγος τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ" (Λουκ. ιστ΄, 2). Εἶναι διά τοῦτο σωτήριον καί ὠφέλιμον νά ἐξετάσωμεν τούς ἑαυτούς μας… Ἐμφανιζόμεθα ἐξωτερικῶς ὡς ἱερεῖς, ἐκτελοῦμεν τά λατρευτικά μας καθήκοντα καί συμπεριφερόμεθα ἐνίοτε πρός τούς πιστούς ὄχι ὡς οἰκονόμοι καί διαχειρισταί, ἀλλ᾽ ὡς ἰδιοκτῆται τῆς Θείας Χάριτος, διαθέτοντες αὐτήν ὅπου καί ὅπως μᾶς ἀρέσκει, καί, οὐχί σπανίως, ἀποβλέποντες μόνον εἰς πρόσκαιρα καί γήϊνα κέρδη. Ἀθετοῦμεν οὕτω τήν Θεόπνευστον ἀποστολικήν παραγγελίαν: ″Ποιμάνατε τό ἐν ὑμῖν ποίμνιον τοῦ Θεοῦ, ἐπισκοποῦντες μή ἀναγκαστῶς, ἀλλ᾽ ἑκουσίως, μηδέ αἰσχροκερδῶς, ἀλλά προθύμως, μηδ᾽ ὡς κατακυριεύοντες τῶν κλήρων, ἀλλά τύποι γινόμενοι τοῦ ποιμνίου" (Α΄ Πέτρ. ε΄, 2-3). Πόσας δ᾽ ἀκόμη φοράς δεικνυόμεθα δοῦλοι ράθυμοι καί ὀκνηροί, ἐπιτελοῦντες τό ὕψιστον καί μοναδικόν ἔργον μας ἐν ἀμελείᾳ, ἀδιαφοροῦντες καί βαρυνόμενοι νά κοπιάσωμεν διά τήν σωτηρίαν τῶν ψυχῶν "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανε» (Ρωμ. ιδ΄, 15)".
«θά εἴμεθα οἱ ἐσβεσμένοι ἐκεῖνοι λύχνοι, οἱ ὁποῖοι, ὄχι ἁπλῶς δέν θά φωτίζωμεν, ἀλλά καί θά ἀποπνέωμεν μεγάλην δυσοσμίαν. Θά εἴμεθα οἱ σκανδαλίζοντες», γιά τούς ὁποίους εἰπώθηκε ὁ αὐστηρός λόγος τοῦ Χριστοῦ «ὀλίγον πρό τοῦ "προσέχετε ἑαυτοῖς", τό τρομερόν ἐκεῖνο "οὐαί δι᾿ οὗ ἔρχεται" τό σκάνδαλον»944 . Στήν πνευματική αὐτή ἐσωτερική ἐργασία τοῦ ἱερέα συμβάλλει σέ μεγάλο βαθμό ἡ καθημερινή αὐτοεξέταση καί ὁ αὐτοέλεγχος945. Νά ἐξετάζει τόν ἑαυτό του, ἐάν ἀνταποκρίνεται στήν ἀποστολή του, ὡς οἰκονόμου καί ὑπηρέτη τοῦ Θεοῦ, στό ἔργο τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων ἤ διαχειρίζεται τή Θεία Χάρη ὅπου καί ὅποτε τοῦ ἀρέσει946 .
1.5. Ἀρχιερωσύνη
Εὐθύνη ὑποψηφίου ἀρχιερέα... Ὁ ὑποψήφιος γιά τήν ἀρχιερωσύνη πρέπει νά κατανοεῖ τό μέγεθος τοῦ ἀρχιερατικοῦ ἔργου καί τῆς εὐθύνης πού ἀναλαμβάνει ἔναντι Θεοῦ καί ἀνθρώπων, καί εἶναι φυσιολογικό νά συναισθάνεται ἀνεπαρκεῖς τίς ἀνθρώπινες δυνάμεις του, γιά νά τό φέρει εἰς πέρας, ὅμως
1.5. Ἀρχιερωσύνη
Εὐθύνη ὑποψηφίου ἀρχιερέα... Ὁ ὑποψήφιος γιά τήν ἀρχιερωσύνη πρέπει νά κατανοεῖ τό μέγεθος τοῦ ἀρχιερατικοῦ ἔργου καί τῆς εὐθύνης πού ἀναλαμβάνει ἔναντι Θεοῦ καί ἀνθρώπων, καί εἶναι φυσιολογικό νά συναισθάνεται ἀνεπαρκεῖς τίς ἀνθρώπινες δυνάμεις του, γιά νά τό φέρει εἰς πέρας, ὅμως
188
947... Ὅ.π., Α΄, Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 8: «Πράγματι ὅταν σκέπτεται κανείς τό μέγεθος τοῦ ἔργου, κινδυνεύει νά λιποψυχήσῃ. Ἀλλ᾿ ἡ λιποψυχία δι᾿ ἐπίσκοπον Χριστοῦ καί διά χριστιανούς πού πιστεύουν εἰς τόν παντοδύναμον Κύριον δέν ἔχει θέσιν. …ἡμεῖς θαρροῦντες εἰς τόν ἐνδυναμοῦντα ἡμᾶς Χριστόν δέν θά δειλιάσωμεν. Θά προχωρήσωμεν. "Ἴσχυε καί ἀνδρίζου, μή δειλιάσῃς, μηδέ φοβηθῇς, ὅτι μετά σοῦ Κύριος ὁ Θεός σου εἰς πάντα οὗ ἐάν πορεύῃ" (Ἰησ. Ναυῆ α΄, 9). Αὐτή εἶναι ἡ φωνή πού εἰς αὐτάς ἀκριβῶς τάς περιστάσεις ἀπευθύνει εἰς τόν καθένα μας ὁ Κύριος καί Θεός ἡμῶν».
948... Ὅ.π., Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 7: «Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ βεβαιώνει διά τοῦ μακαρίου Παύλου: " Ἡ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται" (Α΄ Κορινθ. ιβ΄, 9) καί "τά μωρά τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός, ἵνα τούς σοφούς καταισχύνῃ˙ καί τά ἀσθενῆ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός, ἵνα καταισχύνῃ τά ἰσχυρά" (Α΄ Κορινθ. α΄, 27). Ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία μέ τόσην συγκατάβασιν ηὐδόκησε νά μέ καλέσῃ εἰς τήν ὑψηλήν αὐτήν διακονίαν, πιστεύω ὅτι θά συνοδεύῃ καί ἐμέ κατά τήν ἐκτέλεσιν τῶν σοβαρωτάτων ποιμαντικῶν μου καθηκόντων».
949... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84.
950... Ὅ.π., Β΄, σελ. 7: «… ὥστε νά ἐπιμείνω ἀνενδότως καί νά παρακαλέσω θερμῶς, ἵνα πάντες προσέλθητε καί, ἐν μιᾷ ψυχῇ καί καρδίᾳ, ἐργασθῶμεν πάντες εἰς τήν ἐπί τοῦ ἀσαλεύτου θεμελίου τοῦ Χριστοῦ καί τῶν Ἀποστόλων ἑδραζομένην ἀκατάλυτον θείαν οἰκοδομήν».
951...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, λόγος Ἐπί τῇ εἰς Ἐπίσκοπον χειροτονίᾳ μου, σελ. 148: «Ἠχηρά ἀκούεται ἡ φωνή τοῦ Ἀποστόλου: "Γίνου τύπος τῶν πιστῶν ἐν λόγῳ, ἐν ἀναστροφῇ, ἐν ἀγάπῃ, ἐν πίστει, ἐν ἁγνείᾳ". Διά νά μεταφράσῃ ὁ Χρυσορρήμων: "ὁ ἐπίσκοπος κἄν ὀργισθῇ, κἄν γελάσῃ, κἄν ἀνέσεως ὄναρ ἐπιθυμήσῃ, πολλοί οἱ σκώπτοντες, πολλοί οἱ σκανδαλιζόμενοι, πολλοί οἱ νομοθετοῦντες, οἱ εἰς μηδέν ἀρεσκόμενοι καί τά πάντα κακίζοντες". Ὁ ἐπίσκοπος, λοιπόν, τύπος καί ὑπόδειγμα τῶν πιστῶν. Φῶς Χριστοῦ, φωτίζον τούς ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου καθημένους».
952... Ὅ.π., σελ. 148: «Πάντοτε βέβαια ὁ ἄνθρωπος, ἰδιαιτέρως ὅμως ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος τῶν τεταραγμένων τούτων καιρῶν, ζητεῖ τά πάντα ἀπό τόν Ἐπίσκοπον. Τόν θέλει φῶς καί παράδειγμα καί ἐνσαρκωτήν τῆς ὑψηλῆς ἀρετῆς καί χριστιανικῆς τελειότητος. Τόν θέλει ἀκόμη ρυθμιστήν καί ἄμεσον λύτην τῶν πολλαπλῶν καί δυσκόλων σημερινῶν κοινωνικῶν προβλημάτων».
953... Ὅ.π., σελ. 149: «Μίαν μόνον παράκλησιν πρός Ὑμᾶς, Σεβασμιώτατοι ἅγιοι Ἀρχιερεῖς, ὑποβάλω, ὅπως δεηθῆτε τοῦ Κυρίου, ἵνα ἱκανώσῃ καί ἐμέ τόν ἀνάξιον ἐν ἱερεῦσι, διά νά ἀναδειχθῶ στῦλος καί ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας, πιστός θεματοφύλαξ τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν πίστεως, ἄγρυπνος φρουρός τοῦ ἐμπεπιστευμένου εἰς ἐμέ ποιμνίου, ἀφρόνων παιδευτής καί τῶν πιστῶν ὑπερασπιστής, χειραγωγός τῆς νεότητος, στήριγμα τοῦ γήρατος, γινόμενος τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας ἐν Χριστῷ κερδίσω καί τύχω τοῦ μισθοῦ τοῦ καλοῦ καί φρονίμου οἰκονόμου κατά τήν φοβεράν τοῦ Κυρίου παρουσίαν»
948... Ὅ.π., Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 7: «Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ βεβαιώνει διά τοῦ μακαρίου Παύλου: " Ἡ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται" (Α΄ Κορινθ. ιβ΄, 9) καί "τά μωρά τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός, ἵνα τούς σοφούς καταισχύνῃ˙ καί τά ἀσθενῆ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός, ἵνα καταισχύνῃ τά ἰσχυρά" (Α΄ Κορινθ. α΄, 27). Ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία μέ τόσην συγκατάβασιν ηὐδόκησε νά μέ καλέσῃ εἰς τήν ὑψηλήν αὐτήν διακονίαν, πιστεύω ὅτι θά συνοδεύῃ καί ἐμέ κατά τήν ἐκτέλεσιν τῶν σοβαρωτάτων ποιμαντικῶν μου καθηκόντων».
949... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84.
950... Ὅ.π., Β΄, σελ. 7: «… ὥστε νά ἐπιμείνω ἀνενδότως καί νά παρακαλέσω θερμῶς, ἵνα πάντες προσέλθητε καί, ἐν μιᾷ ψυχῇ καί καρδίᾳ, ἐργασθῶμεν πάντες εἰς τήν ἐπί τοῦ ἀσαλεύτου θεμελίου τοῦ Χριστοῦ καί τῶν Ἀποστόλων ἑδραζομένην ἀκατάλυτον θείαν οἰκοδομήν».
951...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, λόγος Ἐπί τῇ εἰς Ἐπίσκοπον χειροτονίᾳ μου, σελ. 148: «Ἠχηρά ἀκούεται ἡ φωνή τοῦ Ἀποστόλου: "Γίνου τύπος τῶν πιστῶν ἐν λόγῳ, ἐν ἀναστροφῇ, ἐν ἀγάπῃ, ἐν πίστει, ἐν ἁγνείᾳ". Διά νά μεταφράσῃ ὁ Χρυσορρήμων: "ὁ ἐπίσκοπος κἄν ὀργισθῇ, κἄν γελάσῃ, κἄν ἀνέσεως ὄναρ ἐπιθυμήσῃ, πολλοί οἱ σκώπτοντες, πολλοί οἱ σκανδαλιζόμενοι, πολλοί οἱ νομοθετοῦντες, οἱ εἰς μηδέν ἀρεσκόμενοι καί τά πάντα κακίζοντες". Ὁ ἐπίσκοπος, λοιπόν, τύπος καί ὑπόδειγμα τῶν πιστῶν. Φῶς Χριστοῦ, φωτίζον τούς ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου καθημένους».
952... Ὅ.π., σελ. 148: «Πάντοτε βέβαια ὁ ἄνθρωπος, ἰδιαιτέρως ὅμως ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος τῶν τεταραγμένων τούτων καιρῶν, ζητεῖ τά πάντα ἀπό τόν Ἐπίσκοπον. Τόν θέλει φῶς καί παράδειγμα καί ἐνσαρκωτήν τῆς ὑψηλῆς ἀρετῆς καί χριστιανικῆς τελειότητος. Τόν θέλει ἀκόμη ρυθμιστήν καί ἄμεσον λύτην τῶν πολλαπλῶν καί δυσκόλων σημερινῶν κοινωνικῶν προβλημάτων».
953... Ὅ.π., σελ. 149: «Μίαν μόνον παράκλησιν πρός Ὑμᾶς, Σεβασμιώτατοι ἅγιοι Ἀρχιερεῖς, ὑποβάλω, ὅπως δεηθῆτε τοῦ Κυρίου, ἵνα ἱκανώσῃ καί ἐμέ τόν ἀνάξιον ἐν ἱερεῦσι, διά νά ἀναδειχθῶ στῦλος καί ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας, πιστός θεματοφύλαξ τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν πίστεως, ἄγρυπνος φρουρός τοῦ ἐμπεπιστευμένου εἰς ἐμέ ποιμνίου, ἀφρόνων παιδευτής καί τῶν πιστῶν ὑπερασπιστής, χειραγωγός τῆς νεότητος, στήριγμα τοῦ γήρατος, γινόμενος τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας ἐν Χριστῷ κερδίσω καί τύχω τοῦ μισθοῦ τοῦ καλοῦ καί φρονίμου οἰκονόμου κατά τήν φοβεράν τοῦ Κυρίου παρουσίαν»
μέ τόν λόγο τῆς Ἁγίας Γραφῆς 947 καί μέ τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου πρέπει νά παύσει κάθε δισταγμό καί τήν ὀλιγοπιστία μέσα του καί νά ἐμπιστευθεῖ στή θεία χάρη948 .
..........Ἔργο ἀρχιερέα...Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο, τό ποιμαντορικό ἔργο τοῦ Μητροπολίτη εἶναι καθαρά ἐκκλησιαστικό καί ἀπρόσωπο949. Εἶναι θεία οἰκοδομή, τῆς ὁποίας τό θεμέλιο εἶναι ὁ Χριστός καί οἱ Ἀπόστολοι950 . Σύμφωνα μέ τόν λόγο τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, τόν ὁποῖο ἑρμηνεύει ὁ ἱ. Χρυσόστομος, ὁ Ἐπίσκοπος ὄχι μόνο πρέπει νά εἶναι τύπος καί ὑπόδειγμα καί φῶς γιά τούς χριστιανούς του951 , ἀλλά καί ρυθμιστής τῶν δύσκολων προβλημάτων τῆς σύγχρονης κοινωνίας952 . Νά γίνει "τοῖς πᾶσι τά πάντα", γιά νά κερδίσει ὅλους ἐν Χριστῷ 953 . Ὡς μιμητής τοῦ Χριστοῦ ἔχει νά φροντίσει ὅλες τίς ἀνάγκες τῆς κοινωνίας, παρέχοντας πλούσια τή
..........Ἔργο ἀρχιερέα...Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο, τό ποιμαντορικό ἔργο τοῦ Μητροπολίτη εἶναι καθαρά ἐκκλησιαστικό καί ἀπρόσωπο949. Εἶναι θεία οἰκοδομή, τῆς ὁποίας τό θεμέλιο εἶναι ὁ Χριστός καί οἱ Ἀπόστολοι950 . Σύμφωνα μέ τόν λόγο τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, τόν ὁποῖο ἑρμηνεύει ὁ ἱ. Χρυσόστομος, ὁ Ἐπίσκοπος ὄχι μόνο πρέπει νά εἶναι τύπος καί ὑπόδειγμα καί φῶς γιά τούς χριστιανούς του951 , ἀλλά καί ρυθμιστής τῶν δύσκολων προβλημάτων τῆς σύγχρονης κοινωνίας952 . Νά γίνει "τοῖς πᾶσι τά πάντα", γιά νά κερδίσει ὅλους ἐν Χριστῷ 953 . Ὡς μιμητής τοῦ Χριστοῦ ἔχει νά φροντίσει ὅλες τίς ἀνάγκες τῆς κοινωνίας, παρέχοντας πλούσια τή
189
954... Ὅ.π., σελ. 148: «… πρός τόν ἀντιπρόσωπον τοῦ Χριστοῦ, ὁ ὁποῖος, μιμητής γενόμενος τοῦ Κυρίου του, ὀφείλει νά φροντίζῃ, ὅπως θεραπεύῃ πᾶσαν ἀνάγκην καί σκορπίζῃ πρός τήν πονεμένην καί βασανισμένην κοινωνίαν τό γλυκύ βάλσαμον τῆς εἰλικρινοῦς χριστιανικῆς ἀγάπης».
955... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 39: «Ἡ Ἱερά Μητρόπολις δέν ἀνήκει εἰς τόν Μητροπολίτην. Εἶναι κτῆμα τῶν Χριστιανῶν τῆς Ἐπαρχίας καί μάλιστα τοῦ Κλήρου…».
956... Ὅ.π., Β΄, σελ. 7: «Οὐδεμία δύναμις πνευματική, ἔκ τε τοῦ ἱεροῦ κλήρου καί τοῦ λαοῦ, ὁσονδήποτε μικρά καί ἄν θεωρῆται, δέν ἐπιτρέπεται νά μείνῃ ἀχρησιμοποίητος. Θά ἀπετέλει τοῦτ᾿ αὐτό ἐγκληματικήν τῶν ἱερῶν τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν δυνάμεων περιφρόνησιν καί ἀχρήστευσιν πολυτίμων θείων ταλάντων ὁ τυχόν παραμερισμός οἱουδήποτε ἐν τῇ οἰκοδομῇ τοῦ Κυρίου».
957... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84: «Διά ταῦτα ἐπί τῇ ἐνάρξει τῆς πνευματικῆς ἐργασίας κατά τό ἔτος τοῦτο, ἡ Ἱερά ἡμῶν Μητρόπολις, δηλοῦσα σαφῶς καί κατηγορηματικῶς, ὅτι τό ὑπ᾿ αὐτῆς ἐπιτελούμενον πνευματικόν ἔργον εἶναι ἀπρόσωπον, καθαρῶς Ἐκκλησιαστική προσπάθεια, ἀπηλλαγμένη πάσης ἄλλης ἐπηρείας, καλεῖ πάντας ὑμᾶς ἀνεξαιρέτως, ὅπως προσέλθητε καί ἐνταχθῆτε ἀνεπιφυλάκτως εἰς τό Χριστιανικόν ἔργον Αὐτῆς καί ἐργασθῆτε ὑπό τήν κατεύθυνσίν Της διά τήν δόξαν τοῦ Ἁγίου Ὀνόματος τοῦ Θεοῦ. "Εἷς ὁ Θεός καί ὁ Χριστός, εἷς καί μία ἡ Ἐκκλησία Αὐτοῦ καί ἡ πίστις μία καί ὁ λαός εἷς συνδεδεμένος διά ὁμονοίας εἰς συμπαγῆ σώματος ἑνότητα", τονίζει ὁ Ἱερομάρτυς Κυπριανός».
958... Ὅ.π., Β΄, σελ. 83: «Ὁ Ἐπίσκοπος εἶναι κατά μέν τόν Ἱππόλυτον "φρουρός", κατά δέ τόν Κλήμεντα Ρώμης "πρῳρεύς" τῆς Ἐκκλησίας. "Πάντες τῷ Ἐπισκόπῳ ἀκολουθεῖτε, συνιστᾷ καί ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὡς Ἰησοῦς Χριστός τῷ Πατρί. Μηδείς χωρίς Ἐπισκόπου τι πρασσέτω τῶν ἀνηκόντων εἰς τήν Ἐκκλησίαν. Ὅπου ἄν φανῇ Ἐπίσκοπος, ἐκεῖ τό πλῆθος ἔστω: ὥσπερ ὅπου ἄν ᾖ ὁ Χριστός Ἰησοῦς, ἐκεῖ ἡ καθολική ἐκκλησία. Οὐκ ἐξόν ἐστιν χωρίς τοῦ Ἐπισκόπου οὔτε βαπτίζειν, οὔτε ἀγάπην ποιεῖν, ἀλλ᾿ ὅ ἄν ἐκεῖνος δοκιμάσῃ τοῦτο καί τῷ Θεῷ εὐάρεστον. Ὁ τιμῶν Ἐπίσκοπον, ὑπό Θεοῦ τετίμηται˙ ὁ λάθρᾳ Ἐπισκόπου τι πράσσων τῷ διαβόλῳ λατρεύει" (Πρός Σμυρναίους). Κατά ταῦτα πᾶσα προσπάθεια ἔχουσα σχέσιν μέ τήν θρησκευτικήν διαπαιδαγώγησιν τῶν Χριστιανῶν δέον νά τελῆται ὑπό τήν ἄμεσον ἐποπτείαν τοῦ Ἐπισκόπου».
955... Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, σελ. 39: «Ἡ Ἱερά Μητρόπολις δέν ἀνήκει εἰς τόν Μητροπολίτην. Εἶναι κτῆμα τῶν Χριστιανῶν τῆς Ἐπαρχίας καί μάλιστα τοῦ Κλήρου…».
956... Ὅ.π., Β΄, σελ. 7: «Οὐδεμία δύναμις πνευματική, ἔκ τε τοῦ ἱεροῦ κλήρου καί τοῦ λαοῦ, ὁσονδήποτε μικρά καί ἄν θεωρῆται, δέν ἐπιτρέπεται νά μείνῃ ἀχρησιμοποίητος. Θά ἀπετέλει τοῦτ᾿ αὐτό ἐγκληματικήν τῶν ἱερῶν τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν δυνάμεων περιφρόνησιν καί ἀχρήστευσιν πολυτίμων θείων ταλάντων ὁ τυχόν παραμερισμός οἱουδήποτε ἐν τῇ οἰκοδομῇ τοῦ Κυρίου».
957... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84: «Διά ταῦτα ἐπί τῇ ἐνάρξει τῆς πνευματικῆς ἐργασίας κατά τό ἔτος τοῦτο, ἡ Ἱερά ἡμῶν Μητρόπολις, δηλοῦσα σαφῶς καί κατηγορηματικῶς, ὅτι τό ὑπ᾿ αὐτῆς ἐπιτελούμενον πνευματικόν ἔργον εἶναι ἀπρόσωπον, καθαρῶς Ἐκκλησιαστική προσπάθεια, ἀπηλλαγμένη πάσης ἄλλης ἐπηρείας, καλεῖ πάντας ὑμᾶς ἀνεξαιρέτως, ὅπως προσέλθητε καί ἐνταχθῆτε ἀνεπιφυλάκτως εἰς τό Χριστιανικόν ἔργον Αὐτῆς καί ἐργασθῆτε ὑπό τήν κατεύθυνσίν Της διά τήν δόξαν τοῦ Ἁγίου Ὀνόματος τοῦ Θεοῦ. "Εἷς ὁ Θεός καί ὁ Χριστός, εἷς καί μία ἡ Ἐκκλησία Αὐτοῦ καί ἡ πίστις μία καί ὁ λαός εἷς συνδεδεμένος διά ὁμονοίας εἰς συμπαγῆ σώματος ἑνότητα", τονίζει ὁ Ἱερομάρτυς Κυπριανός».
958... Ὅ.π., Β΄, σελ. 83: «Ὁ Ἐπίσκοπος εἶναι κατά μέν τόν Ἱππόλυτον "φρουρός", κατά δέ τόν Κλήμεντα Ρώμης "πρῳρεύς" τῆς Ἐκκλησίας. "Πάντες τῷ Ἐπισκόπῳ ἀκολουθεῖτε, συνιστᾷ καί ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὡς Ἰησοῦς Χριστός τῷ Πατρί. Μηδείς χωρίς Ἐπισκόπου τι πρασσέτω τῶν ἀνηκόντων εἰς τήν Ἐκκλησίαν. Ὅπου ἄν φανῇ Ἐπίσκοπος, ἐκεῖ τό πλῆθος ἔστω: ὥσπερ ὅπου ἄν ᾖ ὁ Χριστός Ἰησοῦς, ἐκεῖ ἡ καθολική ἐκκλησία. Οὐκ ἐξόν ἐστιν χωρίς τοῦ Ἐπισκόπου οὔτε βαπτίζειν, οὔτε ἀγάπην ποιεῖν, ἀλλ᾿ ὅ ἄν ἐκεῖνος δοκιμάσῃ τοῦτο καί τῷ Θεῷ εὐάρεστον. Ὁ τιμῶν Ἐπίσκοπον, ὑπό Θεοῦ τετίμηται˙ ὁ λάθρᾳ Ἐπισκόπου τι πράσσων τῷ διαβόλῳ λατρεύει" (Πρός Σμυρναίους). Κατά ταῦτα πᾶσα προσπάθεια ἔχουσα σχέσιν μέ τήν θρησκευτικήν διαπαιδαγώγησιν τῶν Χριστιανῶν δέον νά τελῆται ὑπό τήν ἄμεσον ἐποπτείαν τοῦ Ἐπισκόπου».
χριστιανική ἀγάπη954 . Καί ἡ Μητρόπολη καί ὁ Μητροπολίτης ἀνήκουν στούς χριστιανούς καί προπαντός στόν κλῆρο955 . Κατά τόν ἴδιο τρόπο θεωρεῖ τίς δυνάμεις τῶν χριστιανῶν ἱερές δυνάμεις τῆς Ἐκκλησίας καί ἰσχυρίζεται πώς ἀποτελεῖ ἔγκλημα νά μή χρησιμοποιηθεῖ στό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας ἔστω μία ἀπ᾿ αὐτές956 . Τήν ἀπαίτηση νά ἐργαστοῦν ἑνωμένοι κλῆρος καί λαός στό χριστιανικό ἔργο τῆς Μητροπόλεως, ὁ Διονύσιος στηρίζει στή διδασκαλία τοῦ ἱερομάρτυρα Κυπριανοῦ γιά τήν ἐν Χριστῷ ἑνότητα957 . Βάσει τῆς διδασκαλίας τῶν Πατέρων Ἱππολύτου, Κλήμεντος Ρώμης, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου958 καί τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος ἐπεξηγεῖ τό συμφέρον τοῦ ποιμνίου νά ὑπακούει στόν Ἐπίσκοπο (ἐκτός ἀπό τήν περίπτωση πού ἡ πίστη του θά παρεκκλίνει ἀπό τήν
190
959... Ὅ.π., Β΄, σελ. 83-84: «Εἶναι ὁ Κυβερνήτης τῆς νηός τῆς Ἐκκλησίας κατά τόν Ἱερόν Χρυσόστομον. Καί ὅταν τό πλήρωμα ἀναγνωρίζῃ τόν πλοίαρχον καί πειθαρχῇ εἰς αὐτόν, τότε "ἐν ἀσφαλείᾳ ἔσται καί τά αὐτοῦ". Ἄν ὅμως τόν περιφρονῇ καί παρακούῃ, τότε αὐτός φυσικά κουράζεται, ζαλίζεται, χάνει τήν τέχνην καί κυρίως τήν ἀντοχήν του, καί χωρίς νά τό θέλῃ ἐκθέτει τό πλοῖον εἰς μυρίους κινδύνους". Μόνον ὅταν ὁ Ἐπίσκοπος χωλαίνει περί τήν πίστιν καί παρεκκλίνῃ τῆς Ὀρθοδοξίας, δικαιολογεῖται ὁ πιστός νά μή ὑπακούῃ εἰς αὐτόν. Ἄλλως, ἀπομακρυνόμενος τοῦ Ἐπισκόπου του, διά νά ἐπιτελῇ ἰδικήν του δῆθεν θρησκευτικήν ἐργασίαν, χωρίς τήν εὐλογίαν καί ἔγκρισιν αὐτοῦ, καθίσταται ἔνοχος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, διότι προκαλεῖ διάσπασιν εἰς τήν ἑνότητα τοῦ χριστιανικοῦ πληρώματος τῆς Ἐπισκοπῆς καί συντελεῖ εἰς τό νά παρουσιάζεται ἐν αὐτῇ τό θλιβερώτατον ἐκεῖνο γεγονός, τό ὁποῖον μέ τόσην δριμύτητα καυτηριάζει ὁ μακάριος Παῦλος. "Ἐγώ μέν εἰμι Παύλου, ἐγώ δέ Ἀπολλώ, ἐγώ δέ Κηφᾶ, ἐγώ δέ Χριστοῦ" (Α΄ Κορ. α΄, 12)».
960... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84: «Χαλεποί οἱ καιροί, τέκνα ἐν Κυρίῳ ἐπιπόθητα. Ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία. Ὑπερεπερίσσευσαν οἱ ἐχθροί τῆς Ἁγιωτάτης ἡμῶν Ὀρθοδόξου Πίστεως. Ἐπιβάλλεται, ὅθεν, ἐπαγρύπνησις καί προσοχή μεγίστη. "Ἀποθέμενοι οὖν πᾶσαν κακίαν καί πάντα δόλον καὶ ὑποκρίσεις καί φθόνον καί πάσας καταλαλιάς" (Α΄ Πέτρ. β΄, 1), οἱ πάντες ἡνωμένοι περί τόν Ἐπίσκοπον, "σύμψυχοι, τό ἕν φρονοῦντες", "μιμηταί τοῦ Θεοῦ ὡς τέκνα Αὐτοῦ ἀγαπητά", "περιπατήσωμεν ἐν ἀγάπῃ", "τό αὐτό λέγοντες πάντες καί μή ᾖ ἐν ὑμῖν σχίσματα, ὦμεν δέ κατηρτισμένοι τῷ αὐτῷ νοΐ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ" (Α΄ Κορ. α΄, 10), "ἵνα δῴη ἡμῖν Κύριος κατά τόν πλοῦτον τῆς δόξης Αὐτοῦ δυνάμει κραταιωθῆναι διά τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ εἰς τόν ἔσω ἄνθρωπον, κατοικῆσαι τόν Χριστόν διά τῆς πίστεως ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν" (Ἐφεσ. γ΄, 16-17)».
961...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 7: «Προέρχεται λοιπόν κατ᾿ εὐθεῖαν ἀπό τόν Θεόν καί ἡ ἐνέργειά Του κατά τήν χειροτονίαν εἶναι ἄμεσος. Ἐκεῖ ὁ ἐπίσκοπος πού χειροτονεῖ δέν εἶναι παρά ἀγωγός, τό ὄργανον τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ. " Ἡ χείρ ἐπίκειται τοῦ ἀνδρός, τό δέ πᾶν ὁ Θεός ἐργάζεται"».
960... Ὅ.π., Β΄, σελ. 84: «Χαλεποί οἱ καιροί, τέκνα ἐν Κυρίῳ ἐπιπόθητα. Ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία. Ὑπερεπερίσσευσαν οἱ ἐχθροί τῆς Ἁγιωτάτης ἡμῶν Ὀρθοδόξου Πίστεως. Ἐπιβάλλεται, ὅθεν, ἐπαγρύπνησις καί προσοχή μεγίστη. "Ἀποθέμενοι οὖν πᾶσαν κακίαν καί πάντα δόλον καὶ ὑποκρίσεις καί φθόνον καί πάσας καταλαλιάς" (Α΄ Πέτρ. β΄, 1), οἱ πάντες ἡνωμένοι περί τόν Ἐπίσκοπον, "σύμψυχοι, τό ἕν φρονοῦντες", "μιμηταί τοῦ Θεοῦ ὡς τέκνα Αὐτοῦ ἀγαπητά", "περιπατήσωμεν ἐν ἀγάπῃ", "τό αὐτό λέγοντες πάντες καί μή ᾖ ἐν ὑμῖν σχίσματα, ὦμεν δέ κατηρτισμένοι τῷ αὐτῷ νοΐ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ" (Α΄ Κορ. α΄, 10), "ἵνα δῴη ἡμῖν Κύριος κατά τόν πλοῦτον τῆς δόξης Αὐτοῦ δυνάμει κραταιωθῆναι διά τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ εἰς τόν ἔσω ἄνθρωπον, κατοικῆσαι τόν Χριστόν διά τῆς πίστεως ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν" (Ἐφεσ. γ΄, 16-17)».
961...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 7: «Προέρχεται λοιπόν κατ᾿ εὐθεῖαν ἀπό τόν Θεόν καί ἡ ἐνέργειά Του κατά τήν χειροτονίαν εἶναι ἄμεσος. Ἐκεῖ ὁ ἐπίσκοπος πού χειροτονεῖ δέν εἶναι παρά ἀγωγός, τό ὄργανον τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ. " Ἡ χείρ ἐπίκειται τοῦ ἀνδρός, τό δέ πᾶν ὁ Θεός ἐργάζεται"».
Ὀρθόδοξη, πού τότε ὀφείλει νά παρακούσει τό ποίμνιο στόν Ἐπίσκοπό του959), ὁ Διονύσιος ἦταν αὐστηρός, ὅπως δείχνουν τά κείμενα τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν του, στό ποιμαντορικό ἔργο, ἀπαγορεύοντας ὁποιαδήποτε ἐργασία στό πεδίο τῆς θρησκευτικῆς διαπαιδαγώγησης τῶν χριστιανῶν χωρίς τήν ἔγκρισή του, δηλώνοντας τήν ἀπόλυτη ἀνάγκη τῆς ἑνότητας τῶν πιστῶν μέ τόν Ἐπίσκοπό τους, κατά τήν ἀποστολική διδασκαλία960 .
..........Εὐθύνη Ἐπισκόπου γιά τόν χειροτονούμενο ἱερέα.
Ἀπό τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὁ Διονύσιος ἀντλεῖ τή θέση ὅτι ὁ Ἐπίσκοπος, ὅταν χειροτονεῖ, εἶναι μόνον ὄργανο τῆς χάριτος961 , ὅμως φέρει προσωπική εὐθύνη γι᾿ αὐτόν
..........Εὐθύνη Ἐπισκόπου γιά τόν χειροτονούμενο ἱερέα.
Ἀπό τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὁ Διονύσιος ἀντλεῖ τή θέση ὅτι ὁ Ἐπίσκοπος, ὅταν χειροτονεῖ, εἶναι μόνον ὄργανο τῆς χάριτος961 , ὅμως φέρει προσωπική εὐθύνη γι᾿ αὐτόν
191
962... Ὅ.π., σελ. 58: «Ἄλλως ἁμαρτάνει μεγάλως, ἐάν χειροτονήσῃ κάποιον, μή λαμβάνων ὑπ᾿ ὄψιν τό ποιόν του. "Μετέχει καί τῶν παρελθουσῶν καί γενησομένων αὐτοῦ ἁμαρτιῶν". Οὔτε δύναται τήν εὐθύνην του νά ἐλαττώσῃ τό γεγονός, ὅτι ἀγνοεῖ τόν χειροτονούμενον. Τοὐναντίον μάλιστα. "Καί μεῖζον τό ἔγκλημα γίνεται, ὅτι ὅν ἠγνόει παρήγαγε"».
963... Ὅ.π., σελ. 59: «Θά χειροτονῇ λοιπόν ὁ ἐπίσκοπος ἐκείνους μόνον, οἱ ὁποῖοι διακρίνονται διά τήν ψυχικήν των ἀνδρείαν καί ἀρετήν. Ἄλλως, ἡ Ἐκκλησία θά εὑρίσκεται εἰς μίαν διηνεκῆ ἀκαταστασίαν καί ταραχήν, "οὐδέν Εὐρίπου διαφέρουσαν"».
964...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 40: «… μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης. " Ἡ ἱερωσύνη εἶναι σάν τό μάτι πού δέν δέχεται οὔτε τήν ἐλαχίστη τρίχα "».
965... Ὅ.π., σελ. 41: «Ἡ ἱερωσύνη εὔκολο ἔργο, προσοδοφόρο ἐπάγγελμα! Δυστυχισμένοι πού εἶναι! Δέν γνωρίζουν ὅτι τίποτε ἀπ᾿ αὐτά δέν εἶναι ἡ ἱερωσύνη, παρά κλῆσις Θεοῦ. "Δέν δέχεται κανένας τήν τιμή ἀπό τόν ἑαυτό του, λέγει ὁ μακάριος Παῦλος, μά ὁ Θεός τόν καλεῖ"».
966... Ὅ.π., σελ. 41-42: «Ἀλλά ἀφοῦ ἀπέτυχαν σ᾿ ἁπλές κι εὔκολες δουλειές, πῶς θά πετύχουν στήν ἱερωσύνη, πού εἶναι, κατά τόν Ρώμης Γρηγόριο, "τεχνῶν τέχνη";»
967...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173: «Εἶναι σκληρόν. Ὅμως, ὅσον καί ἄν εἶναι βαρύς ὁ λόγος διά πολλούς ἱερεῖς μας εἶναι δυστυχῶς κράζουσα πραγματικότης. Δέν ζητοῦν "πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί τήν δικαιοσύνην αὐτοῦ" (Ματθ. στ΄, 33). Εἰσῆλθον, ἀλλά πῶς εἰσῆλθον εἰς τόν κλῆρον; Καί ἠννόησαν, κατόπιν τοὐλάχιστον, ποῦ εἰσῆλθον; Ποία ἡ ἀποστολή καί τό ἔργον τοῦ ἱερέως; Δυστυχῶς, ὄχι! Διά τοῦτο καί ζοῦν καί πολιτεύονται –"κλαίων λέγω"– ὡσάν "τούς ἐχθρούς τοῦ Σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ" (Φιλιπ. γ΄, 18). Καί κατασκανδαλίζουν τούς πιστούς. Καί δίδουν ὅπλα, τά δυνατότερα ὅπλα, εἰς τούς ἐχθρούς τῆς Ἐκκλησίας. Καί κρημνίζουν. Καί καταστρέφουν. Καί κάμνουν κακόν ἀνυπολόγιστον».
968...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 13: «Δέν εἶναι ἀνεκτόν ὁ ἱερεύς ὁ ὁποῖος καλεῖται νά ὑπηρετήσῃ τό ποίμνιόν του καί νά κοπιάσῃ δι᾿ αὐτό καί νά ἀγωνισθῇ διά τήν προφύλαξιν καί τήν ἠθικήν οἰκοδομήν καί νά ἀποθάνῃ ἀκόμη πρός χάριν αὐτοῦ, δέν εἶναι ἀνεκτόν νά πένεται καί νά γυμνητεύῃ καί αὐτός καί ἡ οἰκογένειά του. Ὁ Κύριος διέταξε "τοῖς τό Εὐαγγέλιον καταγγέλλουσιν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου ζῆν" κατά τούς θεοπνεύστους λόγους τοῦ Ἀποστόλου (Α΄ Κορινθ. θ΄, 14)».
963... Ὅ.π., σελ. 59: «Θά χειροτονῇ λοιπόν ὁ ἐπίσκοπος ἐκείνους μόνον, οἱ ὁποῖοι διακρίνονται διά τήν ψυχικήν των ἀνδρείαν καί ἀρετήν. Ἄλλως, ἡ Ἐκκλησία θά εὑρίσκεται εἰς μίαν διηνεκῆ ἀκαταστασίαν καί ταραχήν, "οὐδέν Εὐρίπου διαφέρουσαν"».
964...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 40: «… μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης. " Ἡ ἱερωσύνη εἶναι σάν τό μάτι πού δέν δέχεται οὔτε τήν ἐλαχίστη τρίχα "».
965... Ὅ.π., σελ. 41: «Ἡ ἱερωσύνη εὔκολο ἔργο, προσοδοφόρο ἐπάγγελμα! Δυστυχισμένοι πού εἶναι! Δέν γνωρίζουν ὅτι τίποτε ἀπ᾿ αὐτά δέν εἶναι ἡ ἱερωσύνη, παρά κλῆσις Θεοῦ. "Δέν δέχεται κανένας τήν τιμή ἀπό τόν ἑαυτό του, λέγει ὁ μακάριος Παῦλος, μά ὁ Θεός τόν καλεῖ"».
966... Ὅ.π., σελ. 41-42: «Ἀλλά ἀφοῦ ἀπέτυχαν σ᾿ ἁπλές κι εὔκολες δουλειές, πῶς θά πετύχουν στήν ἱερωσύνη, πού εἶναι, κατά τόν Ρώμης Γρηγόριο, "τεχνῶν τέχνη";»
967...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἡ πτωχεία τῶν ἱερέων μας, σελ. 173: «Εἶναι σκληρόν. Ὅμως, ὅσον καί ἄν εἶναι βαρύς ὁ λόγος διά πολλούς ἱερεῖς μας εἶναι δυστυχῶς κράζουσα πραγματικότης. Δέν ζητοῦν "πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί τήν δικαιοσύνην αὐτοῦ" (Ματθ. στ΄, 33). Εἰσῆλθον, ἀλλά πῶς εἰσῆλθον εἰς τόν κλῆρον; Καί ἠννόησαν, κατόπιν τοὐλάχιστον, ποῦ εἰσῆλθον; Ποία ἡ ἀποστολή καί τό ἔργον τοῦ ἱερέως; Δυστυχῶς, ὄχι! Διά τοῦτο καί ζοῦν καί πολιτεύονται –"κλαίων λέγω"– ὡσάν "τούς ἐχθρούς τοῦ Σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ" (Φιλιπ. γ΄, 18). Καί κατασκανδαλίζουν τούς πιστούς. Καί δίδουν ὅπλα, τά δυνατότερα ὅπλα, εἰς τούς ἐχθρούς τῆς Ἐκκλησίας. Καί κρημνίζουν. Καί καταστρέφουν. Καί κάμνουν κακόν ἀνυπολόγιστον».
968...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἐνθρονιστήριος λόγος, σελ. 13: «Δέν εἶναι ἀνεκτόν ὁ ἱερεύς ὁ ὁποῖος καλεῖται νά ὑπηρετήσῃ τό ποίμνιόν του καί νά κοπιάσῃ δι᾿ αὐτό καί νά ἀγωνισθῇ διά τήν προφύλαξιν καί τήν ἠθικήν οἰκοδομήν καί νά ἀποθάνῃ ἀκόμη πρός χάριν αὐτοῦ, δέν εἶναι ἀνεκτόν νά πένεται καί νά γυμνητεύῃ καί αὐτός καί ἡ οἰκογένειά του. Ὁ Κύριος διέταξε "τοῖς τό Εὐαγγέλιον καταγγέλλουσιν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου ζῆν" κατά τούς θεοπνεύστους λόγους τοῦ Ἀποστόλου (Α΄ Κορινθ. θ΄, 14)».
τόν ὁποῖο χειροτονεῖ 962 καί κατ᾿ ἐπέκταση γιά τήν κατάσταση στήν Ἐκκλησία963 . Ἐκ τούτου οἱ ὑποψήφιοι γιά τήν ἱερωσύνη πρέπει νά ἐξετάζονται αὐστηρῶς καί νά ἀποκλειστοῦν ἐκεῖνοι πού ἔχασαν τήν ἁγνότητά τους964 ἤ πού θεωροῦν τήν ἱερωσύνη ὡς προσοδοφόρο ἐπάγγελμα965 , ὅπως καί ἐκεῖνοι πού ἀπέτυχαν σέ ἄλλες ἐργασίες, ἀσύγκριτα κατώτερες ἀπό τήν ἱερωσύνη, πού εἶναι τέχνη τεχνῶν, σύμφωνα μέ τόν Ρώμης Γρηγόριο966 . Ὅταν τέτοιου εἴδους ὑποψήφιοι εἰσέρχονται στόν κλῆρο, γίνονται κατά τό λόγο τοῦ Ἀποστόλου Παύλου ἐχθροί τοῦ Σταυροῦ τοῦ Χριστοῦ 967 .
..........Πνευματική καί ὑλική φροντίδα τοῦ κλήρου...Ὁ Διονύσιος θεωροῦσε καθῆκον τοῦ ἀρχιερέα νά φροντίζει γιά τήν οἰκονομική κατάσταση τῶν ἱερέων του, μέ βάση τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου ὅτι ὁ ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου πρέπει νά τρέφεται ἀπό τό ἔργο του968 . Ὡς συνέχεια τῶν Πράξεων τῶν
..........Πνευματική καί ὑλική φροντίδα τοῦ κλήρου...Ὁ Διονύσιος θεωροῦσε καθῆκον τοῦ ἀρχιερέα νά φροντίζει γιά τήν οἰκονομική κατάσταση τῶν ἱερέων του, μέ βάση τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου ὅτι ὁ ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου πρέπει νά τρέφεται ἀπό τό ἔργο του968 . Ὡς συνέχεια τῶν Πράξεων τῶν
192
969... Ὅ.π., σελ. 29: «Ἡ ἐπί τό αὐτό σύναξις τῶν Πρεσβυτέρων τῆς Ἐκκλησίας πρός σύσκεψιν καί ἀνταλλαγήν γνωμῶν διά ζητήματα, ἔχοντα σχέσιν μέ τήν ὑψηλήν ἀποστολήν αὐτῶν, ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν φροντίς τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτός πρῶτος ὁ μέγας Ἀπόστολος Παῦλος συνεκάλεσε, καθώς γνωρίζομεν, εἰς τήν Μίλητον τούς Πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας καί παρέδωκεν εἰς αὐτούς τάς ὑπερόχους ἐκείνας ἱεράς ὑποθήκας, εἰπών μεταξύ ἄλλων τά βαρυσήμαντα: "Προσέχετε οὖν ἑαυτοῖς καί παντί τῷ ποιμνίῳ ἐν ᾧ ὑμᾶς τό Πνεῦμα τό ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους ποιμαίνειν τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἥν περιεποιήσατο διά τοῦ ἰδίου αἵματος" (Πράξ. κ΄, 28). Ἡ Ἐκκλησία ἀκολουθοῦσα τό Ἀποστολικόν τοῦτο παράδειγμα πολλάκις ῇσθάνετο τό καθῆκον αὐτῆς νά συγκαλῇ τοιούτου εἴδους συσκέψεις τῶν Λειτουργῶν αὐτῆς, ἐκ τῶν ὁποίων μεγίστη ὠφέλεια ἐπήρχετο τόσον εἰς τούς Ποιμένας αὐτῆς, ὅσον καί, δι᾿ αὐτῶν, εἰς ὅλον τό πλήρωμα τῆς Ἐκκλησίας. Τοῦτο ἀκολουθοῦντες καί ἡμεῖς, τώρα ὁπότε, ὁπωσδήποτε, ἔχομεν τακτοποιηθῆ, καλοῦμεν πάντας ὑμᾶς εἰς παρομοίαν ἱεράν σύσκεψιν».
970... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τό φυτόν τοῦ παπα-Κωνσταντίνου, σελ. 170: «Ὁ Κύριος, τό αἰώνιον πρότυπον ἡμῶν, δέν ἐθεράπευε μόνον τάς πνευματικάς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ. Πολλάκις ἱκανοποίει καί τάς ὑλικάς των. Ὅταν π.χ. οἱ Ἀπόστολοι ἔθεσαν ἐνώπιόν Του τό πρόβλημα τοῦ ἐπισιτισμοῦ τοῦ πλήθους, πού τόν ἠκολούθησεν εἰς τήν ἔρημον, δέν ἠρνήθη νά θαυματουργήσῃ διά νά χορτάσῃ τόν πεινασμένον λαόν. Καί ὁ ἱερεύς, ὁ λειτουργός Του, ἀνάγκη νά μεριμνᾷ καί νά φροντίζῃ καί διά τήν θεραπείαν τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τῶν πνευματικῶν τέκνων του. Κάποτε μάλιστα θά παρίσταται ἀνάγκη κατά πρῶτον νά θεραπεύῃ ταύτας. Περισσότερον θά εὐοδοῦται ἔτσι τό πνευματικόν του ἔργον. Διότι ὁ ἄνθρωπος εἶναι σύνθεσις πνεύματος καί ὕλης».
971... Ὅ.π., σελ. 170-171: «Πρέπει νά εἶναι ὁ ἀνορθωτής εἰς τό ἠθικόν παράπτωμα καί ὁ ἐνισχυτής εἰς τό ὑλικόν τραῦμα. Τοῦτο ἔχει ἐννοηθῆ ἀπό πολλούς ἀναγεννημένους ἱερεῖς καί ἔρχονται πρόθυμοι ἐπίκουροι εἰς πᾶσαν ἀνάγκην τῶν χριστιανῶν των. "Χαίρουν μετά χαιρόντων καί κλαίουν μετά κλαιόντων". Συναντιλήπτορες εἰς τήν χαράν καί τήν λύπην, εἰς τήν πνευματικήν καί τήν ὑλικήν στέρησιν τῶν τέκνων των. … ἐνίοτε ἀναδεικνύονται πρωτοπόροι τῆς προόδου εἰς ὅλους τούς τομεῖς. Καί ἔτσι εἶναι παντοῦ, ὅπου πνέει τό πνεῦμα τοῦ Θεοῦ».
970... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τό φυτόν τοῦ παπα-Κωνσταντίνου, σελ. 170: «Ὁ Κύριος, τό αἰώνιον πρότυπον ἡμῶν, δέν ἐθεράπευε μόνον τάς πνευματικάς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ. Πολλάκις ἱκανοποίει καί τάς ὑλικάς των. Ὅταν π.χ. οἱ Ἀπόστολοι ἔθεσαν ἐνώπιόν Του τό πρόβλημα τοῦ ἐπισιτισμοῦ τοῦ πλήθους, πού τόν ἠκολούθησεν εἰς τήν ἔρημον, δέν ἠρνήθη νά θαυματουργήσῃ διά νά χορτάσῃ τόν πεινασμένον λαόν. Καί ὁ ἱερεύς, ὁ λειτουργός Του, ἀνάγκη νά μεριμνᾷ καί νά φροντίζῃ καί διά τήν θεραπείαν τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τῶν πνευματικῶν τέκνων του. Κάποτε μάλιστα θά παρίσταται ἀνάγκη κατά πρῶτον νά θεραπεύῃ ταύτας. Περισσότερον θά εὐοδοῦται ἔτσι τό πνευματικόν του ἔργον. Διότι ὁ ἄνθρωπος εἶναι σύνθεσις πνεύματος καί ὕλης».
971... Ὅ.π., σελ. 170-171: «Πρέπει νά εἶναι ὁ ἀνορθωτής εἰς τό ἠθικόν παράπτωμα καί ὁ ἐνισχυτής εἰς τό ὑλικόν τραῦμα. Τοῦτο ἔχει ἐννοηθῆ ἀπό πολλούς ἀναγεννημένους ἱερεῖς καί ἔρχονται πρόθυμοι ἐπίκουροι εἰς πᾶσαν ἀνάγκην τῶν χριστιανῶν των. "Χαίρουν μετά χαιρόντων καί κλαίουν μετά κλαιόντων". Συναντιλήπτορες εἰς τήν χαράν καί τήν λύπην, εἰς τήν πνευματικήν καί τήν ὑλικήν στέρησιν τῶν τέκνων των. … ἐνίοτε ἀναδεικνύονται πρωτοπόροι τῆς προόδου εἰς ὅλους τούς τομεῖς. Καί ἔτσι εἶναι παντοῦ, ὅπου πνέει τό πνεῦμα τοῦ Θεοῦ».
Ἀποστόλων ὁ Μητροπολίτης ἀναδεικνύει τήν φροντίδα του γιά τήν ὀργάνωση τῶν Ἱερατικῶν Συνάξεων969 . Ἀποβλέποντας στήν ἀναγέννηση τοῦ κλήρου ὁ Μητροπολίτης διδάσκει τούς ἱερεῖς του, μέ τό παράδειγμα τοῦ Κυρίου970 , νά εὐρύνουν τίς ποιμαντικές τους ἀντιλήψεις καί, πέρα τῶν πνευματικῶν ἀναγκῶν, νά θεραπεύουν καί τίς ὑλικές ἀνάγκες τοῦ ποιμνίου, καί νά εἶναι "παντοῦ, ὅπου πνέει τό πνεῦμα τοῦ Θεοῦ" 971 .
193
972...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 47-48: «Ὅταν, μετά τήν ἀνάστασί Του, ἀνέθεσε στόν Ἀπόστολο Πέτρο τά ὑψηλά καθήκοντα τοῦ ποιμένος, δέν τοῦ εἶπε, ὅπως τό παρατηρεῖ καί τό τονίζει ὁ Χρυσόστομος, "πέταξε τά χρήματα˙ νηστεία, σκληραγωγία ἄσκησε˙ νεκρούς ἀνάστησε˙ δαιμόνια ἔκβαλε". Κανένα ἀπ᾿ αὐτά, οὔτε ἀπό τἄλλα σημεῖα δέν τοῦ ζητᾶ. Ὅλα αὐτά τά προσπερνᾶ καί τοῦ λέγει: "Εἰ φιλῇς με, Πέτρε, ποίμαινε τά πρόβατά μου". Ἄν μ᾿ ἀγαπᾶς, γίνου ποιμένας τῶν προβάτων μου. Τί ἄλλο σημαίνει τοῦτο, παρά, ὅτι γιά νά γίνης καλός ἱερεύς πρέπει νά νοιώθης τήν ψυχή σου νά τή φλογίζη ἀληθινή ἀγάπη πρός τόν Χριστό; Αὐτή εἶναι "ἡ τῶν μαθητῶν τοῦ Κυρίου εἰκών, ὁ χαρακτήρ τῶν τοῦ Θεοῦ δούλων, τό γνώρισμα τῶν Ἀποστόλων"».
973... Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ’ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι’ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τή δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;»
974...\Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 40: «Εἶναι δέ αὐτό τό ποίμνιόν του, πρός τό ὁποῖον ὀφείλει νά δεικνύῃ ἀγάπην θερμήν, περισσότερον τρυφεράν καί δυνατωτέραν ἀπό τήν ἀγάπην τῆς μητρός πρός τά τέκνα της. Ἀπ᾿ αὐτήν πάντοτε νά ἐμπνέεται καί καθοδηγῆται εἰς τό ἔργον του. Διότι "οὐδέν οὕτω πρός ποιμαντορίαν ἐπαγωγόν, ὡς τό φιλεῖν καί φιλεῖσθαι"».
975... Ὅ.π., σελ. 40-41: «Ἡ τοιαύτη δέ ἀγάπη τοῦ ἱερέως πρός τά πνευματικά του τέκνα νά εἶναι "ὀφειλή", χρέος ἀνεξόφλητον. Ποτέ νά μή τελειώνῃ. Ὁλοέν μάλιστα καί μεγαλυτέρα νά γίνεται καί πλέον ἰσχυροτέρα. Ὥστε καί ἄν συμβῇ ποτέ νά λησμονηθῇ καί περιφρονηθῇ ἀκόμη ὑπ᾿ ἐκείνων, αὐτός νά μή δύναται ποτέ νά τά λησμονήσῃ».
976 Ὅ.π., σελ. 42: «…ἄν παραστῇ ἀνάγκη, καί αὐτήν τήν ζωήν του νά μή διστάσῃ νά θυσιάσῃ εἰς τόν βωμόν τῆς ἀγάπης τῶν πνευματικῶν του τέκνων. Διότι "ἡ κατά Θεόν ἀγάπη εἶναι τοιαύτῃ, ὥστε ὑπ᾿ οὐδενός τῶν πραγμάτων διακόπτεται, ἄνωθεν ἔχουσα τάς ρίζας, ἐκ τῶν οὐρανῶν τάς ἀμοιβάς"».
973... Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ’ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι’ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τή δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;»
974...\Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 40: «Εἶναι δέ αὐτό τό ποίμνιόν του, πρός τό ὁποῖον ὀφείλει νά δεικνύῃ ἀγάπην θερμήν, περισσότερον τρυφεράν καί δυνατωτέραν ἀπό τήν ἀγάπην τῆς μητρός πρός τά τέκνα της. Ἀπ᾿ αὐτήν πάντοτε νά ἐμπνέεται καί καθοδηγῆται εἰς τό ἔργον του. Διότι "οὐδέν οὕτω πρός ποιμαντορίαν ἐπαγωγόν, ὡς τό φιλεῖν καί φιλεῖσθαι"».
975... Ὅ.π., σελ. 40-41: «Ἡ τοιαύτη δέ ἀγάπη τοῦ ἱερέως πρός τά πνευματικά του τέκνα νά εἶναι "ὀφειλή", χρέος ἀνεξόφλητον. Ποτέ νά μή τελειώνῃ. Ὁλοέν μάλιστα καί μεγαλυτέρα νά γίνεται καί πλέον ἰσχυροτέρα. Ὥστε καί ἄν συμβῇ ποτέ νά λησμονηθῇ καί περιφρονηθῇ ἀκόμη ὑπ᾿ ἐκείνων, αὐτός νά μή δύναται ποτέ νά τά λησμονήσῃ».
976 Ὅ.π., σελ. 42: «…ἄν παραστῇ ἀνάγκη, καί αὐτήν τήν ζωήν του νά μή διστάσῃ νά θυσιάσῃ εἰς τόν βωμόν τῆς ἀγάπης τῶν πνευματικῶν του τέκνων. Διότι "ἡ κατά Θεόν ἀγάπη εἶναι τοιαύτῃ, ὥστε ὑπ᾿ οὐδενός τῶν πραγμάτων διακόπτεται, ἄνωθεν ἔχουσα τάς ρίζας, ἐκ τῶν οὐρανῶν τάς ἀμοιβάς"».
1.6... Ἡ διδασκαλία περί ἀγάπης ὡς κατακλείδα τῆς διδασκαλίας περί ἱερωσύνης
Ἡ ἱερωσύνη θεμελιώνεται στήν ἀγάπη πρός τόν Χριστό972 , τήν προϋποθέτει973. Τό προσόν τῆς ἀγάπης974 τοῦ ἱερέα πρός τό ποίμνιό του δέν ἔχει σχέση μέ τό συναισθηματισμό, ἀλλά μέ χρέος975, πού φτάνει μέχρι σημείου νά θυσιάσει τή ζωή του ὁ ποιμένας γιά τό ποίμνιό του976 . Ἀπό τήν ἀγάπη γεννιέται καί τρέφεται ὁ ἱερός ζῆλος τοῦ ποιμένα, ὁ ὁποῖος ἑρμηνεύεται ὡς διάδοση τῶν ἀληθειῶν τῆς πίστεως καί ἡ ἐπικράτηση τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ στίς καρδιές τῶν χριστιανῶν
Ἡ ἱερωσύνη θεμελιώνεται στήν ἀγάπη πρός τόν Χριστό972 , τήν προϋποθέτει973. Τό προσόν τῆς ἀγάπης974 τοῦ ἱερέα πρός τό ποίμνιό του δέν ἔχει σχέση μέ τό συναισθηματισμό, ἀλλά μέ χρέος975, πού φτάνει μέχρι σημείου νά θυσιάσει τή ζωή του ὁ ποιμένας γιά τό ποίμνιό του976 . Ἀπό τήν ἀγάπη γεννιέται καί τρέφεται ὁ ἱερός ζῆλος τοῦ ποιμένα, ὁ ὁποῖος ἑρμηνεύεται ὡς διάδοση τῶν ἀληθειῶν τῆς πίστεως καί ἡ ἐπικράτηση τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ στίς καρδιές τῶν χριστιανῶν
194
977... Ὅ.π., σελ. 42: «Ἀρκεῖ νά εἶναι "ζήλῳ πεπυρακτωμένος" καί τότε ὄχι μόνον τήν ἐνορίαν του, ἀλλά καί ὁλόκληρον τήν ἐπαρχίαν εὐκόλως δύναται νά διορθώσῃ καί ὁδηγήσῃ εἰς σωτηρίαν».
978... Ὅ.π., σελ. 42-43: «Πρέπει μόνον νά εἶναι μετρημένη, νά μή περνᾷ δηλαδή ποτέ τά κανονικά ὅρια. Διότι "ἡ τοῦ Χριστοῦ σοφία… μήτε ἐλλιπῶς, μήτε περιττῶς ἀγωνίζεσθαι συγχωρεῖ, ἀλλά πανταχοῦ τήν συμμετρίαν φυλάττει". … Ἑπομένως ἡ παρρησία του εἶναι ἀνάγκη νά μή ἔχῃ καμμίαν σχέσιν μέ τήν ἀχαλίνωτον γλῶσσαν, τήν θρασύτητα καί μάλιστα μέ τήν παραφοράν».
979... Ὅ.π., σελ. 43-44: «Αὐτήν δέ, τήν "λελογισμένην" παρρησίαν ὁ ἱερεύς, ἐφ᾿ ὅσον ἔχει ταχθῇ ἀπό τόν Θεόν ὑπερασπιστής τοῦ Νόμου Του, καθῆκον ἔχει νά τήν χρησιμοποιῇ πάντοτε. Καί ἄν ἀκόμη ἀμφιβάλλῃ διά τήν ὠφέλειαν, ἡ ὁποία θά προκύψῃ ἀπό τήν παρρησίαν του, πάλιν δέν ἐπιτρέπεται νά τηρῇ σιγήν, ὁσάκις βλέπῃ νά καταστρατηγῆται καί καταπατῆται ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾿ ἐπιβάλλεται νά ἐλέγξῃ δεόντως τούς ἁμαρτάνοντας, ἀνεξαρτήτως μάλιστα τοῦ ὁποῖοι εἶναι αὐτοί, πλούσιοι δηλαδή καί ἰσχυροί ἤ πτωχοί καί ἀδύνατοι».
980... Ὅ.π., σελ. 43: «Ἐξάπαντος δέ ἡ παρρησία του πρέπει νά εἶναι συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν. Ἀφοῦ, ὅπως ἡ πεῖρα βεβαιώνει, οἱ ἁμαρτάνοντες μισοῦν ἐκεῖνον, πού τούς ἐλέγχει καί προσπαθοῦν μέ κάθε τρόπον νά τόν ἀποφύγουν. "Βαρύς γάρ ἡμῖν, φησι, καί βλεπόμενος"».
981... Ὅ.π., σελ. 49: «Πολλάκις μάλιστα καί παραχωρεῖ Οὗτος νά πέσῃ καί ὁ ἱερεύς εἰς ἁμάρτημα, διά νά συναισθάνεται τήν ἀδυναμίαν του καί φαίνεται ἐπιεικής πρός τούς ἄλλους. Παρόμοιόν τι δέν συνέβη μέ τόν Ἀπόστολον Πέτρον; Ἐπειδή οὗτος "ἤμελλε πιστεύεσθαι τό πλῆθος τοῦ λαοῦ", παρεχώρησεν ὁ Κύριος νά περιπέσῃ εἰς τό ἁμάρτημα τῆς τριπλῆς ἀρνήσεως, "ἵνα ἐξ ὧν αὐτός ἔπαθε, φιλάνθρωπος γένηται περί τούς ἄλλους"».
982...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 63: «Ἀπό ἀγάπην πρός ἡμᾶς δέν ἔδωκε τήν ζωήν του ἐπί τοῦ Σταυροῦ καί ὁ Κύριος; "Περιπατεῖτε ἐν ἀγάπῃ, λέγει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καθώς καί ὁ Χριστός ἠγάπησεν ἡμᾶς καί παρέδωκεν ἑαυτόν ὑπέρ ἡμῶν προσφοράν καί θυσίαν τῷ Θεῷ" (Ἐφεσ. ε΄, 2). Τό καθῆκον λοιπόν τῆς ἀγάπης ἐπιβάλλει νά ἐξασφαλίσωμεν καί δι᾿ αὐτούς [τούς πτωχούς] πᾶν ὅ,τι χρειάζεται διά τόν πανηγυρισμόν τῆς παγχαρμοσύνου Ἑορτῆς τῆς Ἀναστάσεως».
983... Ὅ.π., σελ. 10: «Οἱ πτωχοί, τά ὀρφανά, οἱ γέροντες, οἱ ἄποροι ἀσθενεῖς, οἱ πτωχοί μαθηταί, οἱ ὁπωσδήποτε πάσχοντες, πρέπει νά ἀποτελοῦν πάντοτε ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας μερίμνης ὅλων μας. Διότι, κατά τήν μαρτυρίαν τοῦ Πνεύματος, "θρησκεία καθαρά καί ἀμίαντος παρά τῷ Θεῷ καί Πατρί αὕτη ἐστίν, ἐπισκέπτεσθαι ὀρφανούς καί χήρας ἐν τῇ θλίψει αὐτῶν" (Ἰακ. α΄, 27). Θά πρέπῃ πάντες νά θεωροῦν τούς πτωχούς ὡς ἀδελφούς, τούς ὁποίους μᾶς ἐνεπιστεύθη ὁ Χριστός διά νά τούς συνδράμωμεν εἰς τάς ἀνάγκας των».
978... Ὅ.π., σελ. 42-43: «Πρέπει μόνον νά εἶναι μετρημένη, νά μή περνᾷ δηλαδή ποτέ τά κανονικά ὅρια. Διότι "ἡ τοῦ Χριστοῦ σοφία… μήτε ἐλλιπῶς, μήτε περιττῶς ἀγωνίζεσθαι συγχωρεῖ, ἀλλά πανταχοῦ τήν συμμετρίαν φυλάττει". … Ἑπομένως ἡ παρρησία του εἶναι ἀνάγκη νά μή ἔχῃ καμμίαν σχέσιν μέ τήν ἀχαλίνωτον γλῶσσαν, τήν θρασύτητα καί μάλιστα μέ τήν παραφοράν».
979... Ὅ.π., σελ. 43-44: «Αὐτήν δέ, τήν "λελογισμένην" παρρησίαν ὁ ἱερεύς, ἐφ᾿ ὅσον ἔχει ταχθῇ ἀπό τόν Θεόν ὑπερασπιστής τοῦ Νόμου Του, καθῆκον ἔχει νά τήν χρησιμοποιῇ πάντοτε. Καί ἄν ἀκόμη ἀμφιβάλλῃ διά τήν ὠφέλειαν, ἡ ὁποία θά προκύψῃ ἀπό τήν παρρησίαν του, πάλιν δέν ἐπιτρέπεται νά τηρῇ σιγήν, ὁσάκις βλέπῃ νά καταστρατηγῆται καί καταπατῆται ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾿ ἐπιβάλλεται νά ἐλέγξῃ δεόντως τούς ἁμαρτάνοντας, ἀνεξαρτήτως μάλιστα τοῦ ὁποῖοι εἶναι αὐτοί, πλούσιοι δηλαδή καί ἰσχυροί ἤ πτωχοί καί ἀδύνατοι».
980... Ὅ.π., σελ. 43: «Ἐξάπαντος δέ ἡ παρρησία του πρέπει νά εἶναι συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν. Ἀφοῦ, ὅπως ἡ πεῖρα βεβαιώνει, οἱ ἁμαρτάνοντες μισοῦν ἐκεῖνον, πού τούς ἐλέγχει καί προσπαθοῦν μέ κάθε τρόπον νά τόν ἀποφύγουν. "Βαρύς γάρ ἡμῖν, φησι, καί βλεπόμενος"».
981... Ὅ.π., σελ. 49: «Πολλάκις μάλιστα καί παραχωρεῖ Οὗτος νά πέσῃ καί ὁ ἱερεύς εἰς ἁμάρτημα, διά νά συναισθάνεται τήν ἀδυναμίαν του καί φαίνεται ἐπιεικής πρός τούς ἄλλους. Παρόμοιόν τι δέν συνέβη μέ τόν Ἀπόστολον Πέτρον; Ἐπειδή οὗτος "ἤμελλε πιστεύεσθαι τό πλῆθος τοῦ λαοῦ", παρεχώρησεν ὁ Κύριος νά περιπέσῃ εἰς τό ἁμάρτημα τῆς τριπλῆς ἀρνήσεως, "ἵνα ἐξ ὧν αὐτός ἔπαθε, φιλάνθρωπος γένηται περί τούς ἄλλους"».
982...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί νουθεσίαι Β΄, σελ. 63: «Ἀπό ἀγάπην πρός ἡμᾶς δέν ἔδωκε τήν ζωήν του ἐπί τοῦ Σταυροῦ καί ὁ Κύριος; "Περιπατεῖτε ἐν ἀγάπῃ, λέγει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καθώς καί ὁ Χριστός ἠγάπησεν ἡμᾶς καί παρέδωκεν ἑαυτόν ὑπέρ ἡμῶν προσφοράν καί θυσίαν τῷ Θεῷ" (Ἐφεσ. ε΄, 2). Τό καθῆκον λοιπόν τῆς ἀγάπης ἐπιβάλλει νά ἐξασφαλίσωμεν καί δι᾿ αὐτούς [τούς πτωχούς] πᾶν ὅ,τι χρειάζεται διά τόν πανηγυρισμόν τῆς παγχαρμοσύνου Ἑορτῆς τῆς Ἀναστάσεως».
983... Ὅ.π., σελ. 10: «Οἱ πτωχοί, τά ὀρφανά, οἱ γέροντες, οἱ ἄποροι ἀσθενεῖς, οἱ πτωχοί μαθηταί, οἱ ὁπωσδήποτε πάσχοντες, πρέπει νά ἀποτελοῦν πάντοτε ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας μερίμνης ὅλων μας. Διότι, κατά τήν μαρτυρίαν τοῦ Πνεύματος, "θρησκεία καθαρά καί ἀμίαντος παρά τῷ Θεῷ καί Πατρί αὕτη ἐστίν, ἐπισκέπτεσθαι ὀρφανούς καί χήρας ἐν τῇ θλίψει αὐτῶν" (Ἰακ. α΄, 27). Θά πρέπῃ πάντες νά θεωροῦν τούς πτωχούς ὡς ἀδελφούς, τούς ὁποίους μᾶς ἐνεπιστεύθη ὁ Χριστός διά νά τούς συνδράμωμεν εἰς τάς ἀνάγκας των».
του977 . Ἀπό τόν ἔνθεο ζῆλο προέρχεται ἡ παρρησία, στή σωστή της μορφή, δηλαδή ὅταν εἶναι σύμφωνη μέ τή διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ 978 . Εἶναι τόσον ἀπαραίτητο ἡ παρρησία979 νά ἀποτελεῖται ἀπό πραότητα καί ἐπιείκεια980, κατά τόν Διονύσιο πού ἀκολουθεῖ τόν ἱ. Χρυσόστομο, ὥστε ὁ Θεός μπορεῖ νά παραχωρήσει νά περιπέσει καί ὁ ἱερέας σέ ἁμάρτημα, ὅπως εἶχε συμβεῖ μέ τήν ἄρνηση τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου981 , προκειμένου νά ἀποκτήσει τήν ἐπιείκεια πρός τά ἁμαρτάνοντα τέκνα του. Τό καθῆκον τῆς ἀγάπης982, σύμφωνα μέ τήν ἀποστολική διδασκαλία, εἶναι καί ἡ φροντίδα γιά τούς πάσχοντες983 , δηλαδή ἡ μεταμόρφωση τῆς κοινωνίας σέ
195
984... Ὅ.π., σελ. 11: «Διότι εἶναι ἐπιτακτική ἡ ἐντολή τοῦ Κυρίου διά τήν δημιουργίαν μιᾶς χριστιανικῆς κοινωνίας ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης, εἰς τήν ὁποίαν δέν ἐπιτρέπεται ἄλλοι μέν νά "περισσεύωσιν ἄρτων", ἄλλοι δέ "λιμῷ νά ἀπόλλυνται". Πρός θεραπείαν τοῦ κακοῦ αὐτοῦ ὀφείλομεν πάντες οἱ δυνάμενοι νά συντρέξωμεν, διότι "τοιαύταις θυσίαις εὐαρεστεῖται ὁ Θεός" (Ἑβρ. ιγ΄, 16)».
985...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 53-54: «Αὐτός [ὁ βίος] θά καταστήσῃ ἀσφαλῶς καρποφόρον τήν δρᾶσιν του. Διότι "πέφυκε ὡς τά πολλά, τό τῶν ἀρχομένων πλῆθος, ὥσπερ εἰς ἀρχέτυπόν τινα εἰκόνα τούς τῶν ἀρχόντων τρόπους ὁρᾶν, καί πρός ἐκείνους ἐξομοιοῦν ἑαυτούς". Ὅπως εἰς τόν χορόν οἱ χορευταί μιμοῦνται ἐκεῖνον πού προεξάρχει τοῦ χοροῦ, εἰς δέ τό στρατόπεδον οἱ στρατιῶται τόν στρατηγόν, καθ᾿ ὅμοιον τρόπον οἱ χριστιανοί μιμοῦνται τόν ἱερέα, τόν ὁποῖον ἔχουν τύπον καί ὑπογραμμόν εἰς τάς ἐνεργείας καί τήν καθ᾿ ὅλου ζωήν των».
986...Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος, Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν, Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου πρός τόν Γαβριήλ Διονυσιάτη, Φιλόθεο Ζερβάκο, Ἀμφιλόχιο Μακρῆ, σελ. 226.
987...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 9: «Ὁ Ὀρθόδοξος Μοναχισμός ἔχει πολύ βαθειά τίς ρίζες του στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας. Γιά νά βροῦμε τό σημεῖο ἀπ᾿ τό ὁποῖο ξεκίνησε πρέπει, πρίν ἀπ᾿ ὅλα, νά ἀνατρέξωμε στό μαρτύριο».
988... Ὅ.π., σελ. 10.
985...Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν Ἰ. Χρυσόστομον, σελ. 53-54: «Αὐτός [ὁ βίος] θά καταστήσῃ ἀσφαλῶς καρποφόρον τήν δρᾶσιν του. Διότι "πέφυκε ὡς τά πολλά, τό τῶν ἀρχομένων πλῆθος, ὥσπερ εἰς ἀρχέτυπόν τινα εἰκόνα τούς τῶν ἀρχόντων τρόπους ὁρᾶν, καί πρός ἐκείνους ἐξομοιοῦν ἑαυτούς". Ὅπως εἰς τόν χορόν οἱ χορευταί μιμοῦνται ἐκεῖνον πού προεξάρχει τοῦ χοροῦ, εἰς δέ τό στρατόπεδον οἱ στρατιῶται τόν στρατηγόν, καθ᾿ ὅμοιον τρόπον οἱ χριστιανοί μιμοῦνται τόν ἱερέα, τόν ὁποῖον ἔχουν τύπον καί ὑπογραμμόν εἰς τάς ἐνεργείας καί τήν καθ᾿ ὅλου ζωήν των».
986...Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος, Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν, Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου πρός τόν Γαβριήλ Διονυσιάτη, Φιλόθεο Ζερβάκο, Ἀμφιλόχιο Μακρῆ, σελ. 226.
987...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 9: «Ὁ Ὀρθόδοξος Μοναχισμός ἔχει πολύ βαθειά τίς ρίζες του στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας. Γιά νά βροῦμε τό σημεῖο ἀπ᾿ τό ὁποῖο ξεκίνησε πρέπει, πρίν ἀπ᾿ ὅλα, νά ἀνατρέξωμε στό μαρτύριο».
988... Ὅ.π., σελ. 10.
χριστιανική κοινωνία ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης984, μέ τό παράδειγμα τοῦ βίου τοῦ ἴδιου τοῦ ποιμένα985 .
2...Μοναχισμός
Ὁ Τρίκκης Διονύσιος θεωροῦσε τόν μοναχισμό "σπονδυλική στήλη τῆς Ἐκκλησίας καί τό Εὐζωνικόν Αὐτῆς" 986 .
2.1...Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο
Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο, ὁ μοναχισμός ἕλκει τήν καταγωγή του ἀπό τό μαρτύριο987, μέ κοινή ἀφετηρία τόσο τοῦ μαρτυρίου ὅσο καί τοῦ μοναχισμοῦ, τή διακαή ἐπιθυμία νά θυσιαστεῖ σύμπασα ἡ ζωή στόν Θεό.
..........Ἡ κλήση. Ἡ ζωή τῶν μοναχῶν εἶναι σταυρωμένη καί μαρτυρική988 , ὅμως τήν κλήση γι’ αὐτήν τή ζωή ὁ Διονύσιος θεωρεῖ ἔνδειξη χρηστότητας καί
2...Μοναχισμός
Ὁ Τρίκκης Διονύσιος θεωροῦσε τόν μοναχισμό "σπονδυλική στήλη τῆς Ἐκκλησίας καί τό Εὐζωνικόν Αὐτῆς" 986 .
2.1...Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο
Σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο, ὁ μοναχισμός ἕλκει τήν καταγωγή του ἀπό τό μαρτύριο987, μέ κοινή ἀφετηρία τόσο τοῦ μαρτυρίου ὅσο καί τοῦ μοναχισμοῦ, τή διακαή ἐπιθυμία νά θυσιαστεῖ σύμπασα ἡ ζωή στόν Θεό.
..........Ἡ κλήση. Ἡ ζωή τῶν μοναχῶν εἶναι σταυρωμένη καί μαρτυρική988 , ὅμως τήν κλήση γι’ αὐτήν τή ζωή ὁ Διονύσιος θεωρεῖ ἔνδειξη χρηστότητας καί
196
989...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος (Πρακτικά Πνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὀρους), ἄρθρο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου "Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά", σελ. 11: «Τήν κρίσιμον ταύτην στιγμήν ἐπεφάνη καί εἰς ἐμέ ἡ χρηστότης καί ἡ φιλανθρωπία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ. Ἤναψεν εἰς φλόγα μεγάλην τόν σπινθῆρα τῆς εὐσεβείας, τόν ὁποῖον οἱ καλοί γονεῖς μου εἶχον ἐναποθέσει εἰς τά βάθη τῆς παιδικῆς μου ψυχῆς. Καί κατά τρόπον ὄντως θαυμαστόν, ἡ πατρική τοῦ Κυρίου χείρ ἔφερε τό χειμαζόμενον πλοιάριόν μου εἰς εὔδιον λιμένα».
990...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 10: «Ὅλοι αὐτοί πού τούς ἔκανε τή μεγάλη κλῆσι ὁ Χριστός ἄκουσαν τή φωνή Του. Καί τήν ἄκουσαν ὄχι σάν μιά λεπτή κι ἀδύνατη φωνή, μά σάν φωνή "ὑδάτων πολλῶν". Βροντερή, πανίσχυρη, δημιούργησε σεισμό στίς ψυχές των. Ἀπάντησαν μέ τήν παρουσία τους στήν ἔρημο».
991... Ὅ.π., σελ. 9: «Ὁλόχαροι περιφρονοῦσαν τόν κόσμο τοῦτο πού δέν εἶναι τοῦ Χριστοῦ –"ἡ βασιλεία ἡ ἐμή οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου" (Ἰωάν. κη΄, 36)– καί, βαδίζοντας "ἀγαλλομένῳ ποδί" τό δρόμο τῶν φρικτῶν βασανιστηρίων καί τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου, ἀκολουθοῦσαν τόν Κύριο στό πανένδοξο αἰώνιο βασίλειό Του».
992... Ὅ.π., σελ. 9: «Ἐγκατέλειπαν τόν κόσμο τοῦτο πού "ὅλος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται" (Α᾿ Ἰωάν. ε΄, 19) καί κατέφευγαν σέ τόπους ἔρημους, ἐκεῖ ὅπου καί ὁ Κύριος εἶχε δώσει καί κερδίσει τή μάχη κατά τοῦ Σατανᾶ».
993... Ὅ.π., σελ. 9: «Ὅταν δέ κατέπαυσαν οἱ διωγμοί, ἡ σφοδρά αὐτή ἐπιθυμία τῆς ὁλοκληρωτικῆς προσφορᾶς καί τελειώσεως τούς ὠθοῦσε σ᾿ ἕνα ἄλλο μαρτύριο, τό μαρτύριο τῆς ἀσκήσεως».
994... Ὅ.π., σελ. 9: «Ἀθλοῦσαν καί "συνεσταυροῦντο Χριστῷ" (Γαλατ. β΄, 20) καί "συνεθάπτοντο τῷ βαπτισμῷ Του" καί "ἔπασχον δι᾿ Αὐτόν" καί "ἔθνησκον ὑπέρ Αὐτοῦ" μέ τίς αὐστηρότατες νηστεῖες, τίς μακρές ἀγρυπνίες, τίς ἀδιάλειπτες προσευχές καί τ᾿ ἄλλα τά πιό βαριά, τά μαρτυρικά, θά ἔλεγα, γυμνάσματα τῆς μοναχικῆς ζωῆς».
990...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 10: «Ὅλοι αὐτοί πού τούς ἔκανε τή μεγάλη κλῆσι ὁ Χριστός ἄκουσαν τή φωνή Του. Καί τήν ἄκουσαν ὄχι σάν μιά λεπτή κι ἀδύνατη φωνή, μά σάν φωνή "ὑδάτων πολλῶν". Βροντερή, πανίσχυρη, δημιούργησε σεισμό στίς ψυχές των. Ἀπάντησαν μέ τήν παρουσία τους στήν ἔρημο».
991... Ὅ.π., σελ. 9: «Ὁλόχαροι περιφρονοῦσαν τόν κόσμο τοῦτο πού δέν εἶναι τοῦ Χριστοῦ –"ἡ βασιλεία ἡ ἐμή οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου" (Ἰωάν. κη΄, 36)– καί, βαδίζοντας "ἀγαλλομένῳ ποδί" τό δρόμο τῶν φρικτῶν βασανιστηρίων καί τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου, ἀκολουθοῦσαν τόν Κύριο στό πανένδοξο αἰώνιο βασίλειό Του».
992... Ὅ.π., σελ. 9: «Ἐγκατέλειπαν τόν κόσμο τοῦτο πού "ὅλος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται" (Α᾿ Ἰωάν. ε΄, 19) καί κατέφευγαν σέ τόπους ἔρημους, ἐκεῖ ὅπου καί ὁ Κύριος εἶχε δώσει καί κερδίσει τή μάχη κατά τοῦ Σατανᾶ».
993... Ὅ.π., σελ. 9: «Ὅταν δέ κατέπαυσαν οἱ διωγμοί, ἡ σφοδρά αὐτή ἐπιθυμία τῆς ὁλοκληρωτικῆς προσφορᾶς καί τελειώσεως τούς ὠθοῦσε σ᾿ ἕνα ἄλλο μαρτύριο, τό μαρτύριο τῆς ἀσκήσεως».
994... Ὅ.π., σελ. 9: «Ἀθλοῦσαν καί "συνεσταυροῦντο Χριστῷ" (Γαλατ. β΄, 20) καί "συνεθάπτοντο τῷ βαπτισμῷ Του" καί "ἔπασχον δι᾿ Αὐτόν" καί "ἔθνησκον ὑπέρ Αὐτοῦ" μέ τίς αὐστηρότατες νηστεῖες, τίς μακρές ἀγρυπνίες, τίς ἀδιάλειπτες προσευχές καί τ᾿ ἄλλα τά πιό βαριά, τά μαρτυρικά, θά ἔλεγα, γυμνάσματα τῆς μοναχικῆς ζωῆς».
φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ 989 , ἐνῶ τό ἐσωτερικό βίωμα τῆς κλήσης περιγράφει ὡς σεισμό στήν ψυχή990 .
..........Ἔξοδος ἀπό τόν κόσμο...Ἡ ἔξοδος τοῦ μοναχοῦ ἀπό τόν κόσμο, ἐπειδή ὁ κόσμος αὐτός δέν εἶναι τοῦ Χριστοῦ, μέ προορισμό τήν εἴσοδο στό Βασίλειό Του, εἶναι τό ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιθυμίας ὁλοκληρωτικῆς ἀφιερώσεως σ᾿ Ἐκεῖνον991 . Ἑρμηνεύοντας τή φυγή τῶν πρώτων ἀσκητῶν σέ ἔρημους τόπους ὁ Διονύσιος ἀναφέρεται στή μάχη τοῦ Χριστοῦ μέ τό σατανά, πού διαδραματίστηκε στήν ἔρημο992. Τό θέμα τοῦ πολέμου μέ τό διάβολο καί ἀπό αὐτόν κατέχει τό κεντρικό σημεῖο στήν Ἀνθολογία τοῦ Διονυσίου, ὅπου τά πατερικά κείμενα διαφωτίζουν ὅλες τίς πλευρές τοῦ μοναχισμοῦ.
..........Μαρτύριο τῆς ἀσκήσεως...Ὁ Διονύσιος δίδασκε περί τοῦ μοναχισμοῦ ὡς "μαρτυρίου τῆς ἀσκήσεως" 993 καί, γιά νά γίνει ἀντιληπτό τό ἁγιοπατερικό ὑπόβαθρο994 τῆς διδασκαλίας του, παραθέτουμε σύντομη ἀναφορά στά σχετικά κείμενα τῆς Ἀνθολογίας του. Στό κεφάλαιο Ἀσκητικοί ἱδρῶτες γίνεται νύξη περί
..........Ἔξοδος ἀπό τόν κόσμο...Ἡ ἔξοδος τοῦ μοναχοῦ ἀπό τόν κόσμο, ἐπειδή ὁ κόσμος αὐτός δέν εἶναι τοῦ Χριστοῦ, μέ προορισμό τήν εἴσοδο στό Βασίλειό Του, εἶναι τό ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιθυμίας ὁλοκληρωτικῆς ἀφιερώσεως σ᾿ Ἐκεῖνον991 . Ἑρμηνεύοντας τή φυγή τῶν πρώτων ἀσκητῶν σέ ἔρημους τόπους ὁ Διονύσιος ἀναφέρεται στή μάχη τοῦ Χριστοῦ μέ τό σατανά, πού διαδραματίστηκε στήν ἔρημο992. Τό θέμα τοῦ πολέμου μέ τό διάβολο καί ἀπό αὐτόν κατέχει τό κεντρικό σημεῖο στήν Ἀνθολογία τοῦ Διονυσίου, ὅπου τά πατερικά κείμενα διαφωτίζουν ὅλες τίς πλευρές τοῦ μοναχισμοῦ.
..........Μαρτύριο τῆς ἀσκήσεως...Ὁ Διονύσιος δίδασκε περί τοῦ μοναχισμοῦ ὡς "μαρτυρίου τῆς ἀσκήσεως" 993 καί, γιά νά γίνει ἀντιληπτό τό ἁγιοπατερικό ὑπόβαθρο994 τῆς διδασκαλίας του, παραθέτουμε σύντομη ἀναφορά στά σχετικά κείμενα τῆς Ἀνθολογίας του. Στό κεφάλαιο Ἀσκητικοί ἱδρῶτες γίνεται νύξη περί
197
995...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, σελ. 198: «Ἔστι τις αἴσθησις, μᾶλλον δέ ἕξις, φερέπονος λεγομένη, ὑφ᾿ ἧς ὁ ἁλούς οὐκ ἔτι δειλιάσει, ἤ ἀποστραφεῖ πόνου ποτέ˙ ταύτῃ τῇ ἀοιδίμῳ αἱ τῶν μαρτύρων ψυχαί κρατηθεῖσαι τῶν βασάνων εὐχερῶς κατεφρόνησαν».
996... Ὅ.π., σελ. 198: «Καί ἡμεῖς οὖν βιασώμεθα ἑαυτούς, βάλωμεν καλήν ἀρχήν, θελήσωμεν τέως τό καλόν. Καί γάρ οὔπω ἐν τελειότητί ἐσμεν. Ἀλλ᾿ αὐτό τό θέλειν, ἀρχή σωτηρίας ἡμῖν ἐστιν˙ ἐκ τοῦ γάρ θέλειν, ἐρχόμεθα σύν Θεῷ καί εἰς τό ἀγωνίζεσθαι, καί ἐκ τοῦ ἀγωνίζεσθαι, βοηθεῖταί τις εἰς τό κτήσασθαι τάς ἀρετάς˙ διά τοῦτό τις τῶν Πατέρων λέγει: Δός αἷμα καί λάβε πνεῦμα˙ τοῦτ᾿ ἔστιν ἀγώνισαι, καί γένῃ ἐν ἕξει τῆς ἀρετῆς».
997... Ὅ.π., σελ. 201: «Αὐτός γάρ ὅταν φανῇ ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ὁ Βασιλεύς τῶν βασιλευόντων καί Κύριος τῶν κυριευόντων, φανερωθήσεται γάρ ὁρώμενος ὑπό παντός γένους ἐν τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ δόξῃ, τά σημεῖα ἔχων, ἅπερ πέπονθεν ὑπέρ ἡμῶν, σύ δέ μέλλεις φανῆναι μή ἔχων τῶν παθημάτων αὐτοῦ ἐν τῷ σώματί σου, λοιπόν ἐρεῖ σοι· Οὐκ οἶδά σε, καί μέλλεις ὁρᾶν πάντας τούς ἁγίους τούς ἀποθανόντας διά τό ὄνομα αὐτοῦ, ἔχοντας τό σημεῖον αὐτοῦ, καί αἰσχυνθήσῃ φανῆναι ἐνώπιον αὐτῶν».
998... Ὅ.π., σελ. 216: «Λέγεται περί πολλῶν Μαρτύρων, ὅτι ἐν τῇ ἡμέρα, ἐν ᾗ προσεδόκων δέξασθαι τόν στέφανον τοῦ μαρτυρίου, ἤ προεγίνωσκον, ἤ ἐξ ἀποκαλύψεως, ἤ φάσεώς τινος τῶν ἑταίρων αὐτῶν τοῦτο, τῇ νυκτί ἐκείνῃ οὐκ ἐγεύοντό τινος, ἀλλά ἀπό ἑσπέρας ἕως πρωΐ ἵσταντο ἀγρυπνοῦντες ἐν τῇ εὐχῇ, δοξάζοντες τόν Θεόν ἐν ψαλμοῖς, καί ὕμνοις, καί ᾠδαῖς πνευματικαῖς, καί ἐν εὐφροσύνῃ καί ἀγαλλιάσει ἐξεδέχοντο τήν ὥραν ἐκείνην, ὥς τινες ἑτοιμασθέντες εἰς τούς γάμους, ἐκδεχόμενοι ἀπαντῆσαι τῷ ξίφει ἐν τῇ νηστείᾳ αὐτῶν. Καί ἡμεῖς τοίνυν οἱ εἰς τήν ἀόρατον μαρτυρίαν κληθέντες τοῦ δέξασθαι τούς στεφάνους τοῦ ἁγιασμοῦ, νήψωμεν, καί μηδέποτε ἐν μέλει τινί καί μέρει τοῦ σώματος ἡμῶν δοθῇ τοῖς ἐχθροῖς ἡμῶν σημεῖον τῆς ἀρνήσεως».
999... Ὅ.π., σελ. 229: «Τοῦτο δέ ἐστι τό θέλημα τοῦ Χριστοῦ, τόν κολλώμενον αὐτῷ μηδέν ὅλως ἐπιφέρεσθαι τοῦ αἰῶνος τούτου… Πληγάς καί βασάνους ὑποφέρειν˙ καί γάρ αὐτός ταῦτα ἔπαθεν…».
1000... Ὅ.π., σελ. 237: «Δάκρυα ἀντί αἵματος προχέων, ἔσῃ μάρτυς».
1001... Ὅ.π., σελ. 329: «Στῶμεν οὖν πρός τό κατά συνείδησιν διηνεκές μαρτύριον˙ μή κάμψωμεν γόνυ τῇ Βάαλ, ἀδελφοί, μηδέ ἐνδῶμεν τυπτόμενοι ὑπό τῶν λογισμῶν: μᾶλλον μέν οὖν κατασβεννύωμεν τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά πεπυρωμένα, τοῖς δάκρυσι, τῇ προσοχῇ, τῇ δεήσει, τῇ κατανύξει, τοῖς ἄλλοις ὑπωπιασμοῖς τοῦ σώματος».
996... Ὅ.π., σελ. 198: «Καί ἡμεῖς οὖν βιασώμεθα ἑαυτούς, βάλωμεν καλήν ἀρχήν, θελήσωμεν τέως τό καλόν. Καί γάρ οὔπω ἐν τελειότητί ἐσμεν. Ἀλλ᾿ αὐτό τό θέλειν, ἀρχή σωτηρίας ἡμῖν ἐστιν˙ ἐκ τοῦ γάρ θέλειν, ἐρχόμεθα σύν Θεῷ καί εἰς τό ἀγωνίζεσθαι, καί ἐκ τοῦ ἀγωνίζεσθαι, βοηθεῖταί τις εἰς τό κτήσασθαι τάς ἀρετάς˙ διά τοῦτό τις τῶν Πατέρων λέγει: Δός αἷμα καί λάβε πνεῦμα˙ τοῦτ᾿ ἔστιν ἀγώνισαι, καί γένῃ ἐν ἕξει τῆς ἀρετῆς».
997... Ὅ.π., σελ. 201: «Αὐτός γάρ ὅταν φανῇ ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ὁ Βασιλεύς τῶν βασιλευόντων καί Κύριος τῶν κυριευόντων, φανερωθήσεται γάρ ὁρώμενος ὑπό παντός γένους ἐν τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ δόξῃ, τά σημεῖα ἔχων, ἅπερ πέπονθεν ὑπέρ ἡμῶν, σύ δέ μέλλεις φανῆναι μή ἔχων τῶν παθημάτων αὐτοῦ ἐν τῷ σώματί σου, λοιπόν ἐρεῖ σοι· Οὐκ οἶδά σε, καί μέλλεις ὁρᾶν πάντας τούς ἁγίους τούς ἀποθανόντας διά τό ὄνομα αὐτοῦ, ἔχοντας τό σημεῖον αὐτοῦ, καί αἰσχυνθήσῃ φανῆναι ἐνώπιον αὐτῶν».
998... Ὅ.π., σελ. 216: «Λέγεται περί πολλῶν Μαρτύρων, ὅτι ἐν τῇ ἡμέρα, ἐν ᾗ προσεδόκων δέξασθαι τόν στέφανον τοῦ μαρτυρίου, ἤ προεγίνωσκον, ἤ ἐξ ἀποκαλύψεως, ἤ φάσεώς τινος τῶν ἑταίρων αὐτῶν τοῦτο, τῇ νυκτί ἐκείνῃ οὐκ ἐγεύοντό τινος, ἀλλά ἀπό ἑσπέρας ἕως πρωΐ ἵσταντο ἀγρυπνοῦντες ἐν τῇ εὐχῇ, δοξάζοντες τόν Θεόν ἐν ψαλμοῖς, καί ὕμνοις, καί ᾠδαῖς πνευματικαῖς, καί ἐν εὐφροσύνῃ καί ἀγαλλιάσει ἐξεδέχοντο τήν ὥραν ἐκείνην, ὥς τινες ἑτοιμασθέντες εἰς τούς γάμους, ἐκδεχόμενοι ἀπαντῆσαι τῷ ξίφει ἐν τῇ νηστείᾳ αὐτῶν. Καί ἡμεῖς τοίνυν οἱ εἰς τήν ἀόρατον μαρτυρίαν κληθέντες τοῦ δέξασθαι τούς στεφάνους τοῦ ἁγιασμοῦ, νήψωμεν, καί μηδέποτε ἐν μέλει τινί καί μέρει τοῦ σώματος ἡμῶν δοθῇ τοῖς ἐχθροῖς ἡμῶν σημεῖον τῆς ἀρνήσεως».
999... Ὅ.π., σελ. 229: «Τοῦτο δέ ἐστι τό θέλημα τοῦ Χριστοῦ, τόν κολλώμενον αὐτῷ μηδέν ὅλως ἐπιφέρεσθαι τοῦ αἰῶνος τούτου… Πληγάς καί βασάνους ὑποφέρειν˙ καί γάρ αὐτός ταῦτα ἔπαθεν…».
1000... Ὅ.π., σελ. 237: «Δάκρυα ἀντί αἵματος προχέων, ἔσῃ μάρτυς».
1001... Ὅ.π., σελ. 329: «Στῶμεν οὖν πρός τό κατά συνείδησιν διηνεκές μαρτύριον˙ μή κάμψωμεν γόνυ τῇ Βάαλ, ἀδελφοί, μηδέ ἐνδῶμεν τυπτόμενοι ὑπό τῶν λογισμῶν: μᾶλλον μέν οὖν κατασβεννύωμεν τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά πεπυρωμένα, τοῖς δάκρυσι, τῇ προσοχῇ, τῇ δεήσει, τῇ κατανύξει, τοῖς ἄλλοις ὑπωπιασμοῖς τοῦ σώματος».
τοῦ "μαρτυρίου τῆς ἀσκήσεως" στά θέματα: Ἄσκησις – Βία (Ἰωάννου Κλίμακος, Λόγος ΚΣΤ΄, Περί διακρίσεως995 , Ἀββᾶ Δωροθέου, Διδασκαλία Ι΄ 996), Κακοπάθεια (Ἀββᾶ Ἡσαΐου, Λόγοι ΚΘ΄ 997), Νηστεία (Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Τά εὐρεθέντα ἀσκητικά998), Ὑπομονή πόνων καί θλίψεων (Μ. Ἀθανασίου, Περί παρθενίας999 , Συμεών τοῦ Νέου Θεολόγου, Ὕμνοι θείων ἐρώτων, Τά εὑρισκόμενα πάντα1000). Στό κεφάλαιο Διάφοροι ἀρεταί, στά θέματα: Ἀνδρεία - Ἀφοβία (Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Migne, PG 99, στ. 16811001). Στό κεφάλαιο Πόλεμοι καί μάχαι, στά θέματα: Παγίδες τοῦ διαβόλου (Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Τά εὑρεθέντα ἀσκητικά,
198
1002... Ὅ.π., σελ. 358: «Ὅπερ οὖν ἐστι μέρος σου, μή δυσχεράνῃς δέξασθαι ὑπέρ αὐτοῦ ἑκουσίως πρόσκαιρα παθήματα, καί εἰσελθεῖν εἰς τήν δόξαν τοῦ Θεοῦ. Ἐάν γάρ ἐν τῷ ἀγῶνι τοῦ Κυρίου ἀποθάνῃς σωματικῶς, αὐτός σε ὁ Κύριος στεφανοῖ, καί τοῖς λειψάνοις σου τοῖς τιμίοις παρέχει ὁ Θεός τήν τιμήν τῶν μαρτύρων».
1003... Ὅ.π., σελ. 416: «Τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ πόλεμος ὁ ἀκαταμάχητος, καί τοῦτο τό μαρτύριον τό πολυβάσανον καί πολυήμερον. Ὅς γάρ οὐκ ἐνδίδωσι τοῖς λογισμοῖς ἀεί τυπτόμενος, οὐδέ κάμπτων γόνυ τῇ Βάαλ, ἀλλ᾿ ἀνταγωνιζόμενος καί ὑπεραλλόμενος τῶν παθῶν, ἐπιθυμίᾳ καί θυμῷ, οὗτος δηλονότι μαρτυρεῖ καθ᾿ ἑκάστην, καί κατά τοῦ Παύλου δυνατός ἐστι λέγειν τό καθεκάστην ἡμέραν ἀποθνήσκω».
1004... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθανασίου Λενῆ, σελ. 159: «Στῆθι ἑδραῖος, ὡς ἄκμων τυπτόμενος˙ μεγάλου ἀθλητοῦ ἐστι τό δέρεσθαι καί νικᾶν (Ἰγνατίου πρός Πολύκαρπον 3, 1)».
1005...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 9: «Τό βάπτισμα τοῦ αἵματος τό διαδέχθηκε τό βάπτισμα τῆς ἀσκήσεως».
1006...Ὅ.π., σελ. 9-10: «Ἡ μοναχική τελείωσις ἦταν πιά ὅ,τι ἀκριβῶς καί τό μαρτύριο. Μόνο πού, ἐνῷ στό μαρτύριο ἠμποροῦσε νά ὁδηγηθῇ κάθε πιστός ὑποχρεωτικά, στό μαρτύριο τῆς μοναχικῆς ζωῆς βασικό ρόλο παίζει ἡ ἐλευθερία τῆς ἐκλογῆς. Καλεῖ, δέν βιάζει ὁ Χριστός. Καί ὁ μοναχός τέλεια, ἐλεύθερα κι ἀβίαστα Τόν ἀκολουθεῖ».
1003... Ὅ.π., σελ. 416: «Τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ πόλεμος ὁ ἀκαταμάχητος, καί τοῦτο τό μαρτύριον τό πολυβάσανον καί πολυήμερον. Ὅς γάρ οὐκ ἐνδίδωσι τοῖς λογισμοῖς ἀεί τυπτόμενος, οὐδέ κάμπτων γόνυ τῇ Βάαλ, ἀλλ᾿ ἀνταγωνιζόμενος καί ὑπεραλλόμενος τῶν παθῶν, ἐπιθυμίᾳ καί θυμῷ, οὗτος δηλονότι μαρτυρεῖ καθ᾿ ἑκάστην, καί κατά τοῦ Παύλου δυνατός ἐστι λέγειν τό καθεκάστην ἡμέραν ἀποθνήσκω».
1004... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθανασίου Λενῆ, σελ. 159: «Στῆθι ἑδραῖος, ὡς ἄκμων τυπτόμενος˙ μεγάλου ἀθλητοῦ ἐστι τό δέρεσθαι καί νικᾶν (Ἰγνατίου πρός Πολύκαρπον 3, 1)».
1005...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 9: «Τό βάπτισμα τοῦ αἵματος τό διαδέχθηκε τό βάπτισμα τῆς ἀσκήσεως».
1006...Ὅ.π., σελ. 9-10: «Ἡ μοναχική τελείωσις ἦταν πιά ὅ,τι ἀκριβῶς καί τό μαρτύριο. Μόνο πού, ἐνῷ στό μαρτύριο ἠμποροῦσε νά ὁδηγηθῇ κάθε πιστός ὑποχρεωτικά, στό μαρτύριο τῆς μοναχικῆς ζωῆς βασικό ρόλο παίζει ἡ ἐλευθερία τῆς ἐκλογῆς. Καλεῖ, δέν βιάζει ὁ Χριστός. Καί ὁ μοναχός τέλεια, ἐλεύθερα κι ἀβίαστα Τόν ἀκολουθεῖ».
στ. 209-2151002), Λογισμοί (Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Παραινετικά πρός μοναχούς, Migne, PG 99, στ. 16841003). Τά ἐπιλεγμένα αὐτά ἀποσπάσματα τῆς Ἀνθολογίας ἀναδεικνύουν τούς τρόπους προγύμνασης γιά ὁποιοδήποτε "σχολεῖο" τοῦ πειρασμοῦ, στό ὁποῖο θά δοκιμαστεῖ ἡ πίστη τοῦ καθενός. Ὁ ἀνθολόγος ἀναφέρει ποικίλες γνῶμες τῶν Πατέρων, πού παρέχουν στόν ἀναγνώστη πλῆθος διαφορετικῶν εἰδῶν τοῦ ἀγωνίσματος καί, τό σημαντικότερο, ὁ τρόπος αὐτός τῆς ἀνθολογίας διδάσκει τό φρόνημα τῶν Πατέρων, πού δέν δεσμεύεται ἀπό τίποτε, ἀλλά πάντοτε βρίσκει λύσεις γιά νά προχωρεῖ, ἔχοντας ὡς στόχο τήν ἕνωση μέ τόν Χριστό.
..........Ἡ ὑπεροχή τοῦ μοναχισμοῦ ἀπό τό μαρτύριο.. Στά κείμενα πέρα ἀπό τήν Ἀνθολογία, διδάσκοντας τούς μοναχούς γιά τόν πόλεμο ἀπό τόν "ἐχθρό τῆς σωτηρίας ἡμῶν", ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει συνήθως στούς λόγους τοῦ Θεοφόρου Ἰγνατίου, τόν ὁποῖο ἰδιαίτερα ἐκτιμοῦσε καί ὁ ὁποῖος μέ ἔμφαση προτρέπει στό μαρτύριο1004 . Στή σκέψη τοῦ Διονυσίου εἶναι σαφές, ὅτι ὁ μοναχισμός ὄχι μόνο διαδέχεται τό μαρτύριο1005 καί γίνεται τό ἑπόμενο βῆμα στήν πορεία τοῦ Χριστιανισμοῦ σέ ὅ,τι ἀφορά στά ἰδανικά τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀφιέρωσης μιᾶς ψυχῆς στόν Θεό, ἀλλά ὑπερέχει τοῦ μαρτυρίου λόγῳ τῆς ἐλεύθερης ἐπιλογῆς 1006 .
..........Ἡ ὑπεροχή τοῦ μοναχισμοῦ ἀπό τό μαρτύριο.. Στά κείμενα πέρα ἀπό τήν Ἀνθολογία, διδάσκοντας τούς μοναχούς γιά τόν πόλεμο ἀπό τόν "ἐχθρό τῆς σωτηρίας ἡμῶν", ὁ Διονύσιος ἀνατρέχει συνήθως στούς λόγους τοῦ Θεοφόρου Ἰγνατίου, τόν ὁποῖο ἰδιαίτερα ἐκτιμοῦσε καί ὁ ὁποῖος μέ ἔμφαση προτρέπει στό μαρτύριο1004 . Στή σκέψη τοῦ Διονυσίου εἶναι σαφές, ὅτι ὁ μοναχισμός ὄχι μόνο διαδέχεται τό μαρτύριο1005 καί γίνεται τό ἑπόμενο βῆμα στήν πορεία τοῦ Χριστιανισμοῦ σέ ὅ,τι ἀφορά στά ἰδανικά τῆς ὁλοκληρωτικῆς ἀφιέρωσης μιᾶς ψυχῆς στόν Θεό, ἀλλά ὑπερέχει τοῦ μαρτυρίου λόγῳ τῆς ἐλεύθερης ἐπιλογῆς 1006 .
199
1007...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος (Πρακτικά Πνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὀρους), ἄρθρο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου "Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά", σελ. 12: «… οὐδ᾿ ἐπί στιγμήν ἔπαυσα νά ζῶ μέ τάς ἀναμνήσεις τῆς παμφιλτάτης μοι πνευματικῆς πατρίδος, τοῦ Ἁγιωνύμου Ὄρους. Ὁ χωρισμός ἦτο "προσώπῳ οὐ καρδίᾳ"».
1008...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 3.
1009...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 13: «Πῶς, λοιπόν, ἡ προνομιοῦχος ὄντως αὕτη φύσις νά μή συντελῇ εἰς τήν ἔξαρσιν καί ἀνάτασιν τοῦ πνεύματος πρός τό θεῖον; "Τά γάρ ἀόρατα… τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται" (Ρωμ. α΄, 20), λέγει ὁ μακάριος Παῦλος».
1010...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 150–151.
1011...Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163.
1012...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν, Κύπρος – Ἅγιοι Τόποι, σελ. 74: «Τά Μοναστήρια μας τά ἵδρυσαν θεοσεβεῖς αὐτοκράτορες καί μεγάλοι ἐρασταί τῆς μοναχικῆς πολιτείας. Τά πότισαν μέ τούς ἱδρῶτες, τά δάκρυα, τό αἷμα τους μυριάδες ὅσιοι».
1013... Ὅ.π., σελ. 74: «Ἔγιναν "κλίμακες" γιά νά ἀνεβοῦν στόν οὐρανό ἀναρίθμητοι "φίλοι καί οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ"».
1014... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας, σελ. 8: «…ἱεροί καί καθηγιασμένοι χῶροι, εἰς οὕς ἐπί αἰῶνας ὁλοκλήρους ἀντήχει ἡ ἱερά ψαλμωδία καί μετά τοῦ λιβανωτοῦ τῆς λατρείας ἀνήρχοντο θερμαί αἱ προσευχαί πρός τόν Παντοκράτορα Κύριον καί ἐτελεῖτο τό ἱερώτατον τῆς Θείας Εὐχαριστίας Μυστήριον…».
1015... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 155: «Εἰς τήν ἡσυχαστικήν μετέωρον Πέτραν τοῦ Βαρλαάμ, ὡς ἐλέγετο τό πάλαι ὁ πανύψηλος βράχος, ἐπί τοῦ ὁποίου εἶναι ὡς ἀετοφωλεά κτισμένη ἡ Μονή, θά ἀκούεται βεβαίως εὐκρινῶς, ὡς ἄλλοτε ἐν τῷ ὄρει Σινᾶ, ἡ φωνή τοῦ Θεοῦ: καί ἡ πνοή τῆς χάριτος τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ὡς αὔρα γλυκεῖα, θά θωπεύῃ τάς καρδίας σας».
1008...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 3.
1009...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 13: «Πῶς, λοιπόν, ἡ προνομιοῦχος ὄντως αὕτη φύσις νά μή συντελῇ εἰς τήν ἔξαρσιν καί ἀνάτασιν τοῦ πνεύματος πρός τό θεῖον; "Τά γάρ ἀόρατα… τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται" (Ρωμ. α΄, 20), λέγει ὁ μακάριος Παῦλος».
1010...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 150–151.
1011...Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163.
1012...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν, Κύπρος – Ἅγιοι Τόποι, σελ. 74: «Τά Μοναστήρια μας τά ἵδρυσαν θεοσεβεῖς αὐτοκράτορες καί μεγάλοι ἐρασταί τῆς μοναχικῆς πολιτείας. Τά πότισαν μέ τούς ἱδρῶτες, τά δάκρυα, τό αἷμα τους μυριάδες ὅσιοι».
1013... Ὅ.π., σελ. 74: «Ἔγιναν "κλίμακες" γιά νά ἀνεβοῦν στόν οὐρανό ἀναρίθμητοι "φίλοι καί οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ"».
1014... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας, σελ. 8: «…ἱεροί καί καθηγιασμένοι χῶροι, εἰς οὕς ἐπί αἰῶνας ὁλοκλήρους ἀντήχει ἡ ἱερά ψαλμωδία καί μετά τοῦ λιβανωτοῦ τῆς λατρείας ἀνήρχοντο θερμαί αἱ προσευχαί πρός τόν Παντοκράτορα Κύριον καί ἐτελεῖτο τό ἱερώτατον τῆς Θείας Εὐχαριστίας Μυστήριον…».
1015... Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 155: «Εἰς τήν ἡσυχαστικήν μετέωρον Πέτραν τοῦ Βαρλαάμ, ὡς ἐλέγετο τό πάλαι ὁ πανύψηλος βράχος, ἐπί τοῦ ὁποίου εἶναι ὡς ἀετοφωλεά κτισμένη ἡ Μονή, θά ἀκούεται βεβαίως εὐκρινῶς, ὡς ἄλλοτε ἐν τῷ ὄρει Σινᾶ, ἡ φωνή τοῦ Θεοῦ: καί ἡ πνοή τῆς χάριτος τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ὡς αὔρα γλυκεῖα, θά θωπεύῃ τάς καρδίας σας».
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς ἀσκήσεως
Κατά τόν Διονύσιο, ὁ τόπος τῆς ἀσκήσεως εἶναι ἡ πνευματική πατρίδα τοῦ μοναχοῦ 1007 . Ὁ Μητροπολίτης ὑπογραμμίζει τήν ἐξέχουσα σημασία τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκονται τά μοναστήρια, μακριά ἀπό τόν κόσμο, «ὁ ὁποῖος "ὅλος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται" (Α΄ Ἰωάν. ε΄, 19)» 1008 , ὅπου ἡ ὡραιότητα τῆς φύσης προτρέπει στήν ἀνάταση τῆς ψυχῆς, διότι, σύμφωνα μέ τόν Ἀπ. Παῦλο, μέσῳ τῶν ὁρατῶν διδάσκεται κανείς περί τῶν ἀοράτων1009 . Εἶναι ὁ τόπος, "ὅπου θαυματούργησε στό παρελθόν ἡ πίστις ἐκλεκτῶν καί ἀφιερωμένων ὁλοκληρωτικά στόν Θεό" 1010 ἀσκητῶν. Ὁ τόπος ὑποβοηθεῖ στήν ἀποξένωση ἀπ᾿ ὅλα τά ἐγκόσμια καί συγκεντρώνει στή φιλοσοφία "ἐν μέσῳ τῆς μεγαλειώδους καί θαυμασίας φύσεως περί τῆς ματαιότητος τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων№" 1011. Εἶναι ὁ τόπος ὁ ποτισμένος μέ τά δάκρυα καί τό αἷμα τῶν ἀγωνιστῶν τῆς ἰσάγγελης πολιτείας1012. Εἶναι τόπος - "κλίμακα" πρός οὐρανούς1013, τόπος ἱερός1014, τόπος συνάντησης μέ τόν Θεό1015 .
Κατά τόν Διονύσιο, ὁ τόπος τῆς ἀσκήσεως εἶναι ἡ πνευματική πατρίδα τοῦ μοναχοῦ 1007 . Ὁ Μητροπολίτης ὑπογραμμίζει τήν ἐξέχουσα σημασία τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκονται τά μοναστήρια, μακριά ἀπό τόν κόσμο, «ὁ ὁποῖος "ὅλος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται" (Α΄ Ἰωάν. ε΄, 19)» 1008 , ὅπου ἡ ὡραιότητα τῆς φύσης προτρέπει στήν ἀνάταση τῆς ψυχῆς, διότι, σύμφωνα μέ τόν Ἀπ. Παῦλο, μέσῳ τῶν ὁρατῶν διδάσκεται κανείς περί τῶν ἀοράτων1009 . Εἶναι ὁ τόπος, "ὅπου θαυματούργησε στό παρελθόν ἡ πίστις ἐκλεκτῶν καί ἀφιερωμένων ὁλοκληρωτικά στόν Θεό" 1010 ἀσκητῶν. Ὁ τόπος ὑποβοηθεῖ στήν ἀποξένωση ἀπ᾿ ὅλα τά ἐγκόσμια καί συγκεντρώνει στή φιλοσοφία "ἐν μέσῳ τῆς μεγαλειώδους καί θαυμασίας φύσεως περί τῆς ματαιότητος τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων№" 1011. Εἶναι ὁ τόπος ὁ ποτισμένος μέ τά δάκρυα καί τό αἷμα τῶν ἀγωνιστῶν τῆς ἰσάγγελης πολιτείας1012. Εἶναι τόπος - "κλίμακα" πρός οὐρανούς1013, τόπος ἱερός1014, τόπος συνάντησης μέ τόν Θεό1015 .
200
1016...Τσάμη Δ., Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, σελ. 177.
1017...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 12: «Ἰδεωδέστερος τούτου τόπος δι᾿ ἄσκησιν δέν ὑπάρχει ἀσφαλῶς. Διά τήν ἀπαράμιλλον φυσικήν του καλλονήν πρῶτον».
1018...Ὅ.π., σελ. 12: «…ἀτμόσφαιρα διαυγής, ἐλαφρά, μυρωμένη».
1019...Ὅ.π., σελ. 13: «Πῶς, λοιπόν, ἡ προνομιοῦχος ὄντως αὕτη φύσις νά μή συντελῇ εἰς τήν ἔξαρσιν καί ἀνάτασιν τοῦ πνεύματος πρός τό θεῖον;».
1020...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθανασίου Λενῆ, σελ. 158: «Εἰς τήν ὡραίαν καί ἱστορικήν Μονήν τοῦ Βαρλαάμ θά ἔχητε εἰς τήν διάθεσίν σας πᾶν ὅ,τι ἀπαιτεῖται διά τήν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἁγίου καί ἱεροῦ σκοποῦ τῆς ζωῆς σας. Φύσιν ὡραίαν καί θέαμα μεγαλοπρεπές. Πόσον ὁμιλοῦν αὐτά εἰς τήν ψυχήν μας καί μᾶς βοηθοῦν εἰς πτερυγίσματα οὐράνια!»
1021...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 13: «Εἰς τόν Ἄθω ἔπειτα βασιλεύει βαθεῖα γαλήνη καί ἡσυχία. Καί "ὁ Μοναχισμός θεμελιοῦται ἐπί περιβάλλοντος ἀθορύβου". Ἐν τῇ ἐπικρατούσῃ ἀδιαταράκτῳ ἡσυχίᾳ ἔστρεφον χωρίς κόπον τάς κεραίας τῆς ψυχῆς μου εἰς τήν περιοχήν τοῦ θείου καί συνελάμβανον εὐκρινῶς τά μηνύματα τοῦ οὐρανοῦ. Ἐπεδιδόμην ἀπερίσπαστος εἰς τήν προσευχήν καί τήν μελέτην. Ἐφιλοσόφουν περί τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Μετηρσιούμην καί ἀφιστάμην τῶν ἐγκοσμίων. Ἐπτερύγιζα διαρκῶς εἰς ὑψηλούς πνευματικούς ὁρίζοντας».
1022...Βλ. σχετικά Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 213–222.
1017...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 12: «Ἰδεωδέστερος τούτου τόπος δι᾿ ἄσκησιν δέν ὑπάρχει ἀσφαλῶς. Διά τήν ἀπαράμιλλον φυσικήν του καλλονήν πρῶτον».
1018...Ὅ.π., σελ. 12: «…ἀτμόσφαιρα διαυγής, ἐλαφρά, μυρωμένη».
1019...Ὅ.π., σελ. 13: «Πῶς, λοιπόν, ἡ προνομιοῦχος ὄντως αὕτη φύσις νά μή συντελῇ εἰς τήν ἔξαρσιν καί ἀνάτασιν τοῦ πνεύματος πρός τό θεῖον;».
1020...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ κουρᾷ εἰς μοναχόν τοῦ θεολόγου Ἀθανασίου Λενῆ, σελ. 158: «Εἰς τήν ὡραίαν καί ἱστορικήν Μονήν τοῦ Βαρλαάμ θά ἔχητε εἰς τήν διάθεσίν σας πᾶν ὅ,τι ἀπαιτεῖται διά τήν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἁγίου καί ἱεροῦ σκοποῦ τῆς ζωῆς σας. Φύσιν ὡραίαν καί θέαμα μεγαλοπρεπές. Πόσον ὁμιλοῦν αὐτά εἰς τήν ψυχήν μας καί μᾶς βοηθοῦν εἰς πτερυγίσματα οὐράνια!»
1021...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 13: «Εἰς τόν Ἄθω ἔπειτα βασιλεύει βαθεῖα γαλήνη καί ἡσυχία. Καί "ὁ Μοναχισμός θεμελιοῦται ἐπί περιβάλλοντος ἀθορύβου". Ἐν τῇ ἐπικρατούσῃ ἀδιαταράκτῳ ἡσυχίᾳ ἔστρεφον χωρίς κόπον τάς κεραίας τῆς ψυχῆς μου εἰς τήν περιοχήν τοῦ θείου καί συνελάμβανον εὐκρινῶς τά μηνύματα τοῦ οὐρανοῦ. Ἐπεδιδόμην ἀπερίσπαστος εἰς τήν προσευχήν καί τήν μελέτην. Ἐφιλοσόφουν περί τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Μετηρσιούμην καί ἀφιστάμην τῶν ἐγκοσμίων. Ἐπτερύγιζα διαρκῶς εἰς ὑψηλούς πνευματικούς ὁρίζοντας».
1022...Βλ. σχετικά Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 213–222.
..........Ἡ φύση... Ὁ ἀσκητικός βίος ἑπομένως συνδέεται στενά καί ἐπηρεάζεται ἀπό τόν τόπο τῆς ἀσκήσεως, ὅπου ἡ φύση ἀποκτᾶ ἰδιαίτερο νόημα, ὅπως ἀναφέρεται στά ἔργα τῶν μεγάλων μορφῶν τοῦ μοναχισμοῦ 1016 . Γιά τόν ἴδιο δέν ὑπάρχει τόπος ἄσκησης πιό ἰδεώδης ἀπό τόν Ἄθω, ὅπου μόνασε 10 χρόνια, διότι ἡ φύση του1017 δημιουργεῖ τήν ἀτμόσφαιρα1018 , πού συντελεῖ ἄριστα στήν ἔξαρση καί τήν ἀνάταση τοῦ πνεύματος πρός τό θεῖο 1019 .
..........Ἡ ἡσυχία...Στά κείμενα τοῦ Διονυσίου ἡ ἡσυχία τοῦ τόπου ἀναδεικνύεται ὡς θεμέλιο γιά τήν ἀσκητική ζωή1020 , διότι παρέχει τό χωρίς κόπο ἀπερίσπαστο στήν προσευχή καί στή μελέτη1021 . Ὅπως μαρτυροῦν οἱ πηγές, ὁ Διονύσιος ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν ἔδωσε μάχες κυριολεκτικά, γιά νά ἐξασφαλίσει τήν ὀμορφιά τοῦ τόπου τῶν Ἁγίων Μετεώρων, ἀπό αἰσθητικῆς πλευρᾶς, καί τήν τόσο ἀπαραίτητη ἡσυχία του1022 .
..........Ἡ προστασία...Οἱ ἅγιοι ἐποπτεύουν καί προστατεύουν τό ἔργο πού οἱ ἴδιοι ἐγκαινίασαν, ἑπομένως καί τόν τόπο πού εἶναι ἀφιερωμένος σ᾿ ἐκείνους. Ὅπως προστατεύει ἡ Ὑπεραγία Θεοτόκος τό Ἅγιον Ὄρος, πρός τήν Ὁποία καί ὁ Διονύσιος εἶχε συνεχῶς στραμμένο τό νοῦ καί τήν καρδιά του ἀπό τότε πού
..........Ἡ ἡσυχία...Στά κείμενα τοῦ Διονυσίου ἡ ἡσυχία τοῦ τόπου ἀναδεικνύεται ὡς θεμέλιο γιά τήν ἀσκητική ζωή1020 , διότι παρέχει τό χωρίς κόπο ἀπερίσπαστο στήν προσευχή καί στή μελέτη1021 . Ὅπως μαρτυροῦν οἱ πηγές, ὁ Διονύσιος ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν ἔδωσε μάχες κυριολεκτικά, γιά νά ἐξασφαλίσει τήν ὀμορφιά τοῦ τόπου τῶν Ἁγίων Μετεώρων, ἀπό αἰσθητικῆς πλευρᾶς, καί τήν τόσο ἀπαραίτητη ἡσυχία του1022 .
..........Ἡ προστασία...Οἱ ἅγιοι ἐποπτεύουν καί προστατεύουν τό ἔργο πού οἱ ἴδιοι ἐγκαινίασαν, ἑπομένως καί τόν τόπο πού εἶναι ἀφιερωμένος σ᾿ ἐκείνους. Ὅπως προστατεύει ἡ Ὑπεραγία Θεοτόκος τό Ἅγιον Ὄρος, πρός τήν Ὁποία καί ὁ Διονύσιος εἶχε συνεχῶς στραμμένο τό νοῦ καί τήν καρδιά του ἀπό τότε πού
201
1023...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 13: «Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς μέ πολλήν χάριν διηγεῖται εἰς τόν βίον τοῦ Ὁσίου Πέτρου τοῦ Ἀθωνίτου τήν ἐπιδαψιλευθεῖσαν εἰς τούς μονάζοντας ἐν τῷ Ἁγίῳ Ὄρει Θεομητερικήν εὐμένειαν καί προστασίαν».
1024... Ἕνα ἀπό τά παρεκκλήσια τῆς Μεγίστης Λαύρας τιμᾶται στούς 40 Μάρτυρες, ὅπου βρισκόταν ἀρχικά ὁ τάφος τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου καί ὅπου σίγουρα σύχναζε ὁ μοναχός Ἀγάπιος (ὁ μελλοντικός Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος) γιά νά προσευχηθεῖ καί νά ζητήσει τή βοήθεια τῶν Ἁγίων. Παλεύοντας μέ τό βαρύ ψύχος τό χειμώνα καί δυσκολευόμενος νά σηκωθεῖ γιά τήν ἀκολουθία τό πρωΐ, ὁ νεαρός Ἀγάπιος ἔλεγε στόν ἑαυτό του τό τῶν Σαράντα Μαρτύρων: "δριμύς ὁ χειμών, ἀλλά γλυκύς ὁ παράδεισος" καί ἔσπευδε στό ναό.
1025...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 12: «Ἡ Ἱερά Μονή Μεγίστης Λαύρας ὑπῆρξε τό λίκνον τῆς πνευματικῆς μου ζωῆς. Δέκα ὁλόκληρα ἔτη ἐμόνασα εἰς τήν ἱεράν ταύτην Μονήν, τήν ὁποίαν ὁ ἔνθεος ζῆλος καί ἡ θερμουργός πίστις τοῦ ὁσίου Ἀθανασίου τοῦ Ἀθωνίτου ἐθεμελίωσε καί ἡγίασε, κατέστησε δέ περιώνυμον ἡ τάξις καί ἡ ἁγία ζωή τῶν μοναχῶν της».
1026...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 55: «Πολυτιμότερο θησαυρό ἀπό τά Ἅγια Λείψανα δέν μπορεῖ νἄχῃ τό Μοναστήρι. "Ἐκβλύζουσιν ἰάματα", παρέχουν τήν προστασίαν τους καί δίνουν χάρι καί δύναμι στήν Ἀδελφότητα. Καί ἡ Ἀδελφότης τά τιμᾷ, τά σέβεται καί τά ἀσπάζεται εὐλαβικά σέ καθιερωμένες μέρες τοῦ χρόνου».
1027...Τό 1941-1942, ὁ πρώην ἁγιορείτης μοναχός καί ἀπόφοιτος Χάλκης ἱερομόναχος Διονύσιος ἐντάχθηκε νά ὑπηρετεῖ τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Μητρόπολης Μηθύμνης. Ὁ Μητροπολίτης Μηθύμνης, μεταξύ ἄλλων, τοῦ ἀνέθεσε καί τήν πνευματική καθοδήγηση τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος, ἡ ὁποία συμπεριελάμβανε καί τήν πνευματική καί ὑλική φροντίδα τῆς γυναικείας Μονῆς.
1028...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἐπιστολή ἀπό 8.07.1942 τοῦ Διονυσίου, τότε ἡγουμένου τῆς Μονῆς Λειμῶνος, πρός τήν Ἡγουμένη τῆς Ἱ. Μ. Μυρσινιώτισσας, σελ. 173: «Γνωρίζομεν τῇ Ὑμετέρᾳ Ὁσιότητι, ὅτι συμφώνως τῇ ἐντολῇ τοῦ Ὁσίου Πατρός ἡμῶν Ἰγνατίου, παραγγέλλοντος ἐν τῇ διαθήκῃ αὐτοῦ, τῷ ἑκάστοτε Καθηγουμένῳ τῆς ἡμετέρας Μονῆς, ὅπως κατέρχεται εἰς τήν ὑμετέραν Μονήν, καί φροντίζῃ διά τήν πνευματικήν κατάρτισιν τῶν ὑφ᾿ ὑμᾶς Μοναστηριῶν, ἀπεφάσισα νά ἀφιερώσω τό τελευταῖο Σάββατον ἑκάστου μηνός, διά τήν ἐκπλήρωσιν τῆς ἱερᾶς τούτης διακονίας».
1024... Ἕνα ἀπό τά παρεκκλήσια τῆς Μεγίστης Λαύρας τιμᾶται στούς 40 Μάρτυρες, ὅπου βρισκόταν ἀρχικά ὁ τάφος τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου καί ὅπου σίγουρα σύχναζε ὁ μοναχός Ἀγάπιος (ὁ μελλοντικός Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος) γιά νά προσευχηθεῖ καί νά ζητήσει τή βοήθεια τῶν Ἁγίων. Παλεύοντας μέ τό βαρύ ψύχος τό χειμώνα καί δυσκολευόμενος νά σηκωθεῖ γιά τήν ἀκολουθία τό πρωΐ, ὁ νεαρός Ἀγάπιος ἔλεγε στόν ἑαυτό του τό τῶν Σαράντα Μαρτύρων: "δριμύς ὁ χειμών, ἀλλά γλυκύς ὁ παράδεισος" καί ἔσπευδε στό ναό.
1025...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 12: «Ἡ Ἱερά Μονή Μεγίστης Λαύρας ὑπῆρξε τό λίκνον τῆς πνευματικῆς μου ζωῆς. Δέκα ὁλόκληρα ἔτη ἐμόνασα εἰς τήν ἱεράν ταύτην Μονήν, τήν ὁποίαν ὁ ἔνθεος ζῆλος καί ἡ θερμουργός πίστις τοῦ ὁσίου Ἀθανασίου τοῦ Ἀθωνίτου ἐθεμελίωσε καί ἡγίασε, κατέστησε δέ περιώνυμον ἡ τάξις καί ἡ ἁγία ζωή τῶν μοναχῶν της».
1026...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 55: «Πολυτιμότερο θησαυρό ἀπό τά Ἅγια Λείψανα δέν μπορεῖ νἄχῃ τό Μοναστήρι. "Ἐκβλύζουσιν ἰάματα", παρέχουν τήν προστασίαν τους καί δίνουν χάρι καί δύναμι στήν Ἀδελφότητα. Καί ἡ Ἀδελφότης τά τιμᾷ, τά σέβεται καί τά ἀσπάζεται εὐλαβικά σέ καθιερωμένες μέρες τοῦ χρόνου».
1027...Τό 1941-1942, ὁ πρώην ἁγιορείτης μοναχός καί ἀπόφοιτος Χάλκης ἱερομόναχος Διονύσιος ἐντάχθηκε νά ὑπηρετεῖ τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Μητρόπολης Μηθύμνης. Ὁ Μητροπολίτης Μηθύμνης, μεταξύ ἄλλων, τοῦ ἀνέθεσε καί τήν πνευματική καθοδήγηση τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος, ἡ ὁποία συμπεριελάμβανε καί τήν πνευματική καί ὑλική φροντίδα τῆς γυναικείας Μονῆς.
1028...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἐπιστολή ἀπό 8.07.1942 τοῦ Διονυσίου, τότε ἡγουμένου τῆς Μονῆς Λειμῶνος, πρός τήν Ἡγουμένη τῆς Ἱ. Μ. Μυρσινιώτισσας, σελ. 173: «Γνωρίζομεν τῇ Ὑμετέρᾳ Ὁσιότητι, ὅτι συμφώνως τῇ ἐντολῇ τοῦ Ὁσίου Πατρός ἡμῶν Ἰγνατίου, παραγγέλλοντος ἐν τῇ διαθήκῃ αὐτοῦ, τῷ ἑκάστοτε Καθηγουμένῳ τῆς ἡμετέρας Μονῆς, ὅπως κατέρχεται εἰς τήν ὑμετέραν Μονήν, καί φροντίζῃ διά τήν πνευματικήν κατάρτισιν τῶν ὑφ᾿ ὑμᾶς Μοναστηριῶν, ἀπεφάσισα νά ἀφιερώσω τό τελευταῖο Σάββατον ἑκάστου μηνός, διά τήν ἐκπλήρωσιν τῆς ἱερᾶς τούτης διακονίας».
μόναζε στήν Ἱ. Μ. Μεγίστης Λαύρας καί σέ ὅλη τή μετέπειτα ζωή του. Ἡ σκέπη καί προστασία τῆς Κυρίας Θεοτόκου κατά τόν Διονύσιο, ὁ ὁποῖος ἀκολουθεῖ τόν Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ 1023, κάνει τό Ἅγιον Ὄρος "ἰδεώδη τόπο ἀσκήσεως". Τή σχέση μέ τούς ἁγίους, τή συνεχή ἀναζήτηση τῆς βοήθειάς τους, πού κορυφώνεται στή μίμησή τους, καί βίωνε ὁ Διονύσιος καί δίδασκε1024 . Εἰδικά ὅταν ὁ τόπος σχετίζεται μέ τήν ἄσκηση κάποιου Ἁγίου1025 ἤ μέ τά Ἅγια Λείψανά του πού φυλάσσονται στή μονή1026 .
..........Ἡ ὑπακοή στούς κτήτορες...Ἡ ἀφοσίωση στούς ἁγίους Πατέρες καί ἡ ὑπακοή στίς προσταγές τους χαρακτήριζαν τόν Διονύσιο καί ὡς μοναχό στό Ἅγιον Ὄρος καί ὕστερα ὡς ἡγούμενο στή Λέσβο, ὅπου φρόντιζε δύο μοναστήρια1027 , ἀκολουθώντας πιστά τίς προδιαγραφές τοῦ κτήτορα, Ἁγίου Ἰγνατίου τοῦ Ἀγαλιανοῦ 1028 . Ἤδη ἡ πρώτη του ἐπιστολή πρός τίς μοναχές τῆς Ἱ. Μ.
..........Ἡ ὑπακοή στούς κτήτορες...Ἡ ἀφοσίωση στούς ἁγίους Πατέρες καί ἡ ὑπακοή στίς προσταγές τους χαρακτήριζαν τόν Διονύσιο καί ὡς μοναχό στό Ἅγιον Ὄρος καί ὕστερα ὡς ἡγούμενο στή Λέσβο, ὅπου φρόντιζε δύο μοναστήρια1027 , ἀκολουθώντας πιστά τίς προδιαγραφές τοῦ κτήτορα, Ἁγίου Ἰγνατίου τοῦ Ἀγαλιανοῦ 1028 . Ἤδη ἡ πρώτη του ἐπιστολή πρός τίς μοναχές τῆς Ἱ. Μ.
202
1029...Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος… Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 147: «Ἀδελφαί μου! Ἡ ζωή μας δέν εἶναι ζωή καλῶν καί ἐναρέτων μοναχῶν… Ὁ δρόμος τόν ὁποῖον ἀκολουθοῦμεν δέν εἶναι ὁ καλός δρόμος, τόν ὁποῖον μᾶς ἐχάραξεν ὁ πνευματικός μας Πατήρ Ἅγιος Ἰγνάτιος. Δι᾿ αὐτό καί παρουσιάζομεν τήν στείραν αὐτήν ζωήν εἰς ὑψηλάς καί εὐγενεῖς Χριστιανικάς πράξεις».
1030...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 40: «Ἔτσι μέ τήν βοήθεια τοῦ Θεοῦ καί τίς πρεσβεῖες τῶν ἁγίων Κτιτόρων, μέ τίς νέες προσπάθειες θά ξανανθήσῃ, θά βρῇ καί πάλιν τήν πραγμάτωσί του ὁ παλαιός ἅγιος σκοπός τοῦ Μοναστηρίου, ὅπως ἀκριβῶς τόν διατυπώνουν στή διαθήκη τους οἱ ὅσιοι ἱδρυταί του: "νά σωθοῦν οἱ ἀδελφοί καί νά σώσουν καί ἄλλους τινάς, βάλλοντες τόν ἑαυτόν τους παράδειγμα καί τάς πράξεις των"».
1031...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 13: «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων μέ αὐστηρότητα ἀπηγόρευσε τήν εἴσοδο γυναικῶν στό Μοναστῆρι… Ἡ ἐντολή αὐτή τοῦ ἱδρυτοῦ τηρεῖται ὥς σήμερα καί συντελεῖ στή διατήρησι τῆς ἁγνῆς ἀτμοσφαίρας τοῦ Μοναστηριοῦ. Πόσο θά ἐπιθυμοῦσε κανείς νά ἴσχυε καί γιά τἄλλα ἀνδρικά Μοναστήρια μας!»
1032... Ἡ Λαύρα κατέχει τήν πρώτη θέση στήν ἱστορία καί τήν ἱεραρχία τῶν Μονῶν τοῦ Ἄθω καί εἶναι τό μεγαλύτερο σέ ἔκταση μοναστήρι τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Τήν ἵδρυσε ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος τό 963 μ.Χ., μέ τήν ἄδεια τοῦ αὐτοκράτορα Ρωμανοῦ τοῦ Β΄. Σύντομα, αὐτοκράτορας ἀνακηρύσσεται ὁ φίλος τοῦ ἁγίου Νικηφόρος Φωκάς, ὁ ὁποῖος καί τοῦ συμπαραστέκεται ποικιλοτρόπως. Ἡ Μονή γνώρισε μεγάλη ἄνθηση καί πρόοδο μέχρι καί τόν 14ο αἰώνα, ὁπότε ἀποδιοργανώθηκε ἀπό τίς πειρατικές ἐπιδρομές. Ἐπίσης σοβαρές ζημιές τῆς προκάλεσαν οἱ διάφοροι σεισμοί καί οἱ βαριές φορολογίες στά χρόνια τῆς τουρκοκρατίας. Οἱ συμφορές αὐτές συνετέλεσαν στήν ἀλλαγή τοῦ μοναστηριακοῦ συστήματος ἀπό κοινοβιακό σέ ἰδιόρρυθμο.
1030...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 40: «Ἔτσι μέ τήν βοήθεια τοῦ Θεοῦ καί τίς πρεσβεῖες τῶν ἁγίων Κτιτόρων, μέ τίς νέες προσπάθειες θά ξανανθήσῃ, θά βρῇ καί πάλιν τήν πραγμάτωσί του ὁ παλαιός ἅγιος σκοπός τοῦ Μοναστηρίου, ὅπως ἀκριβῶς τόν διατυπώνουν στή διαθήκη τους οἱ ὅσιοι ἱδρυταί του: "νά σωθοῦν οἱ ἀδελφοί καί νά σώσουν καί ἄλλους τινάς, βάλλοντες τόν ἑαυτόν τους παράδειγμα καί τάς πράξεις των"».
1031...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 13: «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων μέ αὐστηρότητα ἀπηγόρευσε τήν εἴσοδο γυναικῶν στό Μοναστῆρι… Ἡ ἐντολή αὐτή τοῦ ἱδρυτοῦ τηρεῖται ὥς σήμερα καί συντελεῖ στή διατήρησι τῆς ἁγνῆς ἀτμοσφαίρας τοῦ Μοναστηριοῦ. Πόσο θά ἐπιθυμοῦσε κανείς νά ἴσχυε καί γιά τἄλλα ἀνδρικά Μοναστήρια μας!»
1032... Ἡ Λαύρα κατέχει τήν πρώτη θέση στήν ἱστορία καί τήν ἱεραρχία τῶν Μονῶν τοῦ Ἄθω καί εἶναι τό μεγαλύτερο σέ ἔκταση μοναστήρι τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Τήν ἵδρυσε ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος τό 963 μ.Χ., μέ τήν ἄδεια τοῦ αὐτοκράτορα Ρωμανοῦ τοῦ Β΄. Σύντομα, αὐτοκράτορας ἀνακηρύσσεται ὁ φίλος τοῦ ἁγίου Νικηφόρος Φωκάς, ὁ ὁποῖος καί τοῦ συμπαραστέκεται ποικιλοτρόπως. Ἡ Μονή γνώρισε μεγάλη ἄνθηση καί πρόοδο μέχρι καί τόν 14ο αἰώνα, ὁπότε ἀποδιοργανώθηκε ἀπό τίς πειρατικές ἐπιδρομές. Ἐπίσης σοβαρές ζημιές τῆς προκάλεσαν οἱ διάφοροι σεισμοί καί οἱ βαριές φορολογίες στά χρόνια τῆς τουρκοκρατίας. Οἱ συμφορές αὐτές συνετέλεσαν στήν ἀλλαγή τοῦ μοναστηριακοῦ συστήματος ἀπό κοινοβιακό σέ ἰδιόρρυθμο.
Μυρσινιώτισσας τόν ἀναδεικνύει ὡς πνευματικό καθοδηγητή, ὁ ὁποῖος δέν διδάσκει ἀφ᾿ ἑαυτοῦ, ἀλλά ἀκολουθεῖ τίς προσταγές τοῦ Ἁγίου Ἰγνατίου, τόν ὁποῖο ὀνομάζει πνευματικό πατέρα1029 . Καί ἀργότερα, ὡς Μητροπολίτης, πάντοτε ἀπαιτοῦσε νά τηρηθεῖ ὁ λόγος τῶν κτητόρων στά μοναστήρια τῆς δικαιοδοσίας του, τά ὁποία ἀναστήλωνε καί ἀναδιοργάνωνε σύμφωνα μέ τίς παραγγελίες τῶν κτητόρων1030, μέχρι καί τό ἄβατο στή Μονή Δουσίκου ὅρισε νά τηρηθεῖ, πού ἦταν ἡ ἐντολή τοῦ κτήτορα Ἁγίου Βησσαρίωνα1031 . Ὅπως ἀποδεικνύεται ἀπό τίς πηγές, ἡ πιστή ὑπακοή στίς παραγγελίες τῶν ἁγίων Πατέρων ἦταν ἡ ἀπαρασάλευτη ἀρχή στήν ὁποία στήριζε ὁ Διονύσιος τήν ἀναγέννηση τοῦ μοναχισμοῦ.
..........Ὁ τρόπος τῆς ἄσκησης... Ἤδη ἀπό τή νεαρή ἡλικία ὁ Διονύσιος, ἀκολουθῶντας τό φρόνημα τῶν ἁγίων Πατέρων, εἶχε τή σταθερή γνώμη ὅτι ὁ ἰδανικότερος τρόπος τῆς μοναχικῆς πολιτείας εἶναι τό κοινόβιο. Μονάζοντας στή Μεγίστη Λαύρα1032, εἶδε ἐμπράκτως ὅτι τό ἰδιόρρυθμο σύστημα δέν συντελεῖ στήν
..........Ὁ τρόπος τῆς ἄσκησης... Ἤδη ἀπό τή νεαρή ἡλικία ὁ Διονύσιος, ἀκολουθῶντας τό φρόνημα τῶν ἁγίων Πατέρων, εἶχε τή σταθερή γνώμη ὅτι ὁ ἰδανικότερος τρόπος τῆς μοναχικῆς πολιτείας εἶναι τό κοινόβιο. Μονάζοντας στή Μεγίστη Λαύρα1032, εἶδε ἐμπράκτως ὅτι τό ἰδιόρρυθμο σύστημα δέν συντελεῖ στήν
203
1033...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 15: «…εἶναι πολύ δύσκολον διά τόν μοναχόν ἐν μέσῳ τῶν μεριμνῶν καί τῶν φροντίδων του διά τήν ἐξασφάλισιν τῶν πρός συντήρησίν του, νά ἐκπληροῖ πιστῶς τά καθήκοντά του, ἅτινα συνίστανται οὐ μόνον εἰς τήν ἀκριβῆ τήρησιν τοῦ τυπικοῦ τῶν ἱερῶν Ἀκολουθιῶν, ἀλλά καί εἰς τήν ψυχικήν του καλλιέργειαν καί κατάρτισιν διά τῆς κατ᾿ ἰδίαν προσευχῆς καί μελέτης. Διεπίστουν τοῦτο ἐν τοῖς πράγμασιν».
1034... Ὅ.π., σελ. 15: «Παρά ταῦτα, ὅμως, δέν ἔπαυσε νά ἀνθῇ καί ἐν τῇ ἰδιορρύθμῳ ταύτῃ Μονῇ τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἡ ἁγιότης. Καί ἀκτήμονας ἀδελφούς εὗρον ἐκεῖ καί ἀγωνιστάς».
1035... Ὅ.π., σελ. 15.
1036... Ὅ.π., σελ. 15.
1037... Ἀπό τό χειρόγραφο ἡμερολόγιο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου 1942-1945: «30 Σεπτεμβρίου 1942. Ἐθνοσυνέλευσι! Ὁ ἕνας ρίχνει ἰδικές κι οἱ ἄλλοι τίς ἐξελέγχουν. Κρατοῦν τίς καλές καί πετοῦν τίς ἄλλες. Ἔτσι ἀποφασίζεται ἡ ἵδρυσι κοινοβίου. Χριστιανικοῦ κοινοβίου ὅπου "τό σόν καί τό ἐμόν, τό πάντα ἀνατρέπον καί θορυβοῦν ἐξώρισται". Τά πάντα κοινά».
1038... Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 42-43: «Δέν ἦταν "Μητροπολιτικό μέγαρο", δηλαδή ἕνα δεσποτικό καί διοικητικό κέντρο, ὅπως τό συνηθίσαμε μέ τίς κοσμικές του παραχαράξεις. Καλλίτερα θά μποροῦσε νά ὀνομασθῇ κοινόβιο, ἄν θέλαμε νά τονίσουμε τρεῖς βασικές πλευρές του: Μοναστήρι, σάν τόπος ἀσκήσεως καί προσευχῆς˙ Ἀδελφότης, σάν τόπος ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης˙ Φροντιστήριο, σάν τόπος ποιμαντικῆς καί ἱεραποστολικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τό κοινόβιο αὐτό μᾶς θύμιζε πάντα τό πρωτοχριστιανικό πολίτευμα τῶν Πράξεων τῶν Ἀποστόλων, ἕνα πολίτευμα πού ἦταν διαποτισμένο ἀβίαστα, μά βαθειά, ἀπό τό εὐαγγελικό καί ἀποστολικό πνεῦμα».
1039...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 191-194: «Ἡ ἐν τῇ Μητροπόλει ζωή διά νά εἶναι εὐχάριστος καί ἀποδοτική πρέπει νά εἶναι προγραμματισμένη. Χωρίς πρόγραμμα θά εἴμεθα πλοῖον χωρίς πηδάλιον ἤ πυξίδα. Τό πρόγραμμα τῆς ζωῆς μας ἐν τῇ Μητροπόλει παρακαλῶ νά εἶναι τό ἑξῆς: Ἔγερσις πρωϊνή 5.30˙ Ὄρθρος 6˙ Μελέτη κατ᾿ ἰδίαν 6.30 - 7˙ Πρόγευματακτοποίησις δωματίου κ.τ.λ. 7-8˙ Γραφεῖον 8˙ … Ἐργασία 8-2 μ.μ. … ˙ Γεῦμα καί ἀνάπαυσις 2.30-4 μ.μ. … ˙ Ἀπογευματινή ἐργασία ἐκτός Γραφείου 4.30 – 8.30 μ.μ.˙ Δεῖπνον 8.30 μ.μ. (Νά τρῶτε ὅλοι μαζί. Αὐτό σημαίνει οἰκογένειαν). Ἐποικοδομητικαί συζητήσεις εἰς τήν ἐργασίαν τῆς ἡμέρας ἤ καί ἐπί ἄλλων θεμάτων κ.τ.λ. 9 μ.μ. – 10.15 μ.μ.˙ Ἀπόδειπνον 10.15 μ.μ. – 10.30 μ.μ.˙ Κατάκλισις 10.30 μ.μ. … Ἡ Μητρόπολις εἶναι τό σπίτι ὅλων μας. Θά ἐνδιαφερώμεθα ἑπομένως ὅλοι δι᾿ αὐτήν».
1034... Ὅ.π., σελ. 15: «Παρά ταῦτα, ὅμως, δέν ἔπαυσε νά ἀνθῇ καί ἐν τῇ ἰδιορρύθμῳ ταύτῃ Μονῇ τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἡ ἁγιότης. Καί ἀκτήμονας ἀδελφούς εὗρον ἐκεῖ καί ἀγωνιστάς».
1035... Ὅ.π., σελ. 15.
1036... Ὅ.π., σελ. 15.
1037... Ἀπό τό χειρόγραφο ἡμερολόγιο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου 1942-1945: «30 Σεπτεμβρίου 1942. Ἐθνοσυνέλευσι! Ὁ ἕνας ρίχνει ἰδικές κι οἱ ἄλλοι τίς ἐξελέγχουν. Κρατοῦν τίς καλές καί πετοῦν τίς ἄλλες. Ἔτσι ἀποφασίζεται ἡ ἵδρυσι κοινοβίου. Χριστιανικοῦ κοινοβίου ὅπου "τό σόν καί τό ἐμόν, τό πάντα ἀνατρέπον καί θορυβοῦν ἐξώρισται". Τά πάντα κοινά».
1038... Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 42-43: «Δέν ἦταν "Μητροπολιτικό μέγαρο", δηλαδή ἕνα δεσποτικό καί διοικητικό κέντρο, ὅπως τό συνηθίσαμε μέ τίς κοσμικές του παραχαράξεις. Καλλίτερα θά μποροῦσε νά ὀνομασθῇ κοινόβιο, ἄν θέλαμε νά τονίσουμε τρεῖς βασικές πλευρές του: Μοναστήρι, σάν τόπος ἀσκήσεως καί προσευχῆς˙ Ἀδελφότης, σάν τόπος ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης˙ Φροντιστήριο, σάν τόπος ποιμαντικῆς καί ἱεραποστολικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τό κοινόβιο αὐτό μᾶς θύμιζε πάντα τό πρωτοχριστιανικό πολίτευμα τῶν Πράξεων τῶν Ἀποστόλων, ἕνα πολίτευμα πού ἦταν διαποτισμένο ἀβίαστα, μά βαθειά, ἀπό τό εὐαγγελικό καί ἀποστολικό πνεῦμα».
1039...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 191-194: «Ἡ ἐν τῇ Μητροπόλει ζωή διά νά εἶναι εὐχάριστος καί ἀποδοτική πρέπει νά εἶναι προγραμματισμένη. Χωρίς πρόγραμμα θά εἴμεθα πλοῖον χωρίς πηδάλιον ἤ πυξίδα. Τό πρόγραμμα τῆς ζωῆς μας ἐν τῇ Μητροπόλει παρακαλῶ νά εἶναι τό ἑξῆς: Ἔγερσις πρωϊνή 5.30˙ Ὄρθρος 6˙ Μελέτη κατ᾿ ἰδίαν 6.30 - 7˙ Πρόγευματακτοποίησις δωματίου κ.τ.λ. 7-8˙ Γραφεῖον 8˙ … Ἐργασία 8-2 μ.μ. … ˙ Γεῦμα καί ἀνάπαυσις 2.30-4 μ.μ. … ˙ Ἀπογευματινή ἐργασία ἐκτός Γραφείου 4.30 – 8.30 μ.μ.˙ Δεῖπνον 8.30 μ.μ. (Νά τρῶτε ὅλοι μαζί. Αὐτό σημαίνει οἰκογένειαν). Ἐποικοδομητικαί συζητήσεις εἰς τήν ἐργασίαν τῆς ἡμέρας ἤ καί ἐπί ἄλλων θεμάτων κ.τ.λ. 9 μ.μ. – 10.15 μ.μ.˙ Ἀπόδειπνον 10.15 μ.μ. – 10.30 μ.μ.˙ Κατάκλισις 10.30 μ.μ. … Ἡ Μητρόπολις εἶναι τό σπίτι ὅλων μας. Θά ἐνδιαφερώμεθα ἑπομένως ὅλοι δι᾿ αὐτήν».
πνευματική πρόοδο1033 . Ἀναφέρει βέβαια περιπτώσεις τῆς ἁγιότητας καί στό ἰδιόρρυθμο σύστημα, ἀλλά εἶναι μεμονωμένες1034 . Θά βρεῖ, ἐρευνῶντας στά ἀρχεῖα τοῦ μοναστηριοῦ, ὅτι ὁ κτήτωρ τῆς Λαύρας, ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος, τήν εἶχε δημιουργήσει κοινοβιακή καί τέτοια ὅρισε νά παραμείνει "ἐσαεί" 1035 . Προσηλωμένος στή διδασκαλία τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου, ἀναζήτησε καί ἀνέσυρε τήν ἐξήγηση τῆς ρίζας τοῦ κακοῦ: «Βασιλεύει, δυστυχῶς, "τό σόν καί τό ἐμόν, τοῦτο δή τά πάντα ἀνατρέπον καί θορυβοῦν" (ἱ. Χρυσοστόμου, Πρός πιστόν πατέρα)»1036 . Οἱ πηγές βεβαιώνουν ὅτι τή χρυσοστομική αὐτή θέση ὁ Διονύσιος θά ἀκολουθήσει πιστά σέ ὅλη του τή ζωή: στίς γερμανικές φυλακές1037, στή Λῆμνο1038, καί ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν 1039, δημιουργῶντας ζωή τῆς ἐν Χριστῷ οἰκογένειας, ὅ,τι ἀκριβῶς καί εἶναι τό κοινόβιο.
204
1040...Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ἔργα, τ. 4, σελ. 43: "…σχολεῖον ψυχῶν λογικῶν καί ἐκπαιδευτήριον θεογνωσίας, τό ὁποῖον διά τῶν ὁρατῶν καί τῶν αἰσθητῶν χειραγωγεῖ τόν νοῦν πρός τήν θεωρίαν τῶν ἀοράτων".
1041...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 68.
1042...Στήν ἐφημερίδα Τά Νέα τῆς 19.07.1967, στό ἄρθρο Τό Ἅγιον Ὄρος ἀργοπεθαίνει, ὁ ἀρθρογράφος Β. Νέτας ρώτησε ἕναν ἁγιορείτη μοναχό γιά τήν αἰτία τῆς κατάπτωσης τοῦ Μοναχισμοῦ στό Ἅγιον Ὄρος καί ἔλαβε τήν ἐξῆς ἀπάντηση: «Κάτι δέν πάει καλά ἀπό τότε πού ἄρχισαν νά ὑπάρχουν πλούσιοι καί φτωχοί στό Ὄρος, νά ὑπάρχουν διακρίσεις. Ἐκεῖ βρίσκεται ἡ ρίζα τοῦ κακοῦ».
1041...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 68.
1042...Στήν ἐφημερίδα Τά Νέα τῆς 19.07.1967, στό ἄρθρο Τό Ἅγιον Ὄρος ἀργοπεθαίνει, ὁ ἀρθρογράφος Β. Νέτας ρώτησε ἕναν ἁγιορείτη μοναχό γιά τήν αἰτία τῆς κατάπτωσης τοῦ Μοναχισμοῦ στό Ἅγιον Ὄρος καί ἔλαβε τήν ἐξῆς ἀπάντηση: «Κάτι δέν πάει καλά ἀπό τότε πού ἄρχισαν νά ὑπάρχουν πλούσιοι καί φτωχοί στό Ὄρος, νά ὑπάρχουν διακρίσεις. Ἐκεῖ βρίσκεται ἡ ρίζα τοῦ κακοῦ».
2.3. Προσέγγιση τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ στόν 20ό αἰώνα
Τό ἀντιμοναχικό κλίμα τῆς ἐποχῆς...Ἡ ζωή στήν Ἑλλάδα μετά τόν Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο εἶχε ἀλλάξει ριζικά. Οἱ μεταπολεμικές συνθῆκες, πολιτικές καί οἰκονομικές, εὐνόησαν τήν ἐσωτερική μετανάστευση καί τήν ἀστυφιλία. Ἡ ἀγροτική φυσιογνωμία τῆς χώρας ἀλλοιώθηκε, καταστρέφοντας καί τήν εἰδυλλιακή εἰκόνα τῆς ἁπλῆς ζωῆς κοντά στή φύση. Κάθε πρόοδος καί ἐξέλιξη συνδέθηκε μέ τόν ἀστικό τρόπο ζωῆς, ἐνῶ ὁ μοναχισμός εἶναι ἀποτέλεσμα μιᾶς ἀντίθετης νοοτροπίας, σύμφωνα μέ τήν ὁποία οἱ ζηλωτές τῆς πίστης κατευθύνονται ἀπό τά κέντρα πρός τούς ἔρημους καί ἥσυχους τόπους κοντά στή φύση1040 . Ὁ Διονύσιος περιγράφει τή μεταπολεμική ἐποχή ὡς ἑξῆς: «…ἡ Κατοχή μέ τίς φοβερές της συνέπειες καί ὁ τρομερός σίφουνας τοῦ κομμουνιστοσυμμοριτισμοῦ μέ τήν πρωτοφανῆ καταστρεπτική του μανία. Φύσηξε κατόπιν καί ὁ ἀντιμοναχικός ἄνεμος. Ἀκόμα καί οἱ θρησκευτικοί, ἄς ἔλεγαν πώς ἐσέβονταν κι ἀγαποῦσαν τά Μοναστήρια, στήν πραγματικότητα ἀπέτρεπαν συστηματικά τούς νέους νά μονάσουν. Ἔδιναν τή συνταγή: "Λίγη θρησκευτικότητα, συμμετοχή σέ καμμιά συγκέντρωσι καί περισσότερο κόσμο". Ἔτσι δημιούργησαν νέο τύπο μοναχοῦ, τόν "κοσμοκαλόγηρο". Καί τήν παρέκκλισί τους αὐτή ἀπό τά ὀρθόδοξα μοναχικά σχήματα τήν δικαιολογοῦσαν μέ τό ὅτι οἱ Ἐπίσκοποι, τάχα, δέν εὐνοοῦσαν τό μοναχισμό, ὡσάν ὁ παληός δοξασμένος γιά τήν ἀρετή καί τή δρᾶσι του μοναχισμός νά ἔζησε πάντα ὑπό συνθῆκες ἄριστες!»1041 . Ἔτσι, ὡς τήν πρώτη γενική αἰτία τῆς κρίσης τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Διονύσιος θέτει τήν ἐξασθένιση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος καί τό ἀντικληρικό καί ἀντιμοναχικό κλίμα πού χαρακτήριζε τήν ἐποχή του.
..........Τό ἰδιόρρυθμο σύστημα...Ἡ ἀρχή τῆς ἀποξένωσης ἀπό τό γνήσιο ὀρθόδοξο πνεῦμα τοῦ μοναχισμοῦ, κατά τή γνώμη τοῦ Διονυσίου, εἶναι ἡ ἀποδοχή τοῦ ἰδιόρρυθμου συστήματος, τό ὁποῖο βλάπτει ριζικά τό μοναχισμό, διότι ἔρχεται σέ ἀντίθεση μέ τή βασική μοναχική ἀρετή τῆς ἀκτημοσύνης, προκαλεῖ διαφορές μεταξύ ἀδελφῶν 1042 , ἀφαιρεῖ χρόνο καί δύναμη καί ἐπιφέρει χαλάρωση τοῦ
Τό ἀντιμοναχικό κλίμα τῆς ἐποχῆς...Ἡ ζωή στήν Ἑλλάδα μετά τόν Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο εἶχε ἀλλάξει ριζικά. Οἱ μεταπολεμικές συνθῆκες, πολιτικές καί οἰκονομικές, εὐνόησαν τήν ἐσωτερική μετανάστευση καί τήν ἀστυφιλία. Ἡ ἀγροτική φυσιογνωμία τῆς χώρας ἀλλοιώθηκε, καταστρέφοντας καί τήν εἰδυλλιακή εἰκόνα τῆς ἁπλῆς ζωῆς κοντά στή φύση. Κάθε πρόοδος καί ἐξέλιξη συνδέθηκε μέ τόν ἀστικό τρόπο ζωῆς, ἐνῶ ὁ μοναχισμός εἶναι ἀποτέλεσμα μιᾶς ἀντίθετης νοοτροπίας, σύμφωνα μέ τήν ὁποία οἱ ζηλωτές τῆς πίστης κατευθύνονται ἀπό τά κέντρα πρός τούς ἔρημους καί ἥσυχους τόπους κοντά στή φύση1040 . Ὁ Διονύσιος περιγράφει τή μεταπολεμική ἐποχή ὡς ἑξῆς: «…ἡ Κατοχή μέ τίς φοβερές της συνέπειες καί ὁ τρομερός σίφουνας τοῦ κομμουνιστοσυμμοριτισμοῦ μέ τήν πρωτοφανῆ καταστρεπτική του μανία. Φύσηξε κατόπιν καί ὁ ἀντιμοναχικός ἄνεμος. Ἀκόμα καί οἱ θρησκευτικοί, ἄς ἔλεγαν πώς ἐσέβονταν κι ἀγαποῦσαν τά Μοναστήρια, στήν πραγματικότητα ἀπέτρεπαν συστηματικά τούς νέους νά μονάσουν. Ἔδιναν τή συνταγή: "Λίγη θρησκευτικότητα, συμμετοχή σέ καμμιά συγκέντρωσι καί περισσότερο κόσμο". Ἔτσι δημιούργησαν νέο τύπο μοναχοῦ, τόν "κοσμοκαλόγηρο". Καί τήν παρέκκλισί τους αὐτή ἀπό τά ὀρθόδοξα μοναχικά σχήματα τήν δικαιολογοῦσαν μέ τό ὅτι οἱ Ἐπίσκοποι, τάχα, δέν εὐνοοῦσαν τό μοναχισμό, ὡσάν ὁ παληός δοξασμένος γιά τήν ἀρετή καί τή δρᾶσι του μοναχισμός νά ἔζησε πάντα ὑπό συνθῆκες ἄριστες!»1041 . Ἔτσι, ὡς τήν πρώτη γενική αἰτία τῆς κρίσης τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Διονύσιος θέτει τήν ἐξασθένιση τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος καί τό ἀντικληρικό καί ἀντιμοναχικό κλίμα πού χαρακτήριζε τήν ἐποχή του.
..........Τό ἰδιόρρυθμο σύστημα...Ἡ ἀρχή τῆς ἀποξένωσης ἀπό τό γνήσιο ὀρθόδοξο πνεῦμα τοῦ μοναχισμοῦ, κατά τή γνώμη τοῦ Διονυσίου, εἶναι ἡ ἀποδοχή τοῦ ἰδιόρρυθμου συστήματος, τό ὁποῖο βλάπτει ριζικά τό μοναχισμό, διότι ἔρχεται σέ ἀντίθεση μέ τή βασική μοναχική ἀρετή τῆς ἀκτημοσύνης, προκαλεῖ διαφορές μεταξύ ἀδελφῶν 1042 , ἀφαιρεῖ χρόνο καί δύναμη καί ἐπιφέρει χαλάρωση τοῦ
205
1043...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 15.
1044... Ὅ.π., σελ. 15: «Ἕκαστος τῶν ἀδελφῶν εἰς αὐτά διατηρεῖ ἰδίαν περιουσίαν καί μεριμνᾷ διά τήν ἐξασφάλισιν καί παρασκευήν τῆς καθημερινῆς του τροφῆς καί τήν κάλυψιν τῶν λοιπῶν ἀναγκῶν του».
1045...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 6: «Κοινοβιακῶς ἔζησεν ὁ Κύριος ἡμῶν μετά τῶν μαθητῶν Του. "Χορόν μαθητῶν συστησάμενος", λέγει ὁ Μ. Βασίλειος, "κοινά τά πάντα καί κοινόν ἑαυτόν τοῖς Ἀποστόλοις παρέσχηκεν" (Ἀσκητικαί διατάξεις πρός τούς ἐν κοινοβίῳ ἀσκοῦντας ιθ΄)».
1046... Ὅ.π., σελ. 7.
1047... Ὅ.π., σελ. 4.
1048... Ὅ.π., σελ. 4.
1049... Ὅ.π., σελ. 17.
1044... Ὅ.π., σελ. 15: «Ἕκαστος τῶν ἀδελφῶν εἰς αὐτά διατηρεῖ ἰδίαν περιουσίαν καί μεριμνᾷ διά τήν ἐξασφάλισιν καί παρασκευήν τῆς καθημερινῆς του τροφῆς καί τήν κάλυψιν τῶν λοιπῶν ἀναγκῶν του».
1045...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 6: «Κοινοβιακῶς ἔζησεν ὁ Κύριος ἡμῶν μετά τῶν μαθητῶν Του. "Χορόν μαθητῶν συστησάμενος", λέγει ὁ Μ. Βασίλειος, "κοινά τά πάντα καί κοινόν ἑαυτόν τοῖς Ἀποστόλοις παρέσχηκεν" (Ἀσκητικαί διατάξεις πρός τούς ἐν κοινοβίῳ ἀσκοῦντας ιθ΄)».
1046... Ὅ.π., σελ. 7.
1047... Ὅ.π., σελ. 4.
1048... Ὅ.π., σελ. 4.
1049... Ὅ.π., σελ. 17.
αὐστηροῦ μοναστικοῦ κανόνα1043 , ἐκλείπουν ὁ κοινός ἐκκλησιασμός καί ἡ κοινή τράπεζα πού εἶναι οἱ βασικοί ἑνωτικοί κρίκοι μεταξύ μοναχῶν 1044 . Ἡ μόνη θεραπεία τῆς παρεκτροπῆς, κατά τόν Διονύσιο, εἶναι ἡ τήρηση τῆς Παράδοσης, πού καί τό Εὐαγγέλιο διασώζει τή μαρτυρία γιά τήν κοινοβιακή ζωή τοῦ Χριστοῦ μέ τούς μαθητές Του1045, καί οἱ ἅγιοι Πατέρες ἀπέρριψαν κατηγορηματικά τό ἰδιόρρυθμο σύστημα. Μέ βάση τή διδασκαλία τῶν Πατέρων (τοῦ μεγάλου ἀναμορφωτῆ τοῦ μοναχικοῦ βίου Μ. Βασιλείου, Ἀσκητικαί διατάξεις πρός τούς ἐν κοινοβίῳ ἀσκοῦντας ιθ΄, τοῦ Ἰ. Χρυσοστόμου, Πρός πιστόν πατέρα, τοῦ ὁσίου Ἀθανασίου, τήν "μεγαλυτέρα πρωτοποριακή τῆς ἁγιορειτικῆς Πολιτείας μορφή", τοῦ Ἀθανασίου Ἀθωνίτη, Τυπικόν καί τοῦ "μεγαλόπνου ἀσκητικοῦ διδασκάλου Μακαρίου" 1046), ὁ Διονύσιος ἰσχυρίζεται ὅτι τό ἰδιόρρυθμο σύστημα ἀποτελεῖ τό βασικό ἐμπόδιο νά ἀσπάζονται τόν μοναστικό βίο οἱ θρησκευόμενοι νέοι, «οἱ ὁποῖοι εἶναι βαθύτατα ἐπηρεασμένοι ἀπό τό πνεῦμα τῶν πρώτων χριστιανῶν, οἱ ὁποῖοι "ἦσαν ἐπί τό αὐτό καί εἶχον ἅπαντα κοινά"» 1047 .
..........Ἀλλαγή ἐσωτερικοῦ βίου...Οἱ ἐπαφές τῶν μοναχῶν μέ τούς «πάσης τάξεως καί ποιότητος ἐπισκέπτας» 1048 καί οἱ ἔξοδοι τῶν μοναχῶν ἀπό τά μοναστήρια τους (ἐνῶ ὁ Μ. Ἀθανάσιος στό Βίο Μεγ. Ἀντωνίου, ὡς «πρώτιστον καθῆκον τοῦ ἐπιθυμοῦντος ν᾿ ἀσπασθῇ τόν μονήρη βίον θεωρεῖ τήν "φυγήν", τήν "ἀπόταξιν" τήν τελείαν δηλονότι ἀποκοπήν τοῦ μοναχοῦ ἐκ τοῦ κόσμου»1049) εἶναι, κατά τόν Διονύσιο, ἡ ἄλλη βαρυσήμαντη αἰτία πού ὁδήγησε τόν μοναχισμό στήν κρίση, προκαλῶντας τήν ἀλλαγή τῆς νοοτροπίας τῶν μοναχῶν καί, κατ᾿ ἐπέκταση,
..........Ἀλλαγή ἐσωτερικοῦ βίου...Οἱ ἐπαφές τῶν μοναχῶν μέ τούς «πάσης τάξεως καί ποιότητος ἐπισκέπτας» 1048 καί οἱ ἔξοδοι τῶν μοναχῶν ἀπό τά μοναστήρια τους (ἐνῶ ὁ Μ. Ἀθανάσιος στό Βίο Μεγ. Ἀντωνίου, ὡς «πρώτιστον καθῆκον τοῦ ἐπιθυμοῦντος ν᾿ ἀσπασθῇ τόν μονήρη βίον θεωρεῖ τήν "φυγήν", τήν "ἀπόταξιν" τήν τελείαν δηλονότι ἀποκοπήν τοῦ μοναχοῦ ἐκ τοῦ κόσμου»1049) εἶναι, κατά τόν Διονύσιο, ἡ ἄλλη βαρυσήμαντη αἰτία πού ὁδήγησε τόν μοναχισμό στήν κρίση, προκαλῶντας τήν ἀλλαγή τῆς νοοτροπίας τῶν μοναχῶν καί, κατ᾿ ἐπέκταση,
206
1050...Ὅ.π., σελ. 4.
1051...Ὅ.π., σελ. 9: «… εἴς τινας ἰδιορρύθμους ἰδίᾳ ἱεράς Μονάς παραμελοῦνται τόσον ἡ τακτική ἱερά ἐξομολόγησις, ὅσον καί ἡ συχνή προσέλευσις εἰς τό "Κυριακόν Δεῖπνον". Τοῦτο συντείνει εἰς τήν χαλάρωσιν τῆς πνευματικῆς ζωῆς, μέ ἄμεσον ἀντίκτυπον ἐπί τῶν ψυχῶν τῶν ἐφιεμένων τῆς ἰσαγγέλου πολιτείας. Διά τοῦτο ἀκριβῶς καί μεταξύ τῶν πρώτων θεωρῶ, διά τήν δημιουργίαν τοῦ καταλλήλου κλίματος προσελκύσεως εὐσεβῶν νέων εἰς τάς Μονάς, τήν συστηματικήν καί ἔντονον καλλιέργειαν τῆς Μυστηριακῆς ζωῆς».
1052... Ὅ.π., σελ. 8: «Ἡ μάχη δέ τήν ὁποίαν δίδει καθ᾿ ἑκάστην "οὐκ ἔστιν πρός αἷμα καί σάρκα, ἀλλά πρός τάς ἀρχάς, πρός τάς ἐξουσίας, πρός τούς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τοῦ αἰῶνος τούτου, πρός τά πνευματικά τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις" (Ἐφεσ. στ΄, 12). Φυσικόν ἑπομένως εἶναι, ὅσον καί ἄν προσέξῃ οὗτος, νά δεχθῇ καί τραύματα».
1053...Ὅ.π., σελ. 8: «Ἐπιτακτική, λοιπόν, ἡ ἀνάγκη, ὅπως προσέρχηται τακτικῶς εἰς τό ἐξομολογητήριον. "Οὐκ ἔστιν οὐδέν ἕτερον φάρμακον τοιοῦτον πρός τήν τῶν ἁμαρτημάτων ἀναίρεσιν, τονίζει ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ὡς ἡ ἐξομολόγησις αὐτῶν"». 1054...Ὅ.π. σελ. 8-9: «Δεῖ ἕκαστον, εἴ γε μέλλει ἀξιόλογον προκοπήν ἐπιδείκνυσθαι, συμβουλεύει ὁ τῆς Καισαρείας Ἅγιος Ἱεράρχης, καί ἐν ἕξει τοῖς κατά τά προστάγματα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ γενέσθαι, μηδέν μέν ψυχῆς κίνημα ἀπόκρυφον φυλάσσειν παρ᾿ ἑαυτῷ, μηδένα δέ λόγον ἀβασανίστως προΐεσθαι, ἀλλά ἀπογυμνοῦν τά κρυπτά τῆς καρδίας τοῖς πεπιστευμένοις τῶν ἀδελφῶν».
1051...Ὅ.π., σελ. 9: «… εἴς τινας ἰδιορρύθμους ἰδίᾳ ἱεράς Μονάς παραμελοῦνται τόσον ἡ τακτική ἱερά ἐξομολόγησις, ὅσον καί ἡ συχνή προσέλευσις εἰς τό "Κυριακόν Δεῖπνον". Τοῦτο συντείνει εἰς τήν χαλάρωσιν τῆς πνευματικῆς ζωῆς, μέ ἄμεσον ἀντίκτυπον ἐπί τῶν ψυχῶν τῶν ἐφιεμένων τῆς ἰσαγγέλου πολιτείας. Διά τοῦτο ἀκριβῶς καί μεταξύ τῶν πρώτων θεωρῶ, διά τήν δημιουργίαν τοῦ καταλλήλου κλίματος προσελκύσεως εὐσεβῶν νέων εἰς τάς Μονάς, τήν συστηματικήν καί ἔντονον καλλιέργειαν τῆς Μυστηριακῆς ζωῆς».
1052... Ὅ.π., σελ. 8: «Ἡ μάχη δέ τήν ὁποίαν δίδει καθ᾿ ἑκάστην "οὐκ ἔστιν πρός αἷμα καί σάρκα, ἀλλά πρός τάς ἀρχάς, πρός τάς ἐξουσίας, πρός τούς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τοῦ αἰῶνος τούτου, πρός τά πνευματικά τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις" (Ἐφεσ. στ΄, 12). Φυσικόν ἑπομένως εἶναι, ὅσον καί ἄν προσέξῃ οὗτος, νά δεχθῇ καί τραύματα».
1053...Ὅ.π., σελ. 8: «Ἐπιτακτική, λοιπόν, ἡ ἀνάγκη, ὅπως προσέρχηται τακτικῶς εἰς τό ἐξομολογητήριον. "Οὐκ ἔστιν οὐδέν ἕτερον φάρμακον τοιοῦτον πρός τήν τῶν ἁμαρτημάτων ἀναίρεσιν, τονίζει ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ὡς ἡ ἐξομολόγησις αὐτῶν"». 1054...Ὅ.π. σελ. 8-9: «Δεῖ ἕκαστον, εἴ γε μέλλει ἀξιόλογον προκοπήν ἐπιδείκνυσθαι, συμβουλεύει ὁ τῆς Καισαρείας Ἅγιος Ἱεράρχης, καί ἐν ἕξει τοῖς κατά τά προστάγματα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ γενέσθαι, μηδέν μέν ψυχῆς κίνημα ἀπόκρυφον φυλάσσειν παρ᾿ ἑαυτῷ, μηδένα δέ λόγον ἀβασανίστως προΐεσθαι, ἀλλά ἀπογυμνοῦν τά κρυπτά τῆς καρδίας τοῖς πεπιστευμένοις τῶν ἀδελφῶν».
ἀλλαγή στήν πνευματική δομή τῆς ἐσωτερικῆς ζωῆς τῶν μοναχῶν: ἡ ἑκούσια πτωχεία, ἡ πλήρης ὑπακοή, ἡ ἀποκοπή τοῦ ἰδίου θελήματος, τό «ἀγόγγυστον ἐν ταῖς ἐπιτασσομέναις διακονίαις» 1050 , ἡ προθυμία καί ἡ καρτερικότητα στίς προσευχές ἔγιναν ξένες ἔννοιες γι᾽ αὐτούς.
..........Ἐξωτερικά δείγματα κρίσης...Τά ἐξωτερικά δείγματα τῆς ἀλλαγῆς στήν ἐσωτερική ζωή μοναχῶν: ἡ ἀπουσία πολλῶν μοναχῶν ἀπό τίς ἀκολουθίες, ἡ μετατροπή τῶν κομβοσχοινίων σέ διακοσμητικά ἀντικείμενα, ἡ ἀπουσία τῆς γονυκλισίας, ἡ ἔλλειψη ὑπομονῆς στούς πειρασμούς, ἡ μή τήρηση αὐστηρῶν νηστειῶν, ἡ ἀπουσία μελέτης τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τῶν Πατέρων.
..........Προτάσεις θεραπείας...Ὁ Διονύσιος προτείνει πρῶτα δύο βήματα, πού τά θεωρεῖ ἀπαραίτητα γιά τή θεραπεία τῶν παραπάνω παρεκκλίσεων: τήν ἐξομολόγηση καί τή συμμετοχή στίς ἀκολουθίες.
..........α. Τό ἰδιόρρυθμο σύστημα ἐπέφερε τήν ἐξασθένιση τῆς μυστηριακῆς ζωῆς, ἡ ἐξομολόγηση τῶν μοναχῶν ἔπαψε νά εἶναι τακτική, ἡ προσέλευση στή Θεία Κοινωνία ἔγινε σπάνια1051 . Ὁ Διονύσιος θεωρεῖ, πώς ἡ πνευματική ζωή τοῦ μοναχοῦ δέν εἶναι προσωπική του ὑπόθεση. Ὁ μοναχός εἶναι στρατιώτης τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, πού "μάχεται εἰς τήν πρώτην γραμμήν τοῦ πυρός", σύμφωνα μέ τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁπότε καί ἡ ἀνάγκη τῆς ἐξομολόγησης εἶναι ἐπιτακτική1052. Γιά τό θέμα αὐτό ὁ Μητροπολίτης ἀναφέρεται στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου1053, τοῦ Μ. Βασιλείου1054 (ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν, γιά πρώτη φορά
..........Ἐξωτερικά δείγματα κρίσης...Τά ἐξωτερικά δείγματα τῆς ἀλλαγῆς στήν ἐσωτερική ζωή μοναχῶν: ἡ ἀπουσία πολλῶν μοναχῶν ἀπό τίς ἀκολουθίες, ἡ μετατροπή τῶν κομβοσχοινίων σέ διακοσμητικά ἀντικείμενα, ἡ ἀπουσία τῆς γονυκλισίας, ἡ ἔλλειψη ὑπομονῆς στούς πειρασμούς, ἡ μή τήρηση αὐστηρῶν νηστειῶν, ἡ ἀπουσία μελέτης τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τῶν Πατέρων.
..........Προτάσεις θεραπείας...Ὁ Διονύσιος προτείνει πρῶτα δύο βήματα, πού τά θεωρεῖ ἀπαραίτητα γιά τή θεραπεία τῶν παραπάνω παρεκκλίσεων: τήν ἐξομολόγηση καί τή συμμετοχή στίς ἀκολουθίες.
..........α. Τό ἰδιόρρυθμο σύστημα ἐπέφερε τήν ἐξασθένιση τῆς μυστηριακῆς ζωῆς, ἡ ἐξομολόγηση τῶν μοναχῶν ἔπαψε νά εἶναι τακτική, ἡ προσέλευση στή Θεία Κοινωνία ἔγινε σπάνια1051 . Ὁ Διονύσιος θεωρεῖ, πώς ἡ πνευματική ζωή τοῦ μοναχοῦ δέν εἶναι προσωπική του ὑπόθεση. Ὁ μοναχός εἶναι στρατιώτης τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, πού "μάχεται εἰς τήν πρώτην γραμμήν τοῦ πυρός", σύμφωνα μέ τή διδασκαλία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, ὁπότε καί ἡ ἀνάγκη τῆς ἐξομολόγησης εἶναι ἐπιτακτική1052. Γιά τό θέμα αὐτό ὁ Μητροπολίτης ἀναφέρεται στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου1053, τοῦ Μ. Βασιλείου1054 (ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν, γιά πρώτη φορά
207
1055...Παπαδοπούλου Σ., Πατρολογία Β΄, σελ. 361.
1056...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 9: «Ὁ ἱερός Ἀμβρόσιος συνήθιζε νά λέγῃ: "Τά θεῖα Μυστήρια εἶναι φάρμακα διά τάς καθημερινάς ἡμῶν ἀδυναμίας. Ἐγώ, ἔλεγεν, ὡς παντοτεινός ἁμαρτωλός, ἔχω παντοτεινήν ἀνάγκην αὐτῶν τῶν φαρμάκων" (Περί Μυστηρίων, βιβλ. Β΄ 4 καί βιβλ. Δ΄ 6)».
1057... Ὅ.π., σελ. 9: «Τό κλασσικόν "Μνημονευτέον τοῦ Θεοῦ μᾶλλον ἢ ἀναπνευστέον" θά ἔλεγον ἔχει κυρίως διά τούς μοναχούς λεχθῆ».
1058... Ὅ.π., σελ. 9-10.
1059... Ὅ.π., σελ. 10.
1060... Ὅ.π., σελ. 10-11: «Πρός δημιουργίαν τῆς ἀτμοσφαίρας ἐκείνης, ἡ ὁποία θά βοηθῇ τούς μοναχούς εἰς τήν συμμετοχήν των εἰς τάς κοινάς προσευχάς, εἰς τήν μεταρσίωσιν καί τό πτερύγισμα πρός τά ἄνω, δέον νά τελῶνται αἱ ἱεραί Ἀκολουθίαι ἄνευ σπουδῆς καί ὄχι μηχανικῶς: νά βασιλεύῃ ἐν τῷ ναῷ ἄκρα σιωπή καί ἡσυχία, αἱ δέ κινήσεις τῶν διακονητῶν νά περιορίζωνται εἰς τό ἐλάχιστον. Πρό παντός, οἱ ψαλμοί, τά ἀναγνώσματα καί τά λοιπά τῶν ἱερῶν Ἀκολουθιῶν νά ἀναγιγνώσκωνται κατ᾿ ἔννοιαν, εὐκρινῶς δέ μετά τῆς δεούσης εὐλαβείας καί κατανύξεως».
1061... Ὅ.π., σελ. 5.
1062... Ὅ.π., σελ. 5.
1056...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 9: «Ὁ ἱερός Ἀμβρόσιος συνήθιζε νά λέγῃ: "Τά θεῖα Μυστήρια εἶναι φάρμακα διά τάς καθημερινάς ἡμῶν ἀδυναμίας. Ἐγώ, ἔλεγεν, ὡς παντοτεινός ἁμαρτωλός, ἔχω παντοτεινήν ἀνάγκην αὐτῶν τῶν φαρμάκων" (Περί Μυστηρίων, βιβλ. Β΄ 4 καί βιβλ. Δ΄ 6)».
1057... Ὅ.π., σελ. 9: «Τό κλασσικόν "Μνημονευτέον τοῦ Θεοῦ μᾶλλον ἢ ἀναπνευστέον" θά ἔλεγον ἔχει κυρίως διά τούς μοναχούς λεχθῆ».
1058... Ὅ.π., σελ. 9-10.
1059... Ὅ.π., σελ. 10.
1060... Ὅ.π., σελ. 10-11: «Πρός δημιουργίαν τῆς ἀτμοσφαίρας ἐκείνης, ἡ ὁποία θά βοηθῇ τούς μοναχούς εἰς τήν συμμετοχήν των εἰς τάς κοινάς προσευχάς, εἰς τήν μεταρσίωσιν καί τό πτερύγισμα πρός τά ἄνω, δέον νά τελῶνται αἱ ἱεραί Ἀκολουθίαι ἄνευ σπουδῆς καί ὄχι μηχανικῶς: νά βασιλεύῃ ἐν τῷ ναῷ ἄκρα σιωπή καί ἡσυχία, αἱ δέ κινήσεις τῶν διακονητῶν νά περιορίζωνται εἰς τό ἐλάχιστον. Πρό παντός, οἱ ψαλμοί, τά ἀναγνώσματα καί τά λοιπά τῶν ἱερῶν Ἀκολουθιῶν νά ἀναγιγνώσκωνται κατ᾿ ἔννοιαν, εὐκρινῶς δέ μετά τῆς δεούσης εὐλαβείας καί κατανύξεως».
1061... Ὅ.π., σελ. 5.
1062... Ὅ.π., σελ. 5.
ὕψωσε τήν ἐξομολόγηση σέ ἀπαραίτητο κανόνα τῆς πνευματικῆς ζωῆς 1055) καί τοῦ ἱεροῦ Ἀμβροσίου1056 .
..........β. Ὁ Διονύσιος διδάσκει γιά τό ἀδιάλειπτο τῆς προσευχῆς τῶν μοναχῶν, ἀναφερόμενος στόν Γρηγόριο τόν Θεολόγο1057 καί στόν Μ. Βασίλειο (Κεφάλαια τῶν κατά πλάτος ὅρων, ἐρωτ. λζ΄). Ἰσχυριζόμενος, ὅτι ἡ συμμετοχή στίς κοινές ἀκολουθίες εἶναι τό καθῆκον τοῦ μοναχοῦ, παραθέτει τήν ἑρμηνεία τοῦ νοήματος τῶν προσευχῶν στίς καθιερωμένες ὧρες τοῦ νυχθημέρου1058 καί στηρίζεται στόν ἱ. Χρυσόστομο (Ὑπόμνημα εἰς τό κατά Ματθαῖον Εὐαγγ. κεφ. κα΄ ὁμιλ. ξη΄), πού διδάσκει ὅτι ἡ ἀδιάλειπτη ἐνασχόληση τῶν μοναχῶν στήν προσευχή τούς καθιστᾶ ἰσότιμους μέ τίς Ἀγγελικές Δυνάμεις1059 . Γιά τήν ἐφαρμογή τῆς παραπάνω διδασκαλίας τῶν Πατέρων, ὁ Διονύσιος συμβούλευε νά τηροῦνται σιωπή, ἡσυχία καί καλή, μέ εὐκρίνεια, ἀπαγγελία τῶν ἱερῶν κειμένων τήν ὥρα τῶν ἀκολουθιῶν 1060 .
..........Ὁ μοναχός καί ὁ συνάνθρωπος...Στόν 20ό αἰώνα οἱ μοναχοί ἀπομακρύνθηκαν ἀπό τούς συνανθρώπους τους, ἀδιαφόρησαν γιά τόν πόνο τους καί ἔγιναν μοναχοί "ἀποκλειστικοί" 1061 . Δέν ὑπῆρχε πιά ἱερός ζῆλος, ἐνθουσιασμός, ἱεραποστολικός παλμός, ἔγιναν ἄγνωστα γι᾽ αὐτούς τά ἔργα ἀγάπης καί εὐποιΐας, πού «ἀσκοῦνται ὑποτυπωδῶς σήμερα» 1062 , ἐνῶ ἡ ἐκπλήρωση τῆς κοινῆς γιά ὅλους ἐντολῆς τῆς πρός τόν πλησίον ἀγάπης εἶχε ἀνέκαθεν ἔμπρακτη ἐφαρμογή στόν μοναχισμό. Γιά νά τό ἀποδείξει, ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τούς βίους
..........β. Ὁ Διονύσιος διδάσκει γιά τό ἀδιάλειπτο τῆς προσευχῆς τῶν μοναχῶν, ἀναφερόμενος στόν Γρηγόριο τόν Θεολόγο1057 καί στόν Μ. Βασίλειο (Κεφάλαια τῶν κατά πλάτος ὅρων, ἐρωτ. λζ΄). Ἰσχυριζόμενος, ὅτι ἡ συμμετοχή στίς κοινές ἀκολουθίες εἶναι τό καθῆκον τοῦ μοναχοῦ, παραθέτει τήν ἑρμηνεία τοῦ νοήματος τῶν προσευχῶν στίς καθιερωμένες ὧρες τοῦ νυχθημέρου1058 καί στηρίζεται στόν ἱ. Χρυσόστομο (Ὑπόμνημα εἰς τό κατά Ματθαῖον Εὐαγγ. κεφ. κα΄ ὁμιλ. ξη΄), πού διδάσκει ὅτι ἡ ἀδιάλειπτη ἐνασχόληση τῶν μοναχῶν στήν προσευχή τούς καθιστᾶ ἰσότιμους μέ τίς Ἀγγελικές Δυνάμεις1059 . Γιά τήν ἐφαρμογή τῆς παραπάνω διδασκαλίας τῶν Πατέρων, ὁ Διονύσιος συμβούλευε νά τηροῦνται σιωπή, ἡσυχία καί καλή, μέ εὐκρίνεια, ἀπαγγελία τῶν ἱερῶν κειμένων τήν ὥρα τῶν ἀκολουθιῶν 1060 .
..........Ὁ μοναχός καί ὁ συνάνθρωπος...Στόν 20ό αἰώνα οἱ μοναχοί ἀπομακρύνθηκαν ἀπό τούς συνανθρώπους τους, ἀδιαφόρησαν γιά τόν πόνο τους καί ἔγιναν μοναχοί "ἀποκλειστικοί" 1061 . Δέν ὑπῆρχε πιά ἱερός ζῆλος, ἐνθουσιασμός, ἱεραποστολικός παλμός, ἔγιναν ἄγνωστα γι᾽ αὐτούς τά ἔργα ἀγάπης καί εὐποιΐας, πού «ἀσκοῦνται ὑποτυπωδῶς σήμερα» 1062 , ἐνῶ ἡ ἐκπλήρωση τῆς κοινῆς γιά ὅλους ἐντολῆς τῆς πρός τόν πλησίον ἀγάπης εἶχε ἀνέκαθεν ἔμπρακτη ἐφαρμογή στόν μοναχισμό. Γιά νά τό ἀποδείξει, ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τούς βίους
208
1063...Ὅ.π., σελ. 11: «Ἠσθάνοντο βαθύτατα τό καθῆκον "πάντας ἀνθρώπους ἀγαπᾶν καί δουλεύειν αὐτοῖς", ὡς ὁ μέγας μοναστής Παχώμιος ἐτόνιζεν. Καί πρό αὐτοῦ ὁ "κορυφαῖος" τῶν μοναχῶν Μ. Ἀντώνιος, ἀναγνωρίζων, ὅτι ἡ ἐντολή αὕτη τῆς ἀγάπης ἦτο ὀφειλή παντός πιστοῦ, μάλιστα δέ τοῦ μοναχοῦ πρός τόν πλησίον, ἐκ τῆς ἐκπληρώσεως δέ ταύτης ἐξαρτῶν τήν σωτηρίαν του, "τοῖς πάσχουσι συνέπασχε καί συνηύχετο"».
1064...Ὅ.π., σελ. 11: «Ἀλλά καί ὁ Μ. Βασίλειος, τά αὐτά φρονῶν, προέτρεπε τούς μοναχούς "συμπάσχειν τοῖς πάσχουσι καί συνδακρύειν καί σφόδρα τούτους πενθεῖν"… (Λόγ. ἀσκητ.)»
1065...Ὅ.π., σελ. 11: «Ὑπό τοῦ πνεύματος δέ τούτου ἀκριβῶς διαπνεόμενοι οἱ μοναχοί, "γενόμενοι εἰς ἄγαν φιλόπτωχοι καί φιλάνθρωποι", ἵδρυσαν ξενοδοχεῖα, πτωχοκομεῖα, γηροκομεῖα, χηροτροφεῖα, ὀρφανοτροφεῖα, νοσοκομεῖα καί τόσα ἄλλα εὐγενῆ καταστήματα, "ἐν οἷς νόσος ἐφιλοσοφεῖτο καί συμφορά ἐμακαρίζετο", κατά τόν Γρηγόριον Ναζιανζηνόν».
1066...Ὅ.π., σελ. 11.
1067... Ὅ.π., σελ. 5.
1068... Ὅ.π., σελ. 12.
1069... Ὅ.π., σελ. 12-13.
1070... Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 19: «τερπνόν τό θέαμα τοῖς ὁρῶσίν εἰσιν ἐπειδάν τόν χορόν (τῆς προσευχῆς) διαλύσωσιν, ὁ μέν τόν Ἡσαΐαν λαβών, ἐκείνῳ διαλέγεται, ὁ δέ τοῖς Ἀποστόλοις ὁμιλεῖ, ἕτερος τά παρ᾿ ἑτέρων πονηθέντα ἔπεισι καί φιλοσοφεῖ περί Θεοῦ, περί τοῦδε τοῦ παντός, περί τῶν ὁρωμένων, περί τῶν ἀοράτων, περί αἰσθητῶν, περί νοητῶν, περί τῆς εὐτελείας τούτου τοῦ βίου, περί τῆς τοῦ μέλλοντος μεγαλειότητος (Ὁμιλ. ξη΄ εἰς τό κατά Ματθαῖον)».
1064...Ὅ.π., σελ. 11: «Ἀλλά καί ὁ Μ. Βασίλειος, τά αὐτά φρονῶν, προέτρεπε τούς μοναχούς "συμπάσχειν τοῖς πάσχουσι καί συνδακρύειν καί σφόδρα τούτους πενθεῖν"… (Λόγ. ἀσκητ.)»
1065...Ὅ.π., σελ. 11: «Ὑπό τοῦ πνεύματος δέ τούτου ἀκριβῶς διαπνεόμενοι οἱ μοναχοί, "γενόμενοι εἰς ἄγαν φιλόπτωχοι καί φιλάνθρωποι", ἵδρυσαν ξενοδοχεῖα, πτωχοκομεῖα, γηροκομεῖα, χηροτροφεῖα, ὀρφανοτροφεῖα, νοσοκομεῖα καί τόσα ἄλλα εὐγενῆ καταστήματα, "ἐν οἷς νόσος ἐφιλοσοφεῖτο καί συμφορά ἐμακαρίζετο", κατά τόν Γρηγόριον Ναζιανζηνόν».
1066...Ὅ.π., σελ. 11.
1067... Ὅ.π., σελ. 5.
1068... Ὅ.π., σελ. 12.
1069... Ὅ.π., σελ. 12-13.
1070... Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 19: «τερπνόν τό θέαμα τοῖς ὁρῶσίν εἰσιν ἐπειδάν τόν χορόν (τῆς προσευχῆς) διαλύσωσιν, ὁ μέν τόν Ἡσαΐαν λαβών, ἐκείνῳ διαλέγεται, ὁ δέ τοῖς Ἀποστόλοις ὁμιλεῖ, ἕτερος τά παρ᾿ ἑτέρων πονηθέντα ἔπεισι καί φιλοσοφεῖ περί Θεοῦ, περί τοῦδε τοῦ παντός, περί τῶν ὁρωμένων, περί τῶν ἀοράτων, περί αἰσθητῶν, περί νοητῶν, περί τῆς εὐτελείας τούτου τοῦ βίου, περί τῆς τοῦ μέλλοντος μεγαλειότητος (Ὁμιλ. ξη΄ εἰς τό κατά Ματθαῖον)».
τῶν ὁσίων Ἀντωνίου καί Παχωμίου1063, τή διδασκαλία τοῦ Μ. Βασιλείου1064 καί τοῦ Γρηγορίου Ναζιανζηνοῦ, καί ἀναμετρᾶ τά ἐπιτεύγματά τους, τά ποικίλα φιλόπτωχα καί φιλανθρωπικά ἱδρύματα, πού εἶχαν δημιουργήσει1065 . Ἡ θεραπεία τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν, σύμφωνα μέ τά ἁγιολογικά κείμενα, συμπορευόταν μέ τήν πνευματική βοήθεια (Βίος τοῦ Παχωμίου1066). Ἑρμηνεύοντας τά στοιχεῖα τοῦ ἀρχέγονου μοναχισμοῦ, ὁ Μητροπολίτης σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ἐξερχόμενος ὁ μοναχός ἐκ τοῦ κελύφους του καί πλησιάζων, ἐντός τῶν πλαισίων πάντοτε τῶν κανόνων τῆς μοναστικῆς πολιτείας, τόν κατάκοπον σύγχρονον ἄνθρωπον θά ἐπιχέῃ, ὡς ἄλλος Καλός Σαμαρείτης, ἐπί τάς πληγάς τούτου τό ἔλαιον τῆς εὐσπλαχνίας καί τόν οἶνον τῆς καιομένης ἐξ ἀγάπης καρδίας του» 1067 . Ὑπογραμμίζει ἑπομένως ὁ Τρίκκης ὅτι ἡ ἱεραποστολή δέ νοεῖται ἐκτός τοῦ τρόπου τῆς μοναχικῆς ἀσκήσεως, ὅπως τό μαρτυρεῖ καί ἡ "Φιλόθεος ἱστορία" (Migne 82, στ. 1464-1484) τοῦ Θεοδωρήτου Κύρου1068 .
..........Ἡ μελέτη καί ἡ περισυλλογή...Ἡ μελέτη καί ἡ περισυλλογή εἶναι ἀπό τούς βασικούς παράγοντες τῆς πνευματικῆς ἐξέλιξης, κατά τόν Διονύσιο, πού πρέσβευε ὅτι πρέπει ὁ χρόνος, ὁ μή διατιθέμενος στήν κοινωνία μέ τόν Θεό, νά γεμίσει ἀπό μελέτη καί ἔρευνα, ὥστε νά μήν ὑπάρχει χῶρος γιά «λογισμούς, μετεωρισμούς κ.λ.π.» Ἤδη ὁ κανόνας τοῦ ὁσίου Παχωμίου δέν ἐπέτρεπε σέ κανέναν μοναχό νά μείνει ἀγράμματος καί τό λιγότερο, πού ἦταν ὑποχρεωμένος νά γνωρίσει, ἦταν ἡ Καινή Διαθήκη καί τό Ψαλτήρι1069 . Ἀνατρέχοντας στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου, ὁ Διονύσιος ἀναδεικνύει τήν πνευματική ὠφέλεια τῆς μελέτης1070 καί ἐπιθυμεῖ ὁ λόγιος μοναχός νά μελετᾶ τήν Ἁγία Γραφή, τά πατερικά
..........Ἡ μελέτη καί ἡ περισυλλογή...Ἡ μελέτη καί ἡ περισυλλογή εἶναι ἀπό τούς βασικούς παράγοντες τῆς πνευματικῆς ἐξέλιξης, κατά τόν Διονύσιο, πού πρέσβευε ὅτι πρέπει ὁ χρόνος, ὁ μή διατιθέμενος στήν κοινωνία μέ τόν Θεό, νά γεμίσει ἀπό μελέτη καί ἔρευνα, ὥστε νά μήν ὑπάρχει χῶρος γιά «λογισμούς, μετεωρισμούς κ.λ.π.» Ἤδη ὁ κανόνας τοῦ ὁσίου Παχωμίου δέν ἐπέτρεπε σέ κανέναν μοναχό νά μείνει ἀγράμματος καί τό λιγότερο, πού ἦταν ὑποχρεωμένος νά γνωρίσει, ἦταν ἡ Καινή Διαθήκη καί τό Ψαλτήρι1069 . Ἀνατρέχοντας στή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου, ὁ Διονύσιος ἀναδεικνύει τήν πνευματική ὠφέλεια τῆς μελέτης1070 καί ἐπιθυμεῖ ὁ λόγιος μοναχός νά μελετᾶ τήν Ἁγία Γραφή, τά πατερικά
209
1071... Ὅ.π., σελ. 19.
1072... Ὅ.π., σελ. 19.
1072... Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 20: «Ἐκ πείρας γνωρίζων, ὅτι διά τῆς περισυλλογῆς συντελεῖται εἰς τήν ψυχήν σπουδαιοτάτη μεταμόρφωσις, συνίστα αὐτήν καί εἰς ἐμέ. "Ὁ μεταξοσκώληξ, ἔλεγε συχνά, ἄν δέν παραμείνῃ μέσα εἰς τό κουκούλι του, πεταλούδα δέν γίνεται". Καί ἐπέμενε νά ἐφαρμόζω ἀνελλιπῶς τήν περισυλλογήν καί τήν στροφήν εἰς τόν ἐσωτερικόν κόσμον μου». 1073...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 20: «Καί "ἐντός μου" πράγματι εὕρισκον τούς θησαυρούς τῆς θείας χάριτος, "τήν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν"».
1074...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 55: «Δεσποτικό. Μικρό, ἰδιαίτερα φροντισμένο δωμάτιο, γιά τόν ἑκάστοτε Ἐπίσκοπο. Νά ἀποσύρεται κι αὐτός κατά καιρούς –δέν εἶναι μοναχός;– στό Μοναστήρι – παράθυρο ἀνοιχτό πάντα πρός τόν Ἥλιον Χριστό– γιά νά ἐρευνᾷ κάτω ἀπό τό φῶς Του ἄν καί κατά πόσον συνεχίζῃ νά βαδίζῃ τό δρόμο τῶν θείων ἐντολῶν».
1075...Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου: «Ἀγαπητέ μοι ἀδελφέ π. Παντελεήμων, … Αἰσθάνομαι τελευταίως πολύ κουρασμένος ψυχικά. Ἀφ᾿ ἑνός τά τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν πράγματα, ἅτινα πᾶν ἄλλο ἤ καλά εἶναι, ἀφ᾿ ἑτέρου τά τῆς χώρας μας θλιβερά μᾶς γεμίζουν ἀπό ἀνησυχίας μεγάλας. Μᾶς πικραίνουν καί μᾶς ἀπογοητεύουν. Μέσα δέ εἰς τήν ὀδύνην μας ὡς μοναδικήν διέξοδον βλέπομεν καί ἀναζητοῦμεν τό ἀπόκοσμον καί ἥσυχον καί γαλήνιον τοῦ Μοναστηρίου. Ἐπιθυμῶ ἀληθῶς νά τελευτήσω τήν ζωήν μου ἐκεῖ ὅπου τήν ἤρχισα· τό ζητῶ ἀπό τόν Θεόν καί παρακαλῶ εὐχηθῆτε νά μοῦ τό δώσῃ.…».
1076...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 14: «ὡς ἡ Ἁγιογραφία, ἡ Βυζαντινή Μουσική, ἡ Ἀρχιτεκτονική, ἡ Ποικιλτική, ἡ Ξυλογλυπτική, ἡ Βιβλιοδεσία, ἡ Τυπογραφική…».
1072... Ὅ.π., σελ. 19.
1072... Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 20: «Ἐκ πείρας γνωρίζων, ὅτι διά τῆς περισυλλογῆς συντελεῖται εἰς τήν ψυχήν σπουδαιοτάτη μεταμόρφωσις, συνίστα αὐτήν καί εἰς ἐμέ. "Ὁ μεταξοσκώληξ, ἔλεγε συχνά, ἄν δέν παραμείνῃ μέσα εἰς τό κουκούλι του, πεταλούδα δέν γίνεται". Καί ἐπέμενε νά ἐφαρμόζω ἀνελλιπῶς τήν περισυλλογήν καί τήν στροφήν εἰς τόν ἐσωτερικόν κόσμον μου». 1073...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 20: «Καί "ἐντός μου" πράγματι εὕρισκον τούς θησαυρούς τῆς θείας χάριτος, "τήν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν"».
1074...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 55: «Δεσποτικό. Μικρό, ἰδιαίτερα φροντισμένο δωμάτιο, γιά τόν ἑκάστοτε Ἐπίσκοπο. Νά ἀποσύρεται κι αὐτός κατά καιρούς –δέν εἶναι μοναχός;– στό Μοναστήρι – παράθυρο ἀνοιχτό πάντα πρός τόν Ἥλιον Χριστό– γιά νά ἐρευνᾷ κάτω ἀπό τό φῶς Του ἄν καί κατά πόσον συνεχίζῃ νά βαδίζῃ τό δρόμο τῶν θείων ἐντολῶν».
1075...Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου: «Ἀγαπητέ μοι ἀδελφέ π. Παντελεήμων, … Αἰσθάνομαι τελευταίως πολύ κουρασμένος ψυχικά. Ἀφ᾿ ἑνός τά τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν πράγματα, ἅτινα πᾶν ἄλλο ἤ καλά εἶναι, ἀφ᾿ ἑτέρου τά τῆς χώρας μας θλιβερά μᾶς γεμίζουν ἀπό ἀνησυχίας μεγάλας. Μᾶς πικραίνουν καί μᾶς ἀπογοητεύουν. Μέσα δέ εἰς τήν ὀδύνην μας ὡς μοναδικήν διέξοδον βλέπομεν καί ἀναζητοῦμεν τό ἀπόκοσμον καί ἥσυχον καί γαλήνιον τοῦ Μοναστηρίου. Ἐπιθυμῶ ἀληθῶς νά τελευτήσω τήν ζωήν μου ἐκεῖ ὅπου τήν ἤρχισα· τό ζητῶ ἀπό τόν Θεόν καί παρακαλῶ εὐχηθῆτε νά μοῦ τό δώσῃ.…».
1076...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 14: «ὡς ἡ Ἁγιογραφία, ἡ Βυζαντινή Μουσική, ἡ Ἀρχιτεκτονική, ἡ Ποικιλτική, ἡ Ξυλογλυπτική, ἡ Βιβλιοδεσία, ἡ Τυπογραφική…».
συγγράμματα καί τά ἔργα "τῶν μεγάλων καί πρωτοποριακῶν μορφῶν τοῦ μοναχισμοῦ" 1071 . Τήν ἐμπειρία τοῦ ἁπλοϊκοῦ Γέροντα Ζωσιμᾶ 1072 , ὁ ὁποῖος δίδασκε στόν Διονύσιο στίς ἀρχές τῆς μοναστικῆς του πορείας τήν περισυλλογή, ὁ ἀνορθωτής τοῦ μοναχισμοῦ στερέωσε στό εὐαγγελικό χωρίο "Ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντός ὑμῶν ἐστιν" (Λουκ. ιζ΄, 21)1073 καί τήν ἐξασκοῦσε ἕως τό τέλος τῆς ζωῆς του, ἀποσυρόμενος, ὡς Μητροπολίτης πλέον, σ᾿ ἕνα ἀπό τά μοναστήρια τῆς Μητροπόλεώς του1074 . Ἕνα γράμμα του πρός ἁγιορείτη μοναχό, μέ ἡμερομηνία 04.01.1965, φανερώνει ὅτι ὁ Διονύσιος ποθοῦσε νά ἀποσυρθεῖ στό μοναστήρι καί ὁριστικά1075 .
..........Καλλιέργεια ἐκκλησιαστικῶν τεχνῶν 1076 . Οἱ τέχνες, σύμφωνα μέ τόν ἱεράρχη, θά ἐμπλουτίζουν τήν ἐργασία, ἡ ὁποία εἶναι ἄσκηση γιά τό σῶμα καί
..........Καλλιέργεια ἐκκλησιαστικῶν τεχνῶν 1076 . Οἱ τέχνες, σύμφωνα μέ τόν ἱεράρχη, θά ἐμπλουτίζουν τήν ἐργασία, ἡ ὁποία εἶναι ἄσκηση γιά τό σῶμα καί
210
1077...Ὅ.π., σελ. 14: «Ὁ ἄνεργος μοναχός εὐκόλως καθίσταται ὄργανον εἰς τάς χεῖρας τοῦ διαβόλου. Περιφέρεται ἀσκόπως εἰς τά κελλία τῶν μοναχῶν - ἀδελφῶν. Περιεργάζεται, κρίνει καί ἐπικρίνει τούς πάντας καί τά πάντα. Μεταφέρει λόγους καί διαβάλλει. Καθίσταται πληγή διά τήν Ἀδελφότητα. Ἐπηρεάζει δυσμενῶς καί τούς δοκίμους καί συντελεῖ εἰς τήν ἀπομάκρυνσίν των».
1078...Ὅ.π., σελ. 18: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, ἡμέρας γενικῆς χαλαρώσεως καί ὑποβαθμίσεως τοῦ ἀγωνιστικοῦ πνεύματος, παρατηρεῖται ἡ τάσις τῆς ἀτιμωρησίας».
1079...Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ ἀτιμωρησία συντελεῖ ἀναμφιβόλως εἰς τήν ἀποθράσυνσιν καί τόν ἐκτραχηλισμόν, εἰς τήν χαλάρωσιν τῆς πειθαρχίας καί τῆς τάξεως ἐν ταῖς ἱεραῖς Μοναῖς, εἰς τήν δημιουργίαν κλίματος πᾶν ἄλλο ἤ συντελοῦντος εἰς τήν πύκνωσιν τῆς τάξεως τῶν Μοναχῶν».
1080...Ὅ.π., σελ. 18: «Οἱ Ἅγιοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, οἱ ἐπί βαθείᾳ σοφίᾳ καί συνέσει καί φιλανθρωπίᾳ μεγάλῃ διακρινόμενοι, ἄλλως φρονοῦν».
1081...Ὅ.π., σελ. 18.
1082...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 147: «Ἀδελφαί μου! Ἡ ζωή μας δέν εἶναι ζωή καλῶν καί ἐναρέτων μοναχῶν: μοναχῶν, αἱ ὁποῖοι γνωρίσματα τῆς μοναχικῆς αὐτῶν ζωῆς ἔχουν ὅ,τι εἶχον καί οἱ μεγάλοι καί ἁγιώτατοι μοναχοί τῆς Ἐκκλησίας μας, τήν παρθενίαν, τήν ἀκτημοσύνην, καί τήν ὑπακοήν».
1083...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Ὑποθῆκαι παρθένοις, σελ. 185: «Ὅταν δ᾿ οἱ πόδες σου φανεράν ἔπαρσιν δείξωσιν ἐν τῷ βαδίζειν, τῆς παρθενίας ψεῦσταί εἰσιν».
1078...Ὅ.π., σελ. 18: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, ἡμέρας γενικῆς χαλαρώσεως καί ὑποβαθμίσεως τοῦ ἀγωνιστικοῦ πνεύματος, παρατηρεῖται ἡ τάσις τῆς ἀτιμωρησίας».
1079...Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ ἀτιμωρησία συντελεῖ ἀναμφιβόλως εἰς τήν ἀποθράσυνσιν καί τόν ἐκτραχηλισμόν, εἰς τήν χαλάρωσιν τῆς πειθαρχίας καί τῆς τάξεως ἐν ταῖς ἱεραῖς Μοναῖς, εἰς τήν δημιουργίαν κλίματος πᾶν ἄλλο ἤ συντελοῦντος εἰς τήν πύκνωσιν τῆς τάξεως τῶν Μοναχῶν».
1080...Ὅ.π., σελ. 18: «Οἱ Ἅγιοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, οἱ ἐπί βαθείᾳ σοφίᾳ καί συνέσει καί φιλανθρωπίᾳ μεγάλῃ διακρινόμενοι, ἄλλως φρονοῦν».
1081...Ὅ.π., σελ. 18.
1082...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 147: «Ἀδελφαί μου! Ἡ ζωή μας δέν εἶναι ζωή καλῶν καί ἐναρέτων μοναχῶν: μοναχῶν, αἱ ὁποῖοι γνωρίσματα τῆς μοναχικῆς αὐτῶν ζωῆς ἔχουν ὅ,τι εἶχον καί οἱ μεγάλοι καί ἁγιώτατοι μοναχοί τῆς Ἐκκλησίας μας, τήν παρθενίαν, τήν ἀκτημοσύνην, καί τήν ὑπακοήν».
1083...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Ὑποθῆκαι παρθένοις, σελ. 185: «Ὅταν δ᾿ οἱ πόδες σου φανεράν ἔπαρσιν δείξωσιν ἐν τῷ βαδίζειν, τῆς παρθενίας ψεῦσταί εἰσιν».
μάλιστα ἄκρως ἀναγκαία, ἐφόσον ἡ ἀργία δημιουργεῖ μιά πνευματικά ἄρρωστη κατάσταση στό μοναστήρι1077 .
..........Τιμωρία παρεκτρεπομένων...Ὁ Μητροπολίτης θεωροῦσε τήν ἀτιμωρησία πρόβλημα τῆς ἐποχῆς του1078 καί τήν τακτική «τῆς συγκαλύψεως τῶν ἀτασθαλιῶν» ἀπό μερικούς ὑπεύθυνους ἀπαράδεκτη, διότι ἔτσι γίνονταν αἰτία γιά τήν ἀραίωση τῶν ἀδελφοτήτων1079 . Κατά τόν Διονύσιο, ἐφ᾿ ὅσον ἡ ἀτιμωρησία δέ συμφωνεῖ μέ τή γνώμη τῶν Πατέρων, δέν χωρᾶ κανένας συμβιβασμός1080. Στήν προκείμενη περίπτωση ὁ Μητροπολίτης ἀναφέρει τόν Μ. Βασίλειο (Κεφ. τῶν κατά πλάτος ὅρων, ἐρωτ. κστ΄) καί τόν ἀπόστολο Παῦλο (Α΄ Τιμ. ε΄, 20)1081 .
..........Μοναχική ὁμολογία...Στήν ἐποχή τοῦ Διονυσίου ἐθεωρεῖτο αὐτονόητο ὅτι κάποιος, πού ἐγκαταλείπει τά ἐγκόσμια, αὐτομάτως τηρεῖ τήν ἀκτημοσύνη, ἀφοῦ ἀφήνει ὅλα τά ὑπάρχοντά του˙ ἀπορρίπτοντας τήν ἔγγαμη ζωή, τηρεῖ τήν ὑπόσχεση τῆς παρθενίας˙ ἐπιλέγοντας τό μοναχικό βίο, ἐπιλέγει νά ὑπακούσει στόν ἡγούμενο, ἄρα τηρεῖ καί τήν ὑπόσχεση τῆς ὑπακοῆς. Ἡ λανθασμένη αὐτή ἀντίληψη διέστρεψε τήν πορεία τοῦ μοναχισμοῦ. Κατά τό Διονύσιο, ἡ παρθενία, ἡ ἀκτημοσύνη καί ἡ ὑπακοή δέν εἶναι μόνο προϋποθέσεις εἰσόδου στή μοναχική ζωή, ἀλλά εἶναι τά συνεχή της γνωρίσματα 1082 , ὅπως τό ὑποδεικνύουν καί οἱ ἅγιοι Πατέρες1083 . Θέτει ἑπομένως τό ζήτημα τῆς μοναχικῆς ὁμολογίας, ἡ ὁποία ἔπαψε νά εἶναι ὁ καθημερινός ἀγώνας τῶν μοναχῶν γιά τήν ἀρετή, ὡς τή σπουδαιότερη
..........Τιμωρία παρεκτρεπομένων...Ὁ Μητροπολίτης θεωροῦσε τήν ἀτιμωρησία πρόβλημα τῆς ἐποχῆς του1078 καί τήν τακτική «τῆς συγκαλύψεως τῶν ἀτασθαλιῶν» ἀπό μερικούς ὑπεύθυνους ἀπαράδεκτη, διότι ἔτσι γίνονταν αἰτία γιά τήν ἀραίωση τῶν ἀδελφοτήτων1079 . Κατά τόν Διονύσιο, ἐφ᾿ ὅσον ἡ ἀτιμωρησία δέ συμφωνεῖ μέ τή γνώμη τῶν Πατέρων, δέν χωρᾶ κανένας συμβιβασμός1080. Στήν προκείμενη περίπτωση ὁ Μητροπολίτης ἀναφέρει τόν Μ. Βασίλειο (Κεφ. τῶν κατά πλάτος ὅρων, ἐρωτ. κστ΄) καί τόν ἀπόστολο Παῦλο (Α΄ Τιμ. ε΄, 20)1081 .
..........Μοναχική ὁμολογία...Στήν ἐποχή τοῦ Διονυσίου ἐθεωρεῖτο αὐτονόητο ὅτι κάποιος, πού ἐγκαταλείπει τά ἐγκόσμια, αὐτομάτως τηρεῖ τήν ἀκτημοσύνη, ἀφοῦ ἀφήνει ὅλα τά ὑπάρχοντά του˙ ἀπορρίπτοντας τήν ἔγγαμη ζωή, τηρεῖ τήν ὑπόσχεση τῆς παρθενίας˙ ἐπιλέγοντας τό μοναχικό βίο, ἐπιλέγει νά ὑπακούσει στόν ἡγούμενο, ἄρα τηρεῖ καί τήν ὑπόσχεση τῆς ὑπακοῆς. Ἡ λανθασμένη αὐτή ἀντίληψη διέστρεψε τήν πορεία τοῦ μοναχισμοῦ. Κατά τό Διονύσιο, ἡ παρθενία, ἡ ἀκτημοσύνη καί ἡ ὑπακοή δέν εἶναι μόνο προϋποθέσεις εἰσόδου στή μοναχική ζωή, ἀλλά εἶναι τά συνεχή της γνωρίσματα 1082 , ὅπως τό ὑποδεικνύουν καί οἱ ἅγιοι Πατέρες1083 . Θέτει ἑπομένως τό ζήτημα τῆς μοναχικῆς ὁμολογίας, ἡ ὁποία ἔπαψε νά εἶναι ὁ καθημερινός ἀγώνας τῶν μοναχῶν γιά τήν ἀρετή, ὡς τή σπουδαιότερη
211
1084...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου Χαραλάμπος (Ἡγουμένου Ἱ. Μ. Λειμῶνος) πρός τήν ἀδελφότητα τῆς γυναικείας Μονῆς τῆς Μυρσινιώτισσας, σελ. 147-148: «Δι᾿ αὐτό καί ἐγίναμεν θέατρον ἀγγέλοις καί ἀνθρώποις. Κανείς δέν μᾶς σέβεται. Κανείς δέν μᾶς εὐλαβεῖται. Τό Κράτος θεωρεῖ, καί δικαίως, ἄδικον νά νέμωνται τά κτήματα τῶν ἱερῶν Μονῶν ἀφιερώματα εὐλαβῆ εὐσεβῶν καί ἐναρέτων Χριστιανῶν μοναχοί ὡς ἡμεῖς καί διά τοῦτο ἀπαλλοτριώνει αὐτά τό ἕν μετά τό ἄλλον. Οἱ Χριστιανοί, ἀντί νά προστρέχουν ὡς εἰς πνευματικά ἰατρεῖα εἰς τάς Ἱεράς ἡμῶν Μονάς καί εὑρίσκουν θεραπείαν τῶν ψυχικῶν αὐτῶν ἀρρωστημάτων, ἀποφεύγουν νά πλησιάσουν αὐτάς διά νά μή ἰδοῦν τόν ἀτάσθαλον καί σκανδαλώδη μας βίον καί κλονισθοῦν εἰς τήν πίστιν των. Οἱ πάντες καί αἱ πᾶσαι μετά περιφρονήσεως ὁμιλοῦν, ὅταν γίνεται λόγος δι᾿ ἡμᾶς».
1085...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 22.
1086... Ὅ.π., σελ. 22.
1087...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163: «Συγχρόνως, ἐκπληρῶν καί τήν θείαν ἐντολήν, τήν κελεύουσαν "ἐν ἱδρῶτι καί πόνῳ τήν τροφήν πορίζεσθαι", θά ἐργάζεσαι ἐπιμελῶς, τόν ἀποστολικόν μιμούμενος ζῆλον, ὥστε ἡ ἁγία Ἀδελφότης "πᾶσαν αὐτάρκειαν ἔχουσα, μεταδίδῃ καί τοῖς χρείαν ἔχουσιν" (Β΄ Κορ. θ΄, 10)».
1088...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 20: «Ὁ μοναχός, λέγει ὁ βαθύς τοῦ μοναχικοῦ ἰδεώδους μελετητής Μ. Βασίλειος, ἐπιβάλλεται, ὅπως "ἐργαζόμενος ταῖς χερσίν, εὐσχημόνως τόν ἑαυτοῦ ἄρτον ἐσθίῃ". Διά τοῦτο, εὐθύς ὡς κλείσῃ τόν κύκλον τῶν ἁγίων καί συνεχῶν προσευχῶν του "εἰς ἔργον ἄπεισιν". Ἀσκεῖ τό "διακόνημά" του».
1089...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 14: «"Ἐπί διπλοῦς ὁ ἄνθρωπος, διπλοῦν εἶναι προσήκει καί τό τῆς ἀρετῆς σπούδασμα, πόνοις τε σώματος καί ψυχῆς ἀσκήμασι κατορθούμενον. Πόνοι δέ σώματος, οὐχ ἡ ἀργία, ἀλλά τό ἔργον ἐστί" (Μ. Βασιλείου, Ἀσκητικαί διατάξεις πρός τούς ἐν κοινοβίῳ ἀσκοῦντας, κεφ. 5)».
1085...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 22.
1086... Ὅ.π., σελ. 22.
1087...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163: «Συγχρόνως, ἐκπληρῶν καί τήν θείαν ἐντολήν, τήν κελεύουσαν "ἐν ἱδρῶτι καί πόνῳ τήν τροφήν πορίζεσθαι", θά ἐργάζεσαι ἐπιμελῶς, τόν ἀποστολικόν μιμούμενος ζῆλον, ὥστε ἡ ἁγία Ἀδελφότης "πᾶσαν αὐτάρκειαν ἔχουσα, μεταδίδῃ καί τοῖς χρείαν ἔχουσιν" (Β΄ Κορ. θ΄, 10)».
1088...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 20: «Ὁ μοναχός, λέγει ὁ βαθύς τοῦ μοναχικοῦ ἰδεώδους μελετητής Μ. Βασίλειος, ἐπιβάλλεται, ὅπως "ἐργαζόμενος ταῖς χερσίν, εὐσχημόνως τόν ἑαυτοῦ ἄρτον ἐσθίῃ". Διά τοῦτο, εὐθύς ὡς κλείσῃ τόν κύκλον τῶν ἁγίων καί συνεχῶν προσευχῶν του "εἰς ἔργον ἄπεισιν". Ἀσκεῖ τό "διακόνημά" του».
1089...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 14: «"Ἐπί διπλοῦς ὁ ἄνθρωπος, διπλοῦν εἶναι προσήκει καί τό τῆς ἀρετῆς σπούδασμα, πόνοις τε σώματος καί ψυχῆς ἀσκήμασι κατορθούμενον. Πόνοι δέ σώματος, οὐχ ἡ ἀργία, ἀλλά τό ἔργον ἐστί" (Μ. Βασιλείου, Ἀσκητικαί διατάξεις πρός τούς ἐν κοινοβίῳ ἀσκοῦντας, κεφ. 5)».
ἐσωτερική αἰτία τῆς κατάπτωσης τοῦ μοναχισμοῦ, πού στόν ἔξω κόσμο ἀντανακλᾶται στήν ἀπουσία σεβασμοῦ καί εὐλάβειας πρός τούς μοναχούς ἀπό τούς χριστιανούς καί τό Κράτος1084 .
..........Ἡ ὑπακοή...Ὁ Διονύσιος στηρίζεται στά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καί ὑπείκετε» (Ἑβρ. ιγ΄, 17) καί στό παράδειγμα τῆς ὑπακοῆς τοῦ Χριστοῦ, ὁ Ὁποῖος ἔγινε «ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δέ σταυροῦ» (Φιλιπ. β΄, 8)1085 , ἰσχυριζόμενος ὅτι ἡ ὑπακοή πρέπει νά εἶναι τό ὀξυγόνο καί ἡ λυδία λίθος τοῦ μοναχοῦ, «δι᾿ ἧς δοκιμάζεται καί διαπιστοῦται τό γνήσιον καί σταθερόν τῆς ἀποφάσεως τοῦ προσερχομένου "δουλεύειν τῷ Θεῷ"» 1086 .
..........Ἡ ὑπακοή καί ἡ ἐργασία...Ἡ ὑπακοή, ὡς ἕνα μέρος τῆς τρισύνθετης μοναχικῆς ὁμολογίας, ἀρχίζει μόνον μέ τήν ὁμολογία, ἀλλά τελειοποιεῖται περισσότερο μέσω τῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία κατά πρῶτον εἶναι ἡ θεία ἐντολή καί ἡ μίμηση τοῦ ἀποστολικοῦ ζήλου1087 . Στόν τομέα αὐτόν ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τόν Μέγα Βασίλειο1088. Τό μοναχικό καθῆκον τῆς ἐργασίας ὡς ἄσκησης τοῦ σώματος1089 γιά τόν μοναχό, ὅπως τό ἀναφέρει ὁ Μ. Βασίλειος, ἑρμηνεύεται ἀπό
..........Ἡ ὑπακοή...Ὁ Διονύσιος στηρίζεται στά λόγια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καί ὑπείκετε» (Ἑβρ. ιγ΄, 17) καί στό παράδειγμα τῆς ὑπακοῆς τοῦ Χριστοῦ, ὁ Ὁποῖος ἔγινε «ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δέ σταυροῦ» (Φιλιπ. β΄, 8)1085 , ἰσχυριζόμενος ὅτι ἡ ὑπακοή πρέπει νά εἶναι τό ὀξυγόνο καί ἡ λυδία λίθος τοῦ μοναχοῦ, «δι᾿ ἧς δοκιμάζεται καί διαπιστοῦται τό γνήσιον καί σταθερόν τῆς ἀποφάσεως τοῦ προσερχομένου "δουλεύειν τῷ Θεῷ"» 1086 .
..........Ἡ ὑπακοή καί ἡ ἐργασία...Ἡ ὑπακοή, ὡς ἕνα μέρος τῆς τρισύνθετης μοναχικῆς ὁμολογίας, ἀρχίζει μόνον μέ τήν ὁμολογία, ἀλλά τελειοποιεῖται περισσότερο μέσω τῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία κατά πρῶτον εἶναι ἡ θεία ἐντολή καί ἡ μίμηση τοῦ ἀποστολικοῦ ζήλου1087 . Στόν τομέα αὐτόν ὁ Διονύσιος ἀκολουθεῖ τόν Μέγα Βασίλειο1088. Τό μοναχικό καθῆκον τῆς ἐργασίας ὡς ἄσκησης τοῦ σώματος1089 γιά τόν μοναχό, ὅπως τό ἀναφέρει ὁ Μ. Βασίλειος, ἑρμηνεύεται ἀπό
212
1090...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 20-21.
1091...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 15: «…θά δύνανται δέ νά λέγωσι μετά τοῦ μακαρίου Παύλου "οὐκ ἠτακτήσαμεν ἐν ὑμῖν, οὐδέ δωρεάν ἄρτον ἐφάγομεν παρά τινος, ἀλλ᾿ ἐν κόπῳ καί μόχθῳ νυκτός καί ἡμέρας ἐργαζόμενοι"˙ καί τό τούτου πλέον: "ταῖς χρείαις μου καί τοῖς οὖσιν μετ᾿ ἐμοῦ ὑπηρέτησαν αἱ χεῖρες αὗται"».
1092...Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, σελ. 760: «Τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια ἀπηλλάγησαν τοῦ ἡγουμένου καί συνετέλεσαν εἰς τήν κατάργησιν τοῦ ἀξιώματος τοῦ "Πρώτου" τοῦ Ἄθω (ιζ΄ ἑκατονταετία). Τόν ἡγούμενον ἀντικατέστησαν δύο ἤ τρεῖς ἐπίτροποι ἐκλεγόμενοι κατ᾿ ἔτος ὑπό τῶν μοναχῶν, τόν δέ "Πρῶτον" ἀντικατέστησαν τέσσαρες ἐπιστάται, οἱ ὁποῖοι κατ᾿ ἔτος ἀλλάσσουσιν».
1093...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 21.
1094...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου πρός τόν Πρωτοσύγκελλό του, σελ. 178: "Εἶσθε νέος. Ζωντανός ἄνθρωπος. Πληθωρικός. Ἄν δέν δουλέψῃς σκληρά καί δέν αἰσθάνεσαι κουρασμένος θά ἔλθῃ ὁ δαίμων τῆς σαρκός νά σέ ταράξῃ. Ἡ ἐργασία εἶναι ἡ καλυτέρα ἄσκησις. Ἐγώ, ἐπιτρέψατέ μου νά πῶ, ὅταν ἤμην εἰς τήν ἡλικίαν σου ἤμουνα ἀεικίνητος καί πάντα κουρασμένος".
1095...Ὅ.π., σελ. 177: "Ὅταν ἐπιτελῶμεν ἐν παντί καί πάντοτε τό καθῆκον μας δέν πρέπει νά στεναχωρούμεθα. Εἶναι μερικά πράγματα ἄλλωστε, ὅπως τό ἀναφέρω λ.χ. ὅτι δέν ἐξαρτῶνται καθ᾿ ὁλοκληρίαν ἀπό ἡμᾶς". Καί στήν σελ. 178: "Νά κάμητε μόνον ἐν παντί καί πάντοτε τό καθῆκον σας καί τά ἄλλα εἶναι τοῦ Θεοῦ".
1091...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 15: «…θά δύνανται δέ νά λέγωσι μετά τοῦ μακαρίου Παύλου "οὐκ ἠτακτήσαμεν ἐν ὑμῖν, οὐδέ δωρεάν ἄρτον ἐφάγομεν παρά τινος, ἀλλ᾿ ἐν κόπῳ καί μόχθῳ νυκτός καί ἡμέρας ἐργαζόμενοι"˙ καί τό τούτου πλέον: "ταῖς χρείαις μου καί τοῖς οὖσιν μετ᾿ ἐμοῦ ὑπηρέτησαν αἱ χεῖρες αὗται"».
1092...Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, σελ. 760: «Τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια ἀπηλλάγησαν τοῦ ἡγουμένου καί συνετέλεσαν εἰς τήν κατάργησιν τοῦ ἀξιώματος τοῦ "Πρώτου" τοῦ Ἄθω (ιζ΄ ἑκατονταετία). Τόν ἡγούμενον ἀντικατέστησαν δύο ἤ τρεῖς ἐπίτροποι ἐκλεγόμενοι κατ᾿ ἔτος ὑπό τῶν μοναχῶν, τόν δέ "Πρῶτον" ἀντικατέστησαν τέσσαρες ἐπιστάται, οἱ ὁποῖοι κατ᾿ ἔτος ἀλλάσσουσιν».
1093...Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 21.
1094...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου πρός τόν Πρωτοσύγκελλό του, σελ. 178: "Εἶσθε νέος. Ζωντανός ἄνθρωπος. Πληθωρικός. Ἄν δέν δουλέψῃς σκληρά καί δέν αἰσθάνεσαι κουρασμένος θά ἔλθῃ ὁ δαίμων τῆς σαρκός νά σέ ταράξῃ. Ἡ ἐργασία εἶναι ἡ καλυτέρα ἄσκησις. Ἐγώ, ἐπιτρέψατέ μου νά πῶ, ὅταν ἤμην εἰς τήν ἡλικίαν σου ἤμουνα ἀεικίνητος καί πάντα κουρασμένος".
1095...Ὅ.π., σελ. 177: "Ὅταν ἐπιτελῶμεν ἐν παντί καί πάντοτε τό καθῆκον μας δέν πρέπει νά στεναχωρούμεθα. Εἶναι μερικά πράγματα ἄλλωστε, ὅπως τό ἀναφέρω λ.χ. ὅτι δέν ἐξαρτῶνται καθ᾿ ὁλοκληρίαν ἀπό ἡμᾶς". Καί στήν σελ. 178: "Νά κάμητε μόνον ἐν παντί καί πάντοτε τό καθῆκον σας καί τά ἄλλα εἶναι τοῦ Θεοῦ".
τόν Διονύσιο ὡς ἑξῆς: «Ἡ ἐργασία πληροῖ τάς κενάς ὥρας τοῦ μοναχοῦ – "εἰς τούς μηδέν ποιοῦντας δίδει ὁ διάβολος ἐργασίαν". Ἀσκεῖ τό σῶμα καί δαμάζει τάς ἀτάκτους ὁρμάς. Ἀποβαίνει, ὅταν εἶναι κανονική καί μεμετρημένη, ἐπιτήδειον μέσον γυμναστικῆς, ἐγκρατείας, ὑγείας καί ὁμαλῆς σωματικῆς διαπλάσεως»1090 . Ὡς παράδειγμα πρός μίμηση ὁ Μητροπολίτης ἀναφέρει τόν Ἀπόστολο Παῦλο, ὁ ὁποῖος ζοῦσε ἀπό τή χειρωνακτική του ἐργασία1091. Βασιζόμενος καί πάλι στόν Μ. Βασίλειο, πού λέγει, «χρή πρό γε ἁπάντων τόν προσελθόντα τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ ἐστηριγμένον καί ἑδραῖον καί ἀκίνητον ἔχειν τό φρόνημα… καί τήν ὑπακοήν τοῖς ἡγουμένοις ἐπιδεικνύμενον. Τοῦτο γάρ τῆς πολιτείας ἐστί τό κεφάλαιον», ὁ Διονύσιος συνδέει στενά τήν ἐργασία, δηλαδή τό διακόνημα, μέ τό καθῆκον τῆς ὑπακοῆς στή διοίκηση τῆς μονῆς 1092. Γιά τό λόγο αὐτό ὁ μοναχός ὄχι μόνον εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἀσκεῖ τό διακόνημά του, ἀλλά νά τό ἐκτελεῖ «μετά προθυμίας καί χαρᾶς»1093 . Εἰδικά στούς νέους ὁ Διονύσιος συμβουλεύει ἡ ἐργασία νά εἶναι σκληρή, γιά νά μήν τούς ταράξει τό δαιμόνιο τῆς σάρκας1094 . Ἀπό τήν ἄλλη, ὅταν κάποιες ἐργασίες δέν προχωροῦν, νά μήν ἀπογοητεύονται. Ἐφ᾿ ὅσον κάνει κανείς τό καθῆκον του, πρέπει νά εἶναι ἤρεμος1095 καί νά στενοχωριόμαστε μόνον τότε,
213
1096...Ὅ.π., σελ. 177.
1097...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 17: «Δέν εἶναι μόνον ὅτι ἡ παρουσία ἀνηλίκων δύναται νά ἐπιδράσῃ διαλυτικῶς ἐπί τῆς Ἀδελφότητος, ἀλλά εἶναι δυνατόν νά δημιουργήσῃ καί ριψάσπιδας».
1098... Ὅ.π., σελ. 18.
1099...Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος… Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σημειώσεις ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη μέ τίτλο Βασικαί σκέψεις διά μίαν ἀναπροσαρμογήν τοῦ Μοναχισμοῦ παρ᾿ ἡμῖν, σελ. 247: "τῆς ταχύτητος, τῶν ἀπολαύσεων, τοῦ χρήματος καί τῆς συνεχοῦς δράσεως".
1100...Ὅ.π., σελ. 247: «Διατί ἡ νέκρωσις, αἱ σκληραγωγίαι, ἡ ἄρνησις ἀνέσεων, τό ἐσωτερικόν πένθος;»
1101...Ὅ.π., σελ. 248: «Πολύ θά βοηθήση εἰς τήν τοποθέτησιν τοῦ προβλήματος ἡ βασική ἀρχή, ὅτι οἱ πρόγονοί μας δέν εἶχον τήν ἰδέαν τοῦ ἀνθρώπου ὅπως διεμορφώθη σήμερον. Ἡ ἔννοια τοῦ χρόνου, αἱ συνθῆκαι τῆς ἐργασίας, τό περιβάλλον, ὡς ἐπί τό πλεῖστον εἰδωλολατρικόν ἀκόμη, συστήματα κοινωνικά πρωτόγονα καί ἀπάνθρωπα, φεουδαρχικά, ἔλλειψις στοιχειώδους κοινωνικῆς προνοίας, κατάφωρος ἀδικία τῶν χειρωνακτῶν, ὑποτίμησις τῶν δικαίων τῆς γυναικός, ἀγρία ἐκμετάλλευσις τοῦ ἐργάτου καί τοῦ ὑπηρέτου ὑπό τοῦ κυρίου καί τοῦ ἐργοδότου, ὅλα αὐτά ἀπό κοινοῦ ἐμόρφωσαν μίαν ἔννοιαν τῆς ζωῆς πολύ διάφορον τῆς σημερινῆς καί μίαν ἀξιολόγησιν τοῦ ἀνθρώπου ἐπίσης ἄλλην. Ἀηδία πρός τόν κόσμον καί τά τοῦ κόσμου ἦσαν αὐθόρμητα αἰσθήματα, δεδικαιολογημένα πολλάκις».
1102...Ὅ.π., σελ. 248: «Σήμερον ὅμως μετά τόσους αἰῶνας, μέ τόν θρίαμβον τῶν τεχνικῶν εὐκολιῶν, τῆς μηχανοκρατίας, τῆς ἀνυψώσεως τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου, τῆς χειραφετήσεως τῆς γυναικός, τῆς προστασίας τοῦ παιδιοῦ καί τοῦ ἀνέργου, μᾶς ἀναγκάζουν ν᾿ ἀλλάξωμεν τά κριτήριά μας εἰς πλείστους τομεῖς. Διά τοῦτο πολύ φυσικώτατα, αἱ νηστεῖαι καί αἱ κακουχίαι τῶν παλαιῶν μᾶς ἐκπλήσσουν. Νηστεία συνεχής ἐπί ἑβδομάδας, καταδίκη τοῦ σώματος νά μή κοιμᾶται, διά βίου ἑκουσία ἐγκάθειρξις μοναχοῦ εἰς μίαν κρύπτην, χωροῦσαν μόλις τό σῶμα του, διαβίωσις ἐπί στύλου ἤ κορμοῦ δένδρου παρά τάς καιρικάς κακουχίας, ὅλα αὐτά συλλήβδην λαμβανόμενα, δικαιώνουν ἄραγε τήν αρχήν: "φεῦγε καί σώζου"; "ἄρνησις τοῦ κόσμου"; "contemptus mundi"; Ἠμποροῦν νά συστηθοῦν καί διά τήν σύγχρονον γενεάν ὡς μέσα τελειοποιήσεως;»
1097...Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν Ἱ. Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, σελ. 17: «Δέν εἶναι μόνον ὅτι ἡ παρουσία ἀνηλίκων δύναται νά ἐπιδράσῃ διαλυτικῶς ἐπί τῆς Ἀδελφότητος, ἀλλά εἶναι δυνατόν νά δημιουργήσῃ καί ριψάσπιδας».
1098... Ὅ.π., σελ. 18.
1099...Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος… Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σημειώσεις ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη μέ τίτλο Βασικαί σκέψεις διά μίαν ἀναπροσαρμογήν τοῦ Μοναχισμοῦ παρ᾿ ἡμῖν, σελ. 247: "τῆς ταχύτητος, τῶν ἀπολαύσεων, τοῦ χρήματος καί τῆς συνεχοῦς δράσεως".
1100...Ὅ.π., σελ. 247: «Διατί ἡ νέκρωσις, αἱ σκληραγωγίαι, ἡ ἄρνησις ἀνέσεων, τό ἐσωτερικόν πένθος;»
1101...Ὅ.π., σελ. 248: «Πολύ θά βοηθήση εἰς τήν τοποθέτησιν τοῦ προβλήματος ἡ βασική ἀρχή, ὅτι οἱ πρόγονοί μας δέν εἶχον τήν ἰδέαν τοῦ ἀνθρώπου ὅπως διεμορφώθη σήμερον. Ἡ ἔννοια τοῦ χρόνου, αἱ συνθῆκαι τῆς ἐργασίας, τό περιβάλλον, ὡς ἐπί τό πλεῖστον εἰδωλολατρικόν ἀκόμη, συστήματα κοινωνικά πρωτόγονα καί ἀπάνθρωπα, φεουδαρχικά, ἔλλειψις στοιχειώδους κοινωνικῆς προνοίας, κατάφωρος ἀδικία τῶν χειρωνακτῶν, ὑποτίμησις τῶν δικαίων τῆς γυναικός, ἀγρία ἐκμετάλλευσις τοῦ ἐργάτου καί τοῦ ὑπηρέτου ὑπό τοῦ κυρίου καί τοῦ ἐργοδότου, ὅλα αὐτά ἀπό κοινοῦ ἐμόρφωσαν μίαν ἔννοιαν τῆς ζωῆς πολύ διάφορον τῆς σημερινῆς καί μίαν ἀξιολόγησιν τοῦ ἀνθρώπου ἐπίσης ἄλλην. Ἀηδία πρός τόν κόσμον καί τά τοῦ κόσμου ἦσαν αὐθόρμητα αἰσθήματα, δεδικαιολογημένα πολλάκις».
1102...Ὅ.π., σελ. 248: «Σήμερον ὅμως μετά τόσους αἰῶνας, μέ τόν θρίαμβον τῶν τεχνικῶν εὐκολιῶν, τῆς μηχανοκρατίας, τῆς ἀνυψώσεως τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου, τῆς χειραφετήσεως τῆς γυναικός, τῆς προστασίας τοῦ παιδιοῦ καί τοῦ ἀνέργου, μᾶς ἀναγκάζουν ν᾿ ἀλλάξωμεν τά κριτήριά μας εἰς πλείστους τομεῖς. Διά τοῦτο πολύ φυσικώτατα, αἱ νηστεῖαι καί αἱ κακουχίαι τῶν παλαιῶν μᾶς ἐκπλήσσουν. Νηστεία συνεχής ἐπί ἑβδομάδας, καταδίκη τοῦ σώματος νά μή κοιμᾶται, διά βίου ἑκουσία ἐγκάθειρξις μοναχοῦ εἰς μίαν κρύπτην, χωροῦσαν μόλις τό σῶμα του, διαβίωσις ἐπί στύλου ἤ κορμοῦ δένδρου παρά τάς καιρικάς κακουχίας, ὅλα αὐτά συλλήβδην λαμβανόμενα, δικαιώνουν ἄραγε τήν αρχήν: "φεῦγε καί σώζου"; "ἄρνησις τοῦ κόσμου"; "contemptus mundi"; Ἠμποροῦν νά συστηθοῦν καί διά τήν σύγχρονον γενεάν ὡς μέσα τελειοποιήσεως;»
«ὅταν παραβαίνωμεν τόν Εὐαγγελικόν Νόμον καί προσκρούωμεν πρός τό θέλημα τοῦ Θεοῦ» 1096 .
..........Ἡ ἡλικία τῶν δοκίμων καί ὁ τρόπος τῆς δοκιμασίας...Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Μ. Βασιλείου (Μ΄ Κανών τῆς ἐν Τρούλλῳ Συνόδου) καί τοῦ Μ. Ἀθανασίου ("Κανονικόν" κεφ. ιγ΄) ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ὁ δόκιμος δέν πρέπει νά εἶναι μικρότερος τῶν 17 ἐτῶν, γιά νά μή δημιουργήσει πειρασμό καί στήν ἀδελφότητα, καί στόν ἑαυτό του1097 . Ἀπό τήν ἀρχαία ἐποχή τοῦ μοναχισμοῦ δέν δέχονταν στά μοναστήρια τούς νέους, διότι ἡ ἀνώριμη κρίση στήν ἡλικία τους θά μποροῦσε νά γίνει ἡ αἰτία νά παραιτοῦν τό μοναχικό ἀγώνα λόγω σαρκικῶν πειρασμῶν ἤ νά παραμείνουν στό μοναστήρι, ἀλλά "σωματικῶς μόνον, χωρίς ὅμως οὐδεμίαν ἀγωνιστικήν διάθεσιν" 1098 . Ὁ χρόνος τῆς δοκιμασίας κατά τόν Μ. Βασίλειο (Καν. μα΄ τῆς ἐν Τρούλλῳ) ὁρίζεται τριετής, διότι μέσα σ᾿ αὐτό τό χρονικό διάστημα θεωρεῖται πώς ὁπωσδήποτε θά ἀποκαλυφθεῖ ὁ πραγματικός ἑαυτός τοῦ καθενός.
2.4. Ἡ ἀπολογητική τοῦ μοναχισμοῦ
Ὡς πρός τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος ἦταν βαθιά πεπεισμένος, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀπολογητική του, διότι ὁ ἄνθρωπος τοῦ 20οῦ αἰώνα1099 ἀδυνατοῦσε πλέον νά κατανοήσει τό φαινόμενο τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ 1100 . Ὁ ἀπολογητής Μητροπολίτης, λαμβάνοντας ὑπόψη τή ριζική ἀλλαγή τοῦ κόσμου καί συγκρίνοντας τόν ἀρχαῖο 1101 μέ τό νέο1102 , ἐντοπίζει τήν
..........Ἡ ἡλικία τῶν δοκίμων καί ὁ τρόπος τῆς δοκιμασίας...Βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Μ. Βασιλείου (Μ΄ Κανών τῆς ἐν Τρούλλῳ Συνόδου) καί τοῦ Μ. Ἀθανασίου ("Κανονικόν" κεφ. ιγ΄) ὁ Διονύσιος συμπεραίνει: ὁ δόκιμος δέν πρέπει νά εἶναι μικρότερος τῶν 17 ἐτῶν, γιά νά μή δημιουργήσει πειρασμό καί στήν ἀδελφότητα, καί στόν ἑαυτό του1097 . Ἀπό τήν ἀρχαία ἐποχή τοῦ μοναχισμοῦ δέν δέχονταν στά μοναστήρια τούς νέους, διότι ἡ ἀνώριμη κρίση στήν ἡλικία τους θά μποροῦσε νά γίνει ἡ αἰτία νά παραιτοῦν τό μοναχικό ἀγώνα λόγω σαρκικῶν πειρασμῶν ἤ νά παραμείνουν στό μοναστήρι, ἀλλά "σωματικῶς μόνον, χωρίς ὅμως οὐδεμίαν ἀγωνιστικήν διάθεσιν" 1098 . Ὁ χρόνος τῆς δοκιμασίας κατά τόν Μ. Βασίλειο (Καν. μα΄ τῆς ἐν Τρούλλῳ) ὁρίζεται τριετής, διότι μέσα σ᾿ αὐτό τό χρονικό διάστημα θεωρεῖται πώς ὁπωσδήποτε θά ἀποκαλυφθεῖ ὁ πραγματικός ἑαυτός τοῦ καθενός.
2.4. Ἡ ἀπολογητική τοῦ μοναχισμοῦ
Ὡς πρός τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος ἦταν βαθιά πεπεισμένος, ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀπολογητική του, διότι ὁ ἄνθρωπος τοῦ 20οῦ αἰώνα1099 ἀδυνατοῦσε πλέον νά κατανοήσει τό φαινόμενο τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ 1100 . Ὁ ἀπολογητής Μητροπολίτης, λαμβάνοντας ὑπόψη τή ριζική ἀλλαγή τοῦ κόσμου καί συγκρίνοντας τόν ἀρχαῖο 1101 μέ τό νέο1102 , ἐντοπίζει τήν
214
1103...Ὅ.π., σελ. 247: «Ἀξίζει μία μελέτη ἰδιαίτερα ἐπ᾿ αὐτοῦ, νέα τοποθέτησις τῶν ὅλων ἀρχῶν τῆς χριστιανικῆς ἀσκήσεως. Βεβαίως δέν θά πρέπη εἰς μίαν τοιαύτην ἔρευναν αἱ ἴδιαι λέξεις τοῦ παρελθόντος νά ἑρμηνεύωνται μέ τό σημερινόν πνεῦμα καί ἀντίληψιν. Διότι πολλαί λέξεις καί ὅροι θρησκευτικοί καί ἀσκητικοί εἶχον κατά τό παρελθόν τελείως διαφορετικόν νόημα. Ὁ ὅρος "ἄρνησις τοῦ κόσμου" ὑπέστη ἐξέλιξιν ἀπό τῆς ἐμφανίσεώς του. Ἀναποφεύκτως διῆλθε τά στάδια τῆς ἐκφραστικῆς ἀλλαγῆς, ὅπως καί πλεῖσται ἄλλαι ὁρολογίαι τῆς κατά Χριστόν ζωῆς καί ἠθικῆς».
1104...Ὅ.π., σελ. 247.
1105...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, Πρόλογος, σελ. 6: «Ἀποτελεῖ πίστιν του [τοῦ ἀνθολόγου] ὅτι ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων, οἵτινες εἰλικρινῶς ἠγάπησαν τοῦτον, τινές δέ καί τόν ἔζησαν μέ συνέπειαν, θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ ”θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου”».
1106...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 249: «Ποίαν ἑρμηνείαν πρέπει νά δώσωμεν ἑπομένως εἰς τήν "ἄρνησιν πρός τόν κόσμον;" Βοηθεῖ πολύ ἡ ἀνάγνωσις τῶν πηγῶν. Τά Ἀσκητικά τοῦ Μ. Βασιλείου, τά Ἀποφθέγματα τῶν Πατέρων, αἱ Διατάξεις τοῦ Κασσιανοῦ, τά Παχωμιακά λατινικά τοῦ Ἱερωνύμου, ἡ Ἱστορία τῶν Μοναχῶν τῆς Αἰγύπτου τοῦ ἱστορικοῦ Ρουφίνου, ὁ Βίος τοῦ Μ. Ἀντωνίου, τά regula ad servos Dei τοῦ ἱ. Αὐγουστίνου μᾶς ἀποκαλύπτουν τά βαθύτερα κίνητρα τῆς ἐκλογῆς τοῦ μοναχικοῦ βίου, τῆς ἐγκαταλείψεως τῶν ἐγκοσμίων, καί τῆς ἀναβάσεως εἰς ὑψηλοτέρους ὁρίζοντας βιώσεως τῶν χριστιανικῶν ἐντολῶν».
1104...Ὅ.π., σελ. 247.
1105...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, Πρόλογος, σελ. 6: «Ἀποτελεῖ πίστιν του [τοῦ ἀνθολόγου] ὅτι ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων, οἵτινες εἰλικρινῶς ἠγάπησαν τοῦτον, τινές δέ καί τόν ἔζησαν μέ συνέπειαν, θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ ”θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου”».
1106...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 249: «Ποίαν ἑρμηνείαν πρέπει νά δώσωμεν ἑπομένως εἰς τήν "ἄρνησιν πρός τόν κόσμον;" Βοηθεῖ πολύ ἡ ἀνάγνωσις τῶν πηγῶν. Τά Ἀσκητικά τοῦ Μ. Βασιλείου, τά Ἀποφθέγματα τῶν Πατέρων, αἱ Διατάξεις τοῦ Κασσιανοῦ, τά Παχωμιακά λατινικά τοῦ Ἱερωνύμου, ἡ Ἱστορία τῶν Μοναχῶν τῆς Αἰγύπτου τοῦ ἱστορικοῦ Ρουφίνου, ὁ Βίος τοῦ Μ. Ἀντωνίου, τά regula ad servos Dei τοῦ ἱ. Αὐγουστίνου μᾶς ἀποκαλύπτουν τά βαθύτερα κίνητρα τῆς ἐκλογῆς τοῦ μοναχικοῦ βίου, τῆς ἐγκαταλείψεως τῶν ἐγκοσμίων, καί τῆς ἀναβάσεως εἰς ὑψηλοτέρους ὁρίζοντας βιώσεως τῶν χριστιανικῶν ἐντολῶν».
ἀνάγκη μιᾶς νέας τοποθέτησης τῶν ἀρχῶν τῆς χριστιανικῆς ἄσκησης 1103, τήν ὁποία βασίζει στήν ἑρμηνεία τῶν δύο σχετικῶν μέ τό θέμα τοῦ κόσμου ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ («αἱ ὁποῖαι ἐκ πρώτης ὄψεως φαίνονται ἀλληλοσυγκρουόμεναι»): α. «Δέν ζητῶ ἵνα ἐξέλθητε τοῦ κόσμου τούτου…» καί β. «Οὐκ ἐστέ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, ὡς κἀγώ δέν εἶμαι ἐκ τοῦ κόσμου τούτου» 1104 . Παράλληλα, στά κείμενα τῶν Πατέρων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τό μοναδικό ρόλο, κατά τόν Διονύσιο, νά συντελέσουν στόν «ἀναβαπτισμό τοῦ μοναχισμοῦ» 1105 , ὁ Μητροπολίτης ἐρευνοῦσε τά βαθύτερα κίνητρα τῆς ἐπιλογῆς τοῦ μοναχικοῦ βίου1106 . Τό πλαίσιο στό ὁποῖο κινεῖται ἡ ἐρευνητική σκέψη τοῦ Διονυσίου, εἶναι ἡ Ἁγία Γραφή καί τά ἔργα τῶν ἁγίων Πατέρων. Τό ἀποτέλεσμα τῆς ἔρευνας τῆς οὐσίας τῆς ἀλλαγῆς πού ὑπέστη ἡ ἀντίληψη τῶν χριστιανῶν γιά τή φυγή ἀπό τά ἐγκόσμια, διαμόρφωσε τήν ἀπολογητική του θέση ὡς ἑξῆς: «Τινές τῶν ἀνθρώπων, οὐχί ἐκ δειλίας ἤ ἐξ ἀηδίας διά τήν ζωήν ἤ ἐκ φιλοσοφικῆς διαθέσεως,
215
1107...Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, Πρόλογος, σελ. 5.
1108...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 249.
1109...Ὅ.π., σελ. 249-250: «Συχνά ὑπερβολικά ἐξιδανικεύσαμε τήν μοναχικήν ζωήν, χωρίς νά τό θέλωμε πέσαμε εἰς ἕνα εἶδος ἀπάτης. Ἐπεριγράψαμε εἰς τούς ὑποψηφίους ὅτι αἱ μοναί εἶναι ἐνδιαιτήματα ἀγγέλων, ὅτι βασιλεύει ἡ ἁγνότης, ἡ ἀγάπη. Καί διά νά ὑποστηρίξωμε τά ἐπιχειρήματά μας χρησιμοποιοῦμε πατερικά χωρία καί ρητορικά σχήματα. Γνωρίζομεν ὅμως ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ὀλίγα ἀπό ὅσα ὑποσχόμεθα θά εὕρη ὁ νεοσύλλεκτος μοναχός. Κατά συνέπειαν ἔρχεται ἡ ἀπογοήτευσις, ἡ μελαγχολία καί τό ἐρωτηματικόν: ἐάν τό ἅπαν τοῦ μοναχισμοῦ εἶναι νά ἐκτελῆ ὡρισμένας διατάξεις τῆς μονῆς».
1108...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 249.
1109...Ὅ.π., σελ. 249-250: «Συχνά ὑπερβολικά ἐξιδανικεύσαμε τήν μοναχικήν ζωήν, χωρίς νά τό θέλωμε πέσαμε εἰς ἕνα εἶδος ἀπάτης. Ἐπεριγράψαμε εἰς τούς ὑποψηφίους ὅτι αἱ μοναί εἶναι ἐνδιαιτήματα ἀγγέλων, ὅτι βασιλεύει ἡ ἁγνότης, ἡ ἀγάπη. Καί διά νά ὑποστηρίξωμε τά ἐπιχειρήματά μας χρησιμοποιοῦμε πατερικά χωρία καί ρητορικά σχήματα. Γνωρίζομεν ὅμως ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ὀλίγα ἀπό ὅσα ὑποσχόμεθα θά εὕρη ὁ νεοσύλλεκτος μοναχός. Κατά συνέπειαν ἔρχεται ἡ ἀπογοήτευσις, ἡ μελαγχολία καί τό ἐρωτηματικόν: ἐάν τό ἅπαν τοῦ μοναχισμοῦ εἶναι νά ἐκτελῆ ὡρισμένας διατάξεις τῆς μονῆς».
ἀλλά "διά τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν", τήν ζῶσαν καί συγκλονιστικήν πραγματικότητα, τήν πᾶσαν δύναμιν τῆς ἀγάπης των κατευθύνουν πρός τόν Κύριον. "Θεϊκῷ ἔρωτι πτερούμενοι" πρός αὐτήν, ἐγκαταλείπουν χαίροντες τά ἐγκόσμια καί ἀποσύρονται "ἀγαλλομένῳ ποδί" εἰς τόπους ἐρημικούς καί ἡσυχίους. Ἀπηλλαγμένοι δέ τῆς δουλείας τῶν ἀνθρωπίνων ἀναγκῶν, ἔργον καί ὑπόθεσιν τῆς ζωῆς των κάμνουν τήν ἀδιάλειπτον τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ δοξολογίαν, τήν διά συνεχοῦς καί πολυμόχθου κατά Θεόν ἀσκήσεως νέκρωσιν τῶν παθῶν καί τήν τελείαν βίωσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀποτελεῖ τό περιεχόμενον, τόν σκοπόν καί τό νόημα τῆς ὑπάρξεώς των καί αὐτήν μόνον ἔχουν ὡς σταθερόν τέρμα πάντων τῶν πόθων των. Εἶναι ἐκεῖνοι, διά τούς ὁποίους εἶπεν ὁ Κύριος ἡμῶν τόν μέγαν ἐκεῖνον λόγον: "ὁ δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω" (Ματθ. ιθ΄, 12)» 1107 . Στήν Ἀνθολογία του ὁ συγγραφέας παραθέτει πλῆθος γνωμῶν τῶν ἁγίων Πατέρων γιά ὅλες τίς βασικές πτυχές τοῦ μοναχισμοῦ, πού μέ πρώτη ματιά φαίνονται νά μή συμφωνοῦν σέ κάποια σημεῖα μεταξύ τους. Ἡ μέθοδος αὐτή τοῦ ἀνθολόγου καθοδηγεῖ στήν κατανόηση τοῦ ἁγιοπατερικοῦ πνεύματος, ἡ ὁποία ἐξασφαλίζει τή σωστή ἑρμηνεία τῆς διδασκαλίας τους σέ κάθε ἐποχή, προφυλάττοντας ἀπό τήν τυφλή, κατά γράμμα, ὑπακοή στά λόγια τῶν Πατέρων. Ἑπομένως ἡ διάκριση στήν ἔρευνα τῶν ἁγιοπατερικῶν κειμένων, πού βοηθᾶ στήν ἀνακάλυψη τοῦ διαχρονικοῦ μηνύματος τῶν Πατέρων, γίνεται ἡ βάση γιά τίς συνδεδεμένες μεταξύ τους, τήν ἀπολογητική καί τήν προσαρμογή τοῦ μοναχισμοῦ.
2.5. Ἡ νέα ἑρμηνεία τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος
Ὁ Διονύσιος διατυπώνει τήν ἄποψη ὅτι ἡ φυγή στήν ἔρημο, ὅπως γινόταν στήν ἀρχαιότητα, στή δική του ἐποχή "δέν δικαιολογεῖται ἐάν ἐφαρμόζεται εἰς μέγαν βαθμόν" 1108 . Ὁπότε τίθεται ἡ ἀνάγκη ἐξεύρεσης μιᾶς νέας ἑρμηνείας τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος, πού πρέπει νά γίνει μέ ἀρχή τήν εἰλικρίνεια, πού σημαίνει ὅτι ἡ προσπάθεια τῆς προσαρμογῆς πρέπει νά ἀνταποκρίνεται στήν πραγματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ καί ὄχι νά παρουσιάζεται ἡ ἰδέα τoῦ ἰδανικοῦ μοναχισμοῦ ὡς πραγματικότητα1109 . Ὁ ἀναμορφωτής τοῦ μοναχισμοῦ στόν
2.5. Ἡ νέα ἑρμηνεία τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος
Ὁ Διονύσιος διατυπώνει τήν ἄποψη ὅτι ἡ φυγή στήν ἔρημο, ὅπως γινόταν στήν ἀρχαιότητα, στή δική του ἐποχή "δέν δικαιολογεῖται ἐάν ἐφαρμόζεται εἰς μέγαν βαθμόν" 1108 . Ὁπότε τίθεται ἡ ἀνάγκη ἐξεύρεσης μιᾶς νέας ἑρμηνείας τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος, πού πρέπει νά γίνει μέ ἀρχή τήν εἰλικρίνεια, πού σημαίνει ὅτι ἡ προσπάθεια τῆς προσαρμογῆς πρέπει νά ἀνταποκρίνεται στήν πραγματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ καί ὄχι νά παρουσιάζεται ἡ ἰδέα τoῦ ἰδανικοῦ μοναχισμοῦ ὡς πραγματικότητα1109 . Ὁ ἀναμορφωτής τοῦ μοναχισμοῦ στόν
216
1110...Ὅ.π., σελ. 249.
1111...Ἀπό τό βιβλίο τοῦ καθηγητοῦ Μπαλατσούκα, Διονύσιος, Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970) Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, τό ὁποῖο χρησιμοποιήσαμε, λείπει αὐτό τό ἀπόσπασμα, τό ὁποῖο ἀνακαλύψαμε, ἀναδιφῶντας τό πρωτότυπο ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου.
1112...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 151.
1113...Ὅ.π., σελ. 151: «Σᾶς ὑποδέχονται μέ χάρι ἡ ἀπαστράπτουσα καθαριότητα, ἡ ὑποχρεώνουσα εὐγένεια, ἡ ἀπροσποίητη καλωσύνη, τό ἄδολο χαμόγελο, ἡ αὐθόρμητη καί ἀνιδιοτελής ἐξυπηρετικότητα. Σᾶς μιλοῦν σεμνά καί ταπεινά οἱ ἀδελφοί. Σᾶς ξεναγοῦν πρόθυμα. Πόσον ὄμορφα ἐξιστοροῦν τό κάθε τι τοῦ Μοναστηριοῦ! Καί μέ τί μαεστρία καταλήγουν πάντα σ᾿ ἕνα ἐποικοδομητικό συμπέρασμα».
1114...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 68: «…δέν πρέπει νά κλείσουν τά Μοναστήρια μας. Ἔχουν καί σήμερα σκοπό καί πρέπει νά συνεχίσουν τήν πορεία τους, προσαρμόζοντάς την μόνο καλύτερα πρός τά μοναχικά ἰδεώδη καί τήν ἄσκησι τῆς ἀγάπης καί εὐποιΐας».
1111...Ἀπό τό βιβλίο τοῦ καθηγητοῦ Μπαλατσούκα, Διονύσιος, Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970) Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, τό ὁποῖο χρησιμοποιήσαμε, λείπει αὐτό τό ἀπόσπασμα, τό ὁποῖο ἀνακαλύψαμε, ἀναδιφῶντας τό πρωτότυπο ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου.
1112...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 151.
1113...Ὅ.π., σελ. 151: «Σᾶς ὑποδέχονται μέ χάρι ἡ ἀπαστράπτουσα καθαριότητα, ἡ ὑποχρεώνουσα εὐγένεια, ἡ ἀπροσποίητη καλωσύνη, τό ἄδολο χαμόγελο, ἡ αὐθόρμητη καί ἀνιδιοτελής ἐξυπηρετικότητα. Σᾶς μιλοῦν σεμνά καί ταπεινά οἱ ἀδελφοί. Σᾶς ξεναγοῦν πρόθυμα. Πόσον ὄμορφα ἐξιστοροῦν τό κάθε τι τοῦ Μοναστηριοῦ! Καί μέ τί μαεστρία καταλήγουν πάντα σ᾿ ἕνα ἐποικοδομητικό συμπέρασμα».
1114...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 68: «…δέν πρέπει νά κλείσουν τά Μοναστήρια μας. Ἔχουν καί σήμερα σκοπό καί πρέπει νά συνεχίσουν τήν πορεία τους, προσαρμόζοντάς την μόνο καλύτερα πρός τά μοναχικά ἰδεώδη καί τήν ἄσκησι τῆς ἀγάπης καί εὐποιΐας».
20ό αἰώνα καθορίζει τό μοναχικό διακόνημα ὡς ἑξῆς: «Νέκρωσις καί ἀσκητισμός χωρίς ἀγάπην δημιουργοῦν μίαν ἐγωκεντρικήν εὐσέβειαν. Ἐάν ὁ Κύριος κατῆλθεν διά τόν ἄνθρωπον, διατί τότε ὁ ἄνθρωπος-μοναχός νά μήν ἐξέλθη πρός συνάντησιν τοῦ πάσχοντος συνανθρώπου του;»1110 Σ᾿ ἕνα ἀπόσπασμα ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου, στή συνέχεια τῆς ἕκτης παραγράφου τῆς πραγματείας του "Βασικαί σκέψεις διά μίαν ἀναπροσαρμογήν τοῦ Μοναχισμοῦ παρ᾿ ἡμῖν""παραθέτει: «Ἐάν δέν συγκινῇ ὁ μοναχισμός τόν σύγχρονον νέον εἶναι διότι [αὐτός] δέν ἀνακαλύπτει εὐκόλως οὐσιαστικά περιεχόμενα. Δέν ἠμπορεῖ νά νοήσῃ τάς ἐπαναλήψεις καί τάς μακροσκελεῖς προσευχάς. Φοβεῖται ὅτι ἡ θυσία πνίγει τό ἔλεος. Χωρίς νά καταντήσῃ ὁ μοναχός ἄνθρωπος τοῦ κόσμου καί τῆς δράσεως, δέν ἠμπορεῖ ν᾿ ἀγνοήσῃ τάς διαστάσεις τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας»1111 . Ἑπομένως, σύμφωνα μέ τόν Τρίκκης Διονύσιο, τό μοναστήρι τοῦ 20οῦ αἰώνα πρέπει νά εἶναι ζωντανό κατοικητήριο μοναχῶν "μέ πίστι, μόρφωσι, ἀρετή καί ἀγάπη, μεταφραζόμενη σέ ἱεραποστολική δραστηριότητα καί ἔργα εὐποιΐας" 1112 . Αὐτός ὁ ζωντανός ὀργανισμός τοῦ μοναστηριοῦ 1113, γιά νά προσαρμοστεῖ στά δεδομένα τῆς ἐποχῆς, ἀκολουθεῖ δύο ἄξονες: α. ὁ ἐσωστρεφής ἄξονας, δηλαδή ἡ συμμόρφωση μέ τά μοναχικά ἰδεώδη καί β. ὁ ἐξωστρεφής ἄξονας, πού εἶναι ἡ σχέση τοῦ μοναχισμοῦ μέ τήν κοινωνία, πού ἐκφράζεται μέ τά ἔργα τῆς ἀγάπης1114 ,
217
1115...Ὅ.π., σελ. 69: «Παράλληλα, θά ἀσκῆται στό Μοναστήρι κι ἡ ἀγάπη πρός τόν πλησίον, πού ἀποτελεῖ βασική ἐντολή τοῦ Κυρίου, ἐκδηλουμένη μέ ἔργα εὐποιΐας καί κοινῆς ὠφελείας…».
1116...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 152: «Φιλόφρονες καί περιποιητικοί, ὅπως εἶναι οἱ ἀδελφοί, θά σᾶς προσφέρουν μέ εὐγένεια καί τό καθιερωμένο Μοναστηριακό κέρασμα. Κι ἄν συμβῇ νά πεινᾶτε θά σᾶς ψωμίσουν. Πρόθυμα πάντα προσφέρει τό "βρισκάμενο" ἡ Τράπεζα τοῦ Μοναστηριοῦ».
1117...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 69.
1118...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 154-155: «Πολλοί "κοπιῶντες καί πεφορτισμένοι" θά εὑρίσκουν ἀνάπαυσιν εἰς τήν ἁγίαν ἀτμόσφαιραν τῆς ἀδελφότητος καί εἰς τά ἱερώτατα Μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, ἅτινα μετά πάσης προσοχῆς καί εὐλαβείας θέλουν τελῶνται ὑπό τῶν ὁσίων καί θεοφιλῶν ἀδελφῶν. Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ θά τρέχῃ ἐξ αὐτῆς ὡς ἀπό πηγῆς καθαρᾶς καί ἀστειρεύτου, διά νά δροσίζῃ καί ἀναζωογονῇ ψυχάς. Ἡ ἀγάπη ἐξ ἄλλου, πολυμερῶς καί πολυτρόπως ἐκδηλουμένη παρά τῆς Μονῆς πρός πάντας, θ᾿ ἀνακουφίζῃ τόν πόνον, θά γλυκαίνῃ τήν ζωήν καί, ὡς ἄλλος μαγνήτης, θά ἑλκύῃ κόσμον πολύν, διά νά ὁδηγῇ αὐτόν πλησίον τῆς ἐνσαρκωθείσης Ἀγάπης, τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οὕτω θά εὑρίσκῃ πλήρως τήν ἐφαρμογήν καί πραγμάτωσίν του ὁ μέγας καί ἅγιος σκοπός τοῦ Μοναστηριοῦ, ὡς ἀκριβῶς διατυπώνουν αὐτόν οἱ ἀείμνηστοι κτίτορές του εἰς τήν διαθήκην των: "νά σωθῆτε καί νά σώσητε καί ἄλλους τινάς, βάλλοντες τόν ἑαυτόν σας παράδειγμα καί τάς πράξεις σας"».
1119... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163: «Οὑτωσί πολιτευόμενος, σύ καί οἱ λοιποί συμμονασταί σου, ἔστε βέβαιοι ὅτι θέλετε συντελέσῃ τά μάλα εἰς τό νά ἀποβῇ συντόμως ἡ μετάνοιά σας, ὅπως ἐπιθυμοῦμεν καί εὐχόμεθα ὁλοψύχως, κέντρον ἱεραποστολικόν, ἐμπνέον τήν εὐλάβειαν καί τόν σεβασμόν εἰς πάντας».
1120...Τζούμας Σ., Χριστόδουλος, σελ. 15: «Ὁ Μητροπολίτης ἤθελε νά μείνουν ὡς ἀναχωρητές ἐκ τοῦ κόσμου κλεισμένοι στό μοναστήρι, ἐνῶ αὐτοί ὄργωναν τά χωριά καί τίς πόλεις τῆς Πίνδου καί τοῦ δυτικοῦ κάμπου τῆς Θεσσαλίας».
1116...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 152: «Φιλόφρονες καί περιποιητικοί, ὅπως εἶναι οἱ ἀδελφοί, θά σᾶς προσφέρουν μέ εὐγένεια καί τό καθιερωμένο Μοναστηριακό κέρασμα. Κι ἄν συμβῇ νά πεινᾶτε θά σᾶς ψωμίσουν. Πρόθυμα πάντα προσφέρει τό "βρισκάμενο" ἡ Τράπεζα τοῦ Μοναστηριοῦ».
1117...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 69.
1118...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 154-155: «Πολλοί "κοπιῶντες καί πεφορτισμένοι" θά εὑρίσκουν ἀνάπαυσιν εἰς τήν ἁγίαν ἀτμόσφαιραν τῆς ἀδελφότητος καί εἰς τά ἱερώτατα Μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, ἅτινα μετά πάσης προσοχῆς καί εὐλαβείας θέλουν τελῶνται ὑπό τῶν ὁσίων καί θεοφιλῶν ἀδελφῶν. Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ θά τρέχῃ ἐξ αὐτῆς ὡς ἀπό πηγῆς καθαρᾶς καί ἀστειρεύτου, διά νά δροσίζῃ καί ἀναζωογονῇ ψυχάς. Ἡ ἀγάπη ἐξ ἄλλου, πολυμερῶς καί πολυτρόπως ἐκδηλουμένη παρά τῆς Μονῆς πρός πάντας, θ᾿ ἀνακουφίζῃ τόν πόνον, θά γλυκαίνῃ τήν ζωήν καί, ὡς ἄλλος μαγνήτης, θά ἑλκύῃ κόσμον πολύν, διά νά ὁδηγῇ αὐτόν πλησίον τῆς ἐνσαρκωθείσης Ἀγάπης, τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οὕτω θά εὑρίσκῃ πλήρως τήν ἐφαρμογήν καί πραγμάτωσίν του ὁ μέγας καί ἅγιος σκοπός τοῦ Μοναστηριοῦ, ὡς ἀκριβῶς διατυπώνουν αὐτόν οἱ ἀείμνηστοι κτίτορές του εἰς τήν διαθήκην των: "νά σωθῆτε καί νά σώσητε καί ἄλλους τινάς, βάλλοντες τόν ἑαυτόν σας παράδειγμα καί τάς πράξεις σας"».
1119... Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ εἰς μοναχόν κουρᾷ τοῦ Χριστοδούλου Παρασκευαΐδου, σελ. 163: «Οὑτωσί πολιτευόμενος, σύ καί οἱ λοιποί συμμονασταί σου, ἔστε βέβαιοι ὅτι θέλετε συντελέσῃ τά μάλα εἰς τό νά ἀποβῇ συντόμως ἡ μετάνοιά σας, ὅπως ἐπιθυμοῦμεν καί εὐχόμεθα ὁλοψύχως, κέντρον ἱεραποστολικόν, ἐμπνέον τήν εὐλάβειαν καί τόν σεβασμόν εἰς πάντας».
1120...Τζούμας Σ., Χριστόδουλος, σελ. 15: «Ὁ Μητροπολίτης ἤθελε νά μείνουν ὡς ἀναχωρητές ἐκ τοῦ κόσμου κλεισμένοι στό μοναστήρι, ἐνῶ αὐτοί ὄργωναν τά χωριά καί τίς πόλεις τῆς Πίνδου καί τοῦ δυτικοῦ κάμπου τῆς Θεσσαλίας».
πού ἀποτελεῖ τήν ἐντολή τοῦ Χριστοῦ 1115 , ὅπου ἡ φιλοξενία ἔχει τήν πρωτεύουσα θέση1116 . Ὁ πιό σύντομος ὁρισμός τοῦ σύγχρονου, προσαρμοσμένου στίς ἀνάγκες τῆς ἐποχῆς, μοναστηριοῦ, κατά τόν Διονύσιο, εἶναι "ἐργαστήριο ἁγιότητος καί εὐποιΐας" 1117 .
..........Περίπτωση λανθασμένης πορείας...Σέ ἀντίθεση πρός τίς ἁγιοπατερικές πεποιθήσεις τοῦ Διονυσίου γιά τό διακόνημα τοῦ μοναχισμοῦ 1118 ἦρθαν οἱ νεοτεριστικές ἀντιλήψεις τοῦ ἡγουμένου καί τῶν ἄλλων δύο μοναχῶν τῆς ἀδελφότητας τῆς Ἱ. Μ. Βαρλαάμ, οἱ ὁποῖοι κατά τόν Διονύσιο ἀκολούθησαν λανθασμένη πορεία. Ὁ Διονύσιος ὑπογράμμιζε ὅτι ἡ ἱεραποστολή τῶν μοναχῶν ἔχει ὡς τόπο δράσεως τό ἴδιο τό μοναστήρι τους1119 . Ὄχι "κλεισμένους στό μοναστήρι" ἤθελε ὁ Μητροπολίτης τούς μοναχούς του, ἀλλά μέ ὀρθάνοιχτες πόρτες γιά τήν ὑποδοχή κάθε ἀνθρώπου. Δέν τούς ἤθελε νά "ὀργώνουν τά χωριά καί τίς πόλεις" 1120 , ἀναλαμβάνοντας ἔργο τῶν ἱεροκηρύκων, ἀλλά "νά ὀργώνουν"
..........Περίπτωση λανθασμένης πορείας...Σέ ἀντίθεση πρός τίς ἁγιοπατερικές πεποιθήσεις τοῦ Διονυσίου γιά τό διακόνημα τοῦ μοναχισμοῦ 1118 ἦρθαν οἱ νεοτεριστικές ἀντιλήψεις τοῦ ἡγουμένου καί τῶν ἄλλων δύο μοναχῶν τῆς ἀδελφότητας τῆς Ἱ. Μ. Βαρλαάμ, οἱ ὁποῖοι κατά τόν Διονύσιο ἀκολούθησαν λανθασμένη πορεία. Ὁ Διονύσιος ὑπογράμμιζε ὅτι ἡ ἱεραποστολή τῶν μοναχῶν ἔχει ὡς τόπο δράσεως τό ἴδιο τό μοναστήρι τους1119 . Ὄχι "κλεισμένους στό μοναστήρι" ἤθελε ὁ Μητροπολίτης τούς μοναχούς του, ἀλλά μέ ὀρθάνοιχτες πόρτες γιά τήν ὑποδοχή κάθε ἀνθρώπου. Δέν τούς ἤθελε νά "ὀργώνουν τά χωριά καί τίς πόλεις" 1120 , ἀναλαμβάνοντας ἔργο τῶν ἱεροκηρύκων, ἀλλά "νά ὀργώνουν"
218
1121...Στό σημεῖο αὐτό θά εἶναι πολύ χαρακτηριστική ἡ ἀναφορά στήν διδασκαλία τοῦ Μητροπολίτη γιά τό περιεχόμενο τῶν προσευχῶν τους. Ἕνα παράδειγμα: «Ἀδελφή … Θά προσεύχηται 10 λεπτά κάθε ἡμέραν διά τήν εἰρήνην τοῦ κόσμου, διά τό καλόν τῆς πατρίδος μας, διά τήν πρόοδον εἰς τόν χριστιανισμόν τῶν χριστιανῶν τῆς Μητροπόλεώς μας, διά τό καλόν τοῦ χωρίου Σταγιάδες (τόπος καταγωγῆς τῆς ἐν λόγῳ μοναχῆς)» (Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν, Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 187).
1122...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 154.
1123...Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 151.
1124...Τζούμας Σ., ὅ.π., σελ. 15: «Ὁ Χριστόδουλος, ὁ μικρότερος ὅλων, πῆρε ὡς μή ὄφειλε τό λόγο καί μίλησε μέ ἀνοίκειο ὕφος καί μέ ἀμετροέπεια στόν Μητροπολίτη Διονύσιο, ὁ ὁποῖος δέν πίστευε στά λόγια πού ἄκουγε».
1125...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 245: «Ἀθῆναι τῇ 18ῃ Σεπτεμβρίου 1969 … Σεβασμιώτατε Δέσποτα, … Μόλις λαβών τό πρότριτα ἐκδοθέν περισπούδαστον πόνημα τῆς Ὑμετέρας πολυσεβάστου μοι Σεβασμιότητος "Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός", ὅπερ ηὐδόκησεν Αὕτη νά μοί προσφέρῃ, σπεύδω ἵνα ἀπό καρδίας ἐκφράσω Αὐτῇ τήν βαθυτάτην μου εὐγνωμοσύνην διά τε τήν πολύτιμον προσφοράν καί τήν ἐκδήλωσιν τῆς πατρικῆς Αὐτῆς ἀγάπης. … Ἐπιτρέψατέ μοι νά ἐκφράσω τόν θαυμασμόν μου διά τό πελώριον συλλεκτικόν ἔργον ὅπερ ἠγάγετε εἰς πέρας. Κατεστήσατε προσιτήν τήν πατερικήν σοφίαν ἐν σχέσει πρός τόν Μοναχισμόν. Ἡ συστηματική ταξινόμησις τοῦ ὑλικοῦ δέν πρόκειται νά παράσχῃ ἁπλῶς πολύτιμον βοήθειαν εἰς τούς ἐρευνητάς, ἀλλά, καί κυρίως, θέλει τά μέγιστα συμβάλει εἰς τήν ἀναγέννησιν τῶν μοναχικῶν θεσμῶν διά τῆς μελέτης τῶν πατερικῶν ἀποφθεγμάτων καί γνωμῶν. Νομίζω, ὅτι τό τελευταῖον τοῦτο θά ἐπαναπαύσῃ τήν φιλομόναχον καρδίαν Σας»
1122...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ἐπί τῇ καταστάσει τοῦ καθηγουμένου τῆς Ἱ. Μονῆς Βαρλαάμ, σελ. 154.
1123...Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Τά μοναστήρια μας, σελ. 151.
1124...Τζούμας Σ., ὅ.π., σελ. 15: «Ὁ Χριστόδουλος, ὁ μικρότερος ὅλων, πῆρε ὡς μή ὄφειλε τό λόγο καί μίλησε μέ ἀνοίκειο ὕφος καί μέ ἀμετροέπεια στόν Μητροπολίτη Διονύσιο, ὁ ὁποῖος δέν πίστευε στά λόγια πού ἄκουγε».
1125...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 245: «Ἀθῆναι τῇ 18ῃ Σεπτεμβρίου 1969 … Σεβασμιώτατε Δέσποτα, … Μόλις λαβών τό πρότριτα ἐκδοθέν περισπούδαστον πόνημα τῆς Ὑμετέρας πολυσεβάστου μοι Σεβασμιότητος "Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός", ὅπερ ηὐδόκησεν Αὕτη νά μοί προσφέρῃ, σπεύδω ἵνα ἀπό καρδίας ἐκφράσω Αὐτῇ τήν βαθυτάτην μου εὐγνωμοσύνην διά τε τήν πολύτιμον προσφοράν καί τήν ἐκδήλωσιν τῆς πατρικῆς Αὐτῆς ἀγάπης. … Ἐπιτρέψατέ μοι νά ἐκφράσω τόν θαυμασμόν μου διά τό πελώριον συλλεκτικόν ἔργον ὅπερ ἠγάγετε εἰς πέρας. Κατεστήσατε προσιτήν τήν πατερικήν σοφίαν ἐν σχέσει πρός τόν Μοναχισμόν. Ἡ συστηματική ταξινόμησις τοῦ ὑλικοῦ δέν πρόκειται νά παράσχῃ ἁπλῶς πολύτιμον βοήθειαν εἰς τούς ἐρευνητάς, ἀλλά, καί κυρίως, θέλει τά μέγιστα συμβάλει εἰς τήν ἀναγέννησιν τῶν μοναχικῶν θεσμῶν διά τῆς μελέτης τῶν πατερικῶν ἀποφθεγμάτων καί γνωμῶν. Νομίζω, ὅτι τό τελευταῖον τοῦτο θά ἐπαναπαύσῃ τήν φιλομόναχον καρδίαν Σας»
ὅλον τόν κόσμο μέ τήν προσευχή τους1121. Διότι ὁ σκοπός εἶναι τό κάθε μοναστήρι νά γίνει ἕνας μαγνήτης γιά τούς ἀνθρώπους καί νά "ἑλκύῃ κόσμον πολύν" 1122 , ὡς "ἕνα κομμάτι τοῦ χαμένου Παραδείσου", ὅπου ὁ κάθε ἄνθρωπος "βλέπει, ψηλαφᾷ, διαπιστώνει, θαυμάζει, στηρίζεται στήν πίστι, ἐνισχύεται στόν ἀγῶνα του κατά τοῦ κακοῦ, ὠφελεῖται ψυχικά, δοξάζει τόν Θεό" 1123 . Ὁ ἡγούμενος Καλλίνικος καί οἱ ἄλλοι δύο ἱερομόναχοι, πού ἦρθαν σέ σύγκρουση μέ τόν Μητροπολίτη, ἀποχώρησαν τελικά ἀπό τή μονή, ὅμως ἡ διασωθεῖσα ἐπιστολή τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Χριστοδούλου καί μετέπειτα Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδας φανερώνει: πρῶτον τήν ἀνεξικακία τοῦ Διονυσίου1124 καί δεύτερον, τήν ποιμαντορική του τέχνη, ἀφοῦ ἡ ἐπιστολή ἀποδεικνύει, πώς τελικά ὁ Διονύσιος κατάφερε νά ἐνθουσιάσει τοὐλάχιστον ἕναν ἀπ᾿ αὐτούς μέ τή γνήσια ἁγιοπατερική διδασκαλία περί τοῦ μοναχισμοῦ, πού πρίν τέσσερα περίπου χρόνια εἶχε πάρει τήν ἀντίθετη κατεύθυνση1125 .
..........Ἀποτέλεσμα ἀνορθωτικῆς προσπάθειας...Συμπεραίνοντας, παραθέτουμε τίς πληροφορίες, πού μαρτυροῦν γιά τούς καρπούς τῆς θεωρητικῆς δομῆς τοῦ Τρίκκης
..........Ἀποτέλεσμα ἀνορθωτικῆς προσπάθειας...Συμπεραίνοντας, παραθέτουμε τίς πληροφορίες, πού μαρτυροῦν γιά τούς καρπούς τῆς θεωρητικῆς δομῆς τοῦ Τρίκκης
219
1126...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 69.
1127...«Χρόνος» (ἐφημ. Βόλου), 14 Μαΐου 1963.
1128...Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδ. «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 61.
1127...«Χρόνος» (ἐφημ. Βόλου), 14 Μαΐου 1963.
1128...Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδ. «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 61.
καί Σταγῶν Διονυσίου στό ζήτημα τῆς ἀνόρθωσης τοῦ μοναχισμοῦ: ἐπάνδρωση τῆς μονῆς Βαρλαάμ, τῆς Ἱ. Μ. Μεγάλων Μετεώρων, τῆς μονῆς τῆς Ἁγίας Τριάδος, τοῦ ἁγίου Νικολάου τοῦ Ἀναπαυσᾶ, τῆς Μονῆς Σταγιάδων. Φρόντισε νά ἐγκατασταθεῖ στό Μοναστήρι τοῦ ἁγίου Στεφάνου Μετεώρων γυναικεία ἀδελφότητα, ἡ ὁποία ἐπιδόθηκε, παράλληλα μέ τήν ἄσκηση μοναχικῆς πολιτείας, στή συστηματική ἀπασχόληση μέ τή χειροτεχνία καί ἀπό τόν κόπο τῶν χεριῶν τους ἵδρυσαν Ὀρφανοτροφεῖο, μέ Δημοτικό Σχολεῖο "γιά ὀρφανά καί θύματα πολέμου κοριτσάκια" 1126 . Ἐκτός τῶν Μετεώρων, ἵδρυσε στήν Ἱ. Μ. Βυτουμᾶ Σχολή Χειροτεχνίας, ἡ ὁποία δεχόταν φτωχά καί ὀρφανά κορίτσια 12-17 χρονῶν. Οἱ ἐφημερίδες ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, δίνουν μιά ἔξωθεν μαρτυρία γιά τό ἔργο τοῦ Διονυσίου, καθώς καί γιά τήν ἀποδοχή τοῦ ἔργου ἀπό τήν κοινωνία τῆς ἐποχῆς ἤ τοὐλάχιστον ἀπό ἕνα της μέρος: «Τά Μοναστήρια ἔχουν προσαρμοσθεῖ στίς ἀπαιτήσεις τοῦ καιροῦ μας καί μετατράπηκαν σέ κοινωνικές κυψέλες. Μέσα σέ μιά αὐστηρότητα ὄχι σχολαστική, ἀλλά πού ἐπιβάλλεται ἀπ᾽ τό σεβασμό τοῦ χώρου καί τῆς ἱστορίας ἔχουν μεταβληθῆ τά Μετέωρα αὐτόν τόν τελευταῖο καιρό σ᾽ ἕνα ζηλευτό κέντρο κοινωνικῆς δουλειᾶς, πού δέν θἆταν καθόλου ἄσχημα, στήν ἐποχή αὐτή τῶν "λόγων καί διαλόγων" καί τῶν φιλοσοφικῶν καί ἀτελείωτων συζητήσεων −ἀχρήστων πολλές φορές– μεταξύ πολιτείας καί Ἐκκλησίας, δέν θἆναι λοιπόν ἄσχημα νά τήν ἐπισκέπτωνται ὡρισμένοι φορεῖς τῆς κοινωνικῆς μας ζωῆς, ἱερωμένοι καί μή, γιά νά πάρουν λίγα μαθήματα ἀπ᾽ αὐτήν τήν ἐργασία»1127 . Καί μία ἄλλη μαρτυρία: «... ὁ ἄξιος Ἱεράρχης κατέστησε κέντρα μελέτης, ἀλλά καί τουριστικῆς προβολῆς, τά Μετέωρα. Ἀνοικτά τά Μοναστήρια, εἰς ὅσους θέλουν νά ἀπομονωθοῦν, νά μονάσουν, νά μελετήσουν. Ταυτοχρόνως, ὅμως, καί Ἄσυλον παιδιῶν τά Μοναστήρια. ... ἀποδεικνύει καί τήν εὐρύτητα ἀντιλήψεων τοῦ Ἱεράρχου, τό πῶς ἀντιμετώπιζεν ὅλα τά προβλήματα ἐντός τῶν πλαισίων τῆς συγχρόνου ζωῆς»1128 .
3. Μαρτύριο
Τό θέμα τοῦ μαρτυρίου, τό ὁποῖο κατά τόν Διονύσιο βρίσκεται στό ὑπόβαθρο τῆς ἱερωσύνης καί τοῦ μοναχισμοῦ ἀναδεικνύεται, χωρίς νά κατονομάζεται, ἀπό τό
3. Μαρτύριο
Τό θέμα τοῦ μαρτυρίου, τό ὁποῖο κατά τόν Διονύσιο βρίσκεται στό ὑπόβαθρο τῆς ἱερωσύνης καί τοῦ μοναχισμοῦ ἀναδεικνύεται, χωρίς νά κατονομάζεται, ἀπό τό
220
1129...Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τήν Ἀνοικτή ἐπιστολή πρός τούς ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας, σελ. 56-57.
1130...Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένη καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
1131...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 1.
1130...Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένη καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
1131...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 1.
παρακάτω ἀπόσπασμα, πού φωτίζει πλήρως τήν ἁγιοπατερική θεμελίωσή του στή ζωή καί τή δράση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Ἡμεῖς, οἱ Ἕλληνες κληρικοί, αὐτό παρελάβομεν, αὐτό κρατοῦμεν ὡς ἱερωτάτην παράδοσιν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία οὐδέποτε ἔπαυσε νά ἀκούῃ τήν παραγγελίαν τοῦ Ἀποστόλου "ἅ ἐμάθετε καί παρελάβετε καί ἠκούσατε καί εἴδετε… ταῦτα πράσσετε" καί "στήκετε καί κρατεῖτε τάς παραδόσεις". Ρίψατε ἕνα βλέμμα εἰς τήν ἱστορίαν μας καί θά ἴδετε τήν Ἐκκλησίαν μας καί τούς Ἱεράρχας της νά στέκουν ἀντιμέτωποι ἡγεμόνων, βασιλέων, αὐτοκρατόρων διά νά προασπίσουν τόν λαόν πού ἐνεπιστεύθη εἰς αὐτούς ὁ Θεός, ἀπό τήν πολιτικήν βίαν καί καταπίεσιν. Οἱ Χρυσόστομοι, οἱ Βασίλειοι, οἱ Μάξιμοι ἀνεμίχθησαν εἰς τήν πολιτικήν, ὅταν ἀντιμετώπισαν τάς αὐθαιρεσίας μέ τήν κραυγήν: "πάλιν Ἡρωδιάς μαίνεται…". Δέν ἠγωνίσθησαν διά τοῦ Χριστοῦ τήν πίστιν τήν ἁγίαν; Δέν ἔχυσαν τό αἷμά των ὑπέρ τῶν ἀπαραγράπτων ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων καί τῶν ἀνωτέρων ἠθικῶν καί πνευματικῶν ἰδεωδῶν, δηλαδή ὑπέρ τοῦ Χριστιανικοῦ Πολιτισμοῦ; … Τό χριστιανικόν πνεῦμα δέν εἶναι πνεῦμα πολιτικῶν σκοπιμοτήτων καί ὑπολογισμῶν καί συμβιβασμῶν. Εἶναι πνεῦμα εὐθύτητος, εἰλικρινείας καί ἀνωτερότητος, πνεῦμα ἀληθείας … Ἡμεῖς, οἱ κληρικοί τῆς Ὀρθοδόξου Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας δέν διστάζομεν νά ὀρθώνωμεν τό ἀνάστημά μας καί ἀπέναντι τῆς ἀδικούσης καί βιαιοπραγούσης πολιτείας, ὅταν αὐτή καταπατῇ τά ἱερά καί τά ὅσια καί τήν χριστιανικήν ἀλήθειαν»1129 .
..........Γιά τή μελέτη τοῦ ἐν λόγῳ θέματος θά χρησιμοποιηθεῖ κυρίως τό χειρόγραφο ἡμερολόγιο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου πού γράφηκε ὡς ἕνα εἶδος χρονικοῦ τῶν γεγονότων1130 . Ἡ αἰτία πού ὤθησε τόν συγγραφέα μάρτυρα νά προβεῖ στή δημοσίευση τοῦ ἡμερολογίου του καθορίζεται ἀπό τόν ἴδιο ὡς ἑξῆς: «Καθῆκον ἱερό πρός τόν Θεόν πού μ᾿ ἔσωσε˙ "διηγοῦ ὅσα ἐποίησέ σοι ὁ Θεός" παραγγέλλει ὁ Κύριος στόν δυστυχισμένο, πού λευθέρωσε ἀπ᾿ τήν τυραννία τοῦ δαίμονα»1131 .
..........Γιά τή μελέτη τοῦ ἐν λόγῳ θέματος θά χρησιμοποιηθεῖ κυρίως τό χειρόγραφο ἡμερολόγιο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου πού γράφηκε ὡς ἕνα εἶδος χρονικοῦ τῶν γεγονότων1130 . Ἡ αἰτία πού ὤθησε τόν συγγραφέα μάρτυρα νά προβεῖ στή δημοσίευση τοῦ ἡμερολογίου του καθορίζεται ἀπό τόν ἴδιο ὡς ἑξῆς: «Καθῆκον ἱερό πρός τόν Θεόν πού μ᾿ ἔσωσε˙ "διηγοῦ ὅσα ἐποίησέ σοι ὁ Θεός" παραγγέλλει ὁ Κύριος στόν δυστυχισμένο, πού λευθέρωσε ἀπ᾿ τήν τυραννία τοῦ δαίμονα»1131 .
221
1132...Ἀρκεῖ νά ἀναφερθοῦμε ἐδῶ σέ μιά ἐπιστολή τοῦ Τρίκκης Διονυσίου πρός τό πνευματικό του παιδί καί ἱερέα τῆς Μητροπόλεως, τόν π. Πολύκαρπο Τύμπα: «Ἀθῆναι 10.2.69 Ἀγαπητέ μου π. Πολύκαρπε! Εἶδα σήμερα τά ὅσα ἔχετε δημοσιεύσει ἐπί τῇ δεκαετίᾳ τῆς ποιμαντορίας μου εἰς τήν Ἱεράν μας Μητρόπολιν. Φοβοῦμαι, παιδί μου, μήπως δημοσιευόμενα ἐδῶ, εἰς τόν μάταιον τοῦτον κόσμον, σβήσουν ἀπό τό βιβλίον τοῦ Θεοῦ. Ὅπως γίνονται ἀθόρυβα ἄς ἄφηνες νά περάσῃ ἀθόρυβα καί ἡ ἐπέτειος τῆς δεκαετίας. … Ὁ θόρυβος εἶναι ὁ ἀέρας πού πολλάκις ὄχι μόνον τό ἄχυρον παίρνει, ἀλλά καί τόν καρπόν. Προσεύχου νά γινώμεθα καλύτεροι, νά μένωμεν εἰς τήν ταπείνωσιν, νά πλησιάσωμεν περισσότερον εἰς τόν Χριστόν, νά γίνωμεν ἄνθρωποι ἰδικοί του καθ᾿ ὁλοκληρίαν …».
1133...Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία Β΄, σελ. 465: «Τό μαρτύριον εἶναι διδαχή καί διδάσκαλος, εἶναι ὁ ἥρως τοῦ μαρτυρίου».
1134...Βλ. Κεφάλαιο Α΄, Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας, σελ. 42.
1135...Ἀπό τά προλεγόμενα τοῦ χειρογράφου: «Εἶνε τό ἡμερολόγιό μου. Τό διετήρησα μέ κίνδυνο μεγάλο».
1133...Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία Β΄, σελ. 465: «Τό μαρτύριον εἶναι διδαχή καί διδάσκαλος, εἶναι ὁ ἥρως τοῦ μαρτυρίου».
1134...Βλ. Κεφάλαιο Α΄, Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας, σελ. 42.
1135...Ἀπό τά προλεγόμενα τοῦ χειρογράφου: «Εἶνε τό ἡμερολόγιό μου. Τό διετήρησα μέ κίνδυνο μεγάλο».
Γιά νά ἐκδοθοῦν, τά χειρόγραφα κείμενα ὑπέστησαν κάποια ἐπεξεργασία μέ ἀρχή τήν ταπεινοφροσύνη, ἡ ὁποία διέκρινε τόν συγγραφέα1132 . Ἔτσι, πρόβαλε στό ἐκδοθέν βιβλίο μόνον ὅ,τι ἀφοροῦσε στήν ἐν Χριστῷ παιδαγωγία1133 καί στήν ψυχική ὠφέλεια τοῦ ἀναγνώστη, ἐνῶ ἀπέκρυψε ὅ,τι εἶχε σχέση μέ τόν προσωπικό μαρτυρικό ἀγώνα του, ὅπως ἀπέκρυψε καί τά θαυμαστά γεγονότα πού βίωσε στίς φυλακές, τά ὁποῖα διασώθηκαν ὅμως στό χειρόγραφο. Τό κείμενο τοῦ χειρογράφου ἐμπεριέχει πλῆθος ἀναφορῶν στήν Ἁγία Γραφή, στά λόγια τῶν ἁγίων Πατέρων καί τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων φιλοσόφων, χωρίς ὅμως παραπομπές στά ἔργα τους, πράγμα πού φανερώνει ὅτι τά στοιχεῖα αὐτά ὁ Διονύσιος παρέθετε ἀπό μνήμης κατά τό χρόνο τῆς συγγραφῆς. Οἱ παραπομπές κρίθηκε σκόπιμο νά προστεθοῦν καί νά τοποθετηθοῦν στίς ὑποσημειώσεις, ὥστε νά μήν ἀλλάξει ἡ μορφή στό πρωτότυπο κείμενο τοῦ χειρογράφου.
3.1.. Ἡ προέλευση καί τό περιεχόμενο τοῦ χειρογράφου
Τό ἡμερολόγιο γράφτηκε, ὅταν ὁ συγγραφέας, ἱερομόναχος τότε, βρισκόταν ἔγκλειστος στίς γερμανικές φυλακές1134 . Πρόκειται γιά σημειώσεις ἡμερολογιακοῦ χαρακτήρα γραμμένες σέ μικροῦ μεγέθους χαρτιά μέ μολύβι καί μέ πολύ ψιλή γραφή, τήν ὁποία μόνον ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας ἦταν δυνατόν νά ἀποκρυπτογραφήσει1135 . Ἡ ἀντιγραφή τῶν σημειώσεων σέ κανονικό τετράδιο, σύμφωνα μέ ὅσα ἀναγράφονται στήν πρώτη σελίδα τοῦ χειρογράφου, ἔγινε τό 1945, ὅμως ἡ πρώτη ἔκδοση τοῦ βιβλίου «Μάρτυρες», πού βασίστηκε στό ἡμερολόγιο, ἔγινε τό 1949. Σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοση ἀποσιωπᾶται πλούσιο ὑλικό
3.1.. Ἡ προέλευση καί τό περιεχόμενο τοῦ χειρογράφου
Τό ἡμερολόγιο γράφτηκε, ὅταν ὁ συγγραφέας, ἱερομόναχος τότε, βρισκόταν ἔγκλειστος στίς γερμανικές φυλακές1134 . Πρόκειται γιά σημειώσεις ἡμερολογιακοῦ χαρακτήρα γραμμένες σέ μικροῦ μεγέθους χαρτιά μέ μολύβι καί μέ πολύ ψιλή γραφή, τήν ὁποία μόνον ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας ἦταν δυνατόν νά ἀποκρυπτογραφήσει1135 . Ἡ ἀντιγραφή τῶν σημειώσεων σέ κανονικό τετράδιο, σύμφωνα μέ ὅσα ἀναγράφονται στήν πρώτη σελίδα τοῦ χειρογράφου, ἔγινε τό 1945, ὅμως ἡ πρώτη ἔκδοση τοῦ βιβλίου «Μάρτυρες», πού βασίστηκε στό ἡμερολόγιο, ἔγινε τό 1949. Σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοση ἀποσιωπᾶται πλούσιο ὑλικό
222
1136...Κείμενο τῆς πρώτης σελίδας τοῦ χειρογράφου: «π. Δ. Χαραλάμπους, ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ Π. ΜΕΛΑ - ΚΑΤΕΡΓΑ STEIN, "Φωτογραφία σκελετωμένου καταδίκου", "μείναμε πιά πετσί καί κόκκαλο, Ἀθῆναι 1945».
1137...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 1: «Πάντα ἔλεγα πώς κάποιος κι᾿ ἀπό μᾶς τούς γερμανοκατάδικους, πού εἴδαμε μέ τά ἴδια μας μάτια, στά μπουντρούμια τῆς Γκεστάπο καί στίς γερμανικές φυλακές, ὡς ποῦ φθάνει ἡ βαρβαρότητα καί ἀπανθρωπιά τοῦ χωρίς Χριστόν κόσμου, ἀλλά καί τοῦ καλοῦ Θεοῦ τήν πατρική προστασία πρός τά βασανιζόμενα παιδιά του, θά ᾿γραφε γι᾿ αὐτά λίγες λέξεις. Ἀρκετός καιρός ὅμως πέρασε καί δέν εἶδα τίποτε. Κι αὐτό μέ κάνει κυρίως νά ἐκδώσω τό τεῦχος τοῦτο. Γιατί τό θεωρῶ καί καθῆκον μου. Καθῆκον ἱερό πρός τόν Θεόν πού μ᾿ ἔσωσε: "διηγοῦ ὅσα ἐποίησέ σοι ὁ Θεός" παραγγέλλει ὁ Κύριος στόν δυστυχισμένο, πού λευθέρωσε ἀπ᾿ τή τυραννία τοῦ δαίμονα. Εἶνε τό ἡμερολόγιό μου. Τό διετήρησα μέ κίνδυνο μεγάλο. Δέν εἶναι βέβαια σπουδαῖο. Δείχνει ὅμως καθαρά νομίζω τά παραπάνω. Σέ τί σκληρότητα καί θηριωδία δηλαδή καταντᾷ τό πιό λεπτό κι εὐγενικό δημιούργημα τοῦ Θεοῦ, ὁ ἄνθρωπος, ὅταν ἀποξενωθῇ ἀπ᾿ τόν Δημιουργόν του˙ καί τήν ἀγάπη καί προστασία τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐκδηλωμένη ποικιλότροπα πρός τά πάσχοντα τέκνα του. Γι᾿ αὐτό καί ἐλπίζω κάτι νά ὠφελήσῃ τόν ἀναγνώστη του. Τοῦτο εἶναι πόθος κι εὐχή μου. π. Δ.Χ.»
1137...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 1: «Πάντα ἔλεγα πώς κάποιος κι᾿ ἀπό μᾶς τούς γερμανοκατάδικους, πού εἴδαμε μέ τά ἴδια μας μάτια, στά μπουντρούμια τῆς Γκεστάπο καί στίς γερμανικές φυλακές, ὡς ποῦ φθάνει ἡ βαρβαρότητα καί ἀπανθρωπιά τοῦ χωρίς Χριστόν κόσμου, ἀλλά καί τοῦ καλοῦ Θεοῦ τήν πατρική προστασία πρός τά βασανιζόμενα παιδιά του, θά ᾿γραφε γι᾿ αὐτά λίγες λέξεις. Ἀρκετός καιρός ὅμως πέρασε καί δέν εἶδα τίποτε. Κι αὐτό μέ κάνει κυρίως νά ἐκδώσω τό τεῦχος τοῦτο. Γιατί τό θεωρῶ καί καθῆκον μου. Καθῆκον ἱερό πρός τόν Θεόν πού μ᾿ ἔσωσε: "διηγοῦ ὅσα ἐποίησέ σοι ὁ Θεός" παραγγέλλει ὁ Κύριος στόν δυστυχισμένο, πού λευθέρωσε ἀπ᾿ τή τυραννία τοῦ δαίμονα. Εἶνε τό ἡμερολόγιό μου. Τό διετήρησα μέ κίνδυνο μεγάλο. Δέν εἶναι βέβαια σπουδαῖο. Δείχνει ὅμως καθαρά νομίζω τά παραπάνω. Σέ τί σκληρότητα καί θηριωδία δηλαδή καταντᾷ τό πιό λεπτό κι εὐγενικό δημιούργημα τοῦ Θεοῦ, ὁ ἄνθρωπος, ὅταν ἀποξενωθῇ ἀπ᾿ τόν Δημιουργόν του˙ καί τήν ἀγάπη καί προστασία τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐκδηλωμένη ποικιλότροπα πρός τά πάσχοντα τέκνα του. Γι᾿ αὐτό καί ἐλπίζω κάτι νά ὠφελήσῃ τόν ἀναγνώστη του. Τοῦτο εἶναι πόθος κι εὐχή μου. π. Δ.Χ.»
ἁγιολογικοῦ καί ἱστορικοῦ χαρακτήρα, πού ἐμπεριέχεται στό χειρόγραφο. Ὁ λόγος τῆς ἀποσιώπησης μπορεῖ νά ἀναζητηθεῖ πιθανόν στήν προσπάθεια τοῦ συγγραφέα νά προστατεύσει συγκεκριμένα πρόσωπα πού τότε εἶχαν συμβάλει στή σύλληψή του καί τά ὁποῖα βρισκόταν ἐν ζωῇ κατά τήν ἐποχή τῆς ἔκδοσης τοῦ ἔργου του.
..........Ἡ πρώτη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..ἀναφέρεται τό ὄνομα τοῦ συγγραφέα, προσδιορίζονται τά ἱστορικά γεγονότα πού θά τόν ἀπασχολήσουν, δίνονται στοιχεῖα γιά τήν προβλεπόμενη φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου, ὅπως καί τοῦ τόπου καί τοῦ χρόνου τῆς προβλεπόμενης ἔκδοσης τοῦ χειρογράφου1136 .
..........Ἡ δεύτερη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..ἀναφέρεται σ᾿ αὐτήν ἡ ἀφιέρωση τοῦ βιβλίου: «Χαρισμένο στά θύματα τῆς περιλάλητης χωρίς Χριστόν "Νέας Εὐρώπης" π. Δ. Χ.»
..........Ἡ τρίτη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..σέ μορφή σύντομου προλογίσματος ὁ συγγραφέας ἐπεξηγεῖ τήν αἰτία τῆς ἔκδοσης, τήν ὁποία λογίζεται ὡς ἱερό του καθῆκον πρωτίστως πρός τόν Θεό, ἐνῶ παράλληλα προσβλέπει στήν ὠφέλεια τοῦ ἀναγνώστη1137 . Ἀπό τή σελίδα αὐτή ἀρχίζει καί ἡ ἀρίθμηση τῶν σελίδων μέ μολύβι στήν πάνω δεξιά ἤ πάνω ἀριστερή γωνία. Ἔτσι ἡ τρίτη αὐτή σελίδα τοῦ χειρογράφου εἶναι ἀριθμημένη σά νά ἦταν ἡ πρώτη. Αὐτή ἡ ἀρίθμηση σελίδων θά ἀκολουθηθεῖ στήν παρακάτω ἔκθεση τοῦ ὑλικοῦ.
..........Ἡ σύντομη περίληψη τοῦ βιβλίου «Μάρτυρες» ἔχει ἐκτεθεῖ στό Β΄ κεφάλαιο τῆς παρούσας ἐργασίας. Ἐδῶ εἶναι ἀναγκαῖο νά ἀναφερθεῖ μόνον ὅτι ὁ Διονύσιος κατά πᾶσα πιθανότητα ἦταν ἐνεργό μέλος μιᾶς ἀντιστασιακῆς ὀργάνωσης στή
..........Ἡ πρώτη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..ἀναφέρεται τό ὄνομα τοῦ συγγραφέα, προσδιορίζονται τά ἱστορικά γεγονότα πού θά τόν ἀπασχολήσουν, δίνονται στοιχεῖα γιά τήν προβλεπόμενη φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου, ὅπως καί τοῦ τόπου καί τοῦ χρόνου τῆς προβλεπόμενης ἔκδοσης τοῦ χειρογράφου1136 .
..........Ἡ δεύτερη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..ἀναφέρεται σ᾿ αὐτήν ἡ ἀφιέρωση τοῦ βιβλίου: «Χαρισμένο στά θύματα τῆς περιλάλητης χωρίς Χριστόν "Νέας Εὐρώπης" π. Δ. Χ.»
..........Ἡ τρίτη σελίδα τοῦ χειρογράφου:..σέ μορφή σύντομου προλογίσματος ὁ συγγραφέας ἐπεξηγεῖ τήν αἰτία τῆς ἔκδοσης, τήν ὁποία λογίζεται ὡς ἱερό του καθῆκον πρωτίστως πρός τόν Θεό, ἐνῶ παράλληλα προσβλέπει στήν ὠφέλεια τοῦ ἀναγνώστη1137 . Ἀπό τή σελίδα αὐτή ἀρχίζει καί ἡ ἀρίθμηση τῶν σελίδων μέ μολύβι στήν πάνω δεξιά ἤ πάνω ἀριστερή γωνία. Ἔτσι ἡ τρίτη αὐτή σελίδα τοῦ χειρογράφου εἶναι ἀριθμημένη σά νά ἦταν ἡ πρώτη. Αὐτή ἡ ἀρίθμηση σελίδων θά ἀκολουθηθεῖ στήν παρακάτω ἔκθεση τοῦ ὑλικοῦ.
..........Ἡ σύντομη περίληψη τοῦ βιβλίου «Μάρτυρες» ἔχει ἐκτεθεῖ στό Β΄ κεφάλαιο τῆς παρούσας ἐργασίας. Ἐδῶ εἶναι ἀναγκαῖο νά ἀναφερθεῖ μόνον ὅτι ὁ Διονύσιος κατά πᾶσα πιθανότητα ἦταν ἐνεργό μέλος μιᾶς ἀντιστασιακῆς ὀργάνωσης στή
223
1138...Ὅ.π., σελ. 11.
1139...Βλ. κεφ. Α΄, ὑποκεφ. 5.
1140...Βλ. Παράρτημα, σελ. 311-313, ἑνότητα Περικοπές ἀπό τό κείμενο τοῦ χειρόγραφου ἡμερολογίου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, παράγραφος Τό Στρατοδικεῖο.
1141...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 11-12: «23 Αὐγούστου 1942. Οἱ καμπάνες χτυποῦν. Καλοῦν ὅλα τά πιστά παιδιά τοῦ Χριστοῦ στήν θεία θυσία τῆς ἀγάπης τοῦ Σωτῆρος. Ἀγόμεθα καί μεῖς "συνοδεία" ὡς πρόβατα ἐπί σφαγήν, νά προσφέρω[ουμε] θυσία στό βωμό τῆς ἀγάπης. Σιωπηλά· μ᾿ ἀγωνία καί πόνο, βαστάζοντες τόν καθημαγμένο σταυρό τοῦ Κυρίου μας, ἀνεβαίνομε τόν Γολγοθά. Μέ δυσκολία πολύ φθάνομε τέλος στόν τόπο τῆς σταυρώσεως. Σέ λίγο μᾶς παραλαβαίνουν οἱ σταυρωταί. Πρῶτα ἐμένα. ... "Φιλοξένησες σύ καί περιποιήθηκες στό μοναστήρι σου κανά ἄγγλο στρατιώτη;" Σκέφτομαι. Πρίν προφτάσω ν᾿ ἀπαντήσω ἀποδέχομαι μιά κατακεφαληά. ... Δέν ξέρω τί ξέρουν καί τί δέν ξέρουν γιά νά τό κρύψω. Ὁμολογῶ πώς φιλοξένησα τόν ἄγγλον καί προσπαθῶ νά κρύψω ὅλους τούς ἄλλους. Αὐτό κυρίως εἶναι πού προκαλεῖ τή μήνι τοῦ Ἀνακριτῆ. Μέ χτυπᾶ ἀδιάκριτα πιά. Ἰδίως ὅμως στά χέρια. Σέ λίγο εἶνε σάν μελιτζάνες: μόλα ταῦτα αὐτός συνεχίζει νά τά χτυπᾶ. Τραβᾶ καί τά γένεια· μέ μπατσίζει· μοῦ δίνει καί κάτι ἄγριες μπουνιές στό στομάχι. Κι ὅταν ἔπεσα ἀναίσθητος ρίχνομαι μέ σπρωξιές σ᾿ ἕνα μπουντρούμι, πού μονάχα φωλιές ποντικῶν ὑπάρχουν καί ἕνα σωρό ἄλλα μαμούδια».
1142...Λουκ., κγ΄, 26
1139...Βλ. κεφ. Α΄, ὑποκεφ. 5.
1140...Βλ. Παράρτημα, σελ. 311-313, ἑνότητα Περικοπές ἀπό τό κείμενο τοῦ χειρόγραφου ἡμερολογίου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, παράγραφος Τό Στρατοδικεῖο.
1141...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 11-12: «23 Αὐγούστου 1942. Οἱ καμπάνες χτυποῦν. Καλοῦν ὅλα τά πιστά παιδιά τοῦ Χριστοῦ στήν θεία θυσία τῆς ἀγάπης τοῦ Σωτῆρος. Ἀγόμεθα καί μεῖς "συνοδεία" ὡς πρόβατα ἐπί σφαγήν, νά προσφέρω[ουμε] θυσία στό βωμό τῆς ἀγάπης. Σιωπηλά· μ᾿ ἀγωνία καί πόνο, βαστάζοντες τόν καθημαγμένο σταυρό τοῦ Κυρίου μας, ἀνεβαίνομε τόν Γολγοθά. Μέ δυσκολία πολύ φθάνομε τέλος στόν τόπο τῆς σταυρώσεως. Σέ λίγο μᾶς παραλαβαίνουν οἱ σταυρωταί. Πρῶτα ἐμένα. ... "Φιλοξένησες σύ καί περιποιήθηκες στό μοναστήρι σου κανά ἄγγλο στρατιώτη;" Σκέφτομαι. Πρίν προφτάσω ν᾿ ἀπαντήσω ἀποδέχομαι μιά κατακεφαληά. ... Δέν ξέρω τί ξέρουν καί τί δέν ξέρουν γιά νά τό κρύψω. Ὁμολογῶ πώς φιλοξένησα τόν ἄγγλον καί προσπαθῶ νά κρύψω ὅλους τούς ἄλλους. Αὐτό κυρίως εἶναι πού προκαλεῖ τή μήνι τοῦ Ἀνακριτῆ. Μέ χτυπᾶ ἀδιάκριτα πιά. Ἰδίως ὅμως στά χέρια. Σέ λίγο εἶνε σάν μελιτζάνες: μόλα ταῦτα αὐτός συνεχίζει νά τά χτυπᾶ. Τραβᾶ καί τά γένεια· μέ μπατσίζει· μοῦ δίνει καί κάτι ἄγριες μπουνιές στό στομάχι. Κι ὅταν ἔπεσα ἀναίσθητος ρίχνομαι μέ σπρωξιές σ᾿ ἕνα μπουντρούμι, πού μονάχα φωλιές ποντικῶν ὑπάρχουν καί ἕνα σωρό ἄλλα μαμούδια».
1142...Λουκ., κγ΄, 26
Λέσβο, σύμφωνα μέ τίς νύξεις πού κάνει γιά πολλούς ἔμπιστους ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι μποροῦσαν νά τόν κρύψουν στά βουνά1138 καί σύμφωνα μέ τή μαρτυρία τοῦ διπλώματος τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀγγλίας, μέ τήν ὑπογραφή τοῦ H.R. Alexander, μέ τό ὁποῖο τιμήθηκε1139. Τή μεγάλη του μαρτυρική δοκιμασία προκάλεσε ἡ προδοσία (ὁ Διονύσιος στό ἡμερολόγιό του γράφει «ἀπροσεξία» 1140) ἑνός Ἄγγλου στρατιώτη, τόν ὁποῖο ὁ Διονύσιος ἀνέλαβε νά κρύψει στό μοναστήρι του, γιά νά τόν φυγαδεύσει ἀργότερα ἀπό τήν Ἑλλάδα. Λόγω τῶν περιορισμένων ὁρίων τῆς παρούσας ἐργασίας, ἐπιλέγονται μόνο χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα τοῦ χειρογράφου, πού ἀναδεικνύουν τόσο τή σημασία τοῦ μαρτυρίου στή ζωή τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ὅσο καί τά βασικά χαρακτηριστικά τοῦ μαρτυρίου στόν 20ό αἰώνα.
3.2. Μαρτύρια ἤ «ἑβδομάδα τῶν παθῶν»(Passiones)
Ἕνα μέρος τοῦ χειρογράφου κατατάσσεται στά λεγόμενα Μαρτύρια, διότι περιγράφει, ὅπως καί ἐκεῖνα, τά βάσανα τοῦ μάρτυρα. Στήν περίπτωση τοῦ ἡμερολογίου τοῦ Τρίκκης Διονυσίου τό ὑλικό τοῦ χειρογράφου εἶναι μοναδικό στό εἶδος του, διότι παρέχει πολύτιμα στοιχεῖα τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀγώνα ἑνός ἀθλητῆ τῆς εὐσέβειας.
..........Πρώτη μέρα...Ἡ περιγραφή τῆς πρώτης ἡμέρας ἑστιάζει στήν αἴσθηση τοῦ Διονυσίου ὅτι ὑφιστάμενος τά βασανιστήρια τῶν Γερμανῶν δέν σηκώνει ἕνα δικό του σταυρό ἀλλά τόν Σταυρό τοῦ Χριστοῦ, ὅταν Ἐκεῖνος ἀνεβαίνει πρός τόν Γολγοθά1141 , κατ᾿ ἀναλογία μέ τόν Σίμωνα Κυρηναῖο 1142 , ὁ ὁποῖος συμβολίζει τούς
3.2. Μαρτύρια ἤ «ἑβδομάδα τῶν παθῶν»(Passiones)
Ἕνα μέρος τοῦ χειρογράφου κατατάσσεται στά λεγόμενα Μαρτύρια, διότι περιγράφει, ὅπως καί ἐκεῖνα, τά βάσανα τοῦ μάρτυρα. Στήν περίπτωση τοῦ ἡμερολογίου τοῦ Τρίκκης Διονυσίου τό ὑλικό τοῦ χειρογράφου εἶναι μοναδικό στό εἶδος του, διότι παρέχει πολύτιμα στοιχεῖα τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀγώνα ἑνός ἀθλητῆ τῆς εὐσέβειας.
..........Πρώτη μέρα...Ἡ περιγραφή τῆς πρώτης ἡμέρας ἑστιάζει στήν αἴσθηση τοῦ Διονυσίου ὅτι ὑφιστάμενος τά βασανιστήρια τῶν Γερμανῶν δέν σηκώνει ἕνα δικό του σταυρό ἀλλά τόν Σταυρό τοῦ Χριστοῦ, ὅταν Ἐκεῖνος ἀνεβαίνει πρός τόν Γολγοθά1141 , κατ᾿ ἀναλογία μέ τόν Σίμωνα Κυρηναῖο 1142 , ὁ ὁποῖος συμβολίζει τούς
224
1143...Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία Β΄, σελ. 464.
1144...Ματθ. ια΄, 27-30.
1145...Χρήστου Π., ὅ.π., Ἰγνάτιος ὁ Θεοφόρος, σελ. 428: "Ὁ πιστός πρέπει νά μαθητεύσῃ εἰς τόν Χριστόν, τό δέ βασικόν στοιχεῖον τῆς μαθητεύσεως εἶναι ἡ μίμησις τοῦ Χριστοῦ, σημαίνουσα ἀπάρνησιν τοῦ κόσμου. Μερική ἀπάρνησις εἶναι ἡ ἀπόρριψις τοῦ κοσμικοῦ φρονήματος, πλήρης εἶναι τό μαρτύριον".
1146...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 12.
1147...Ὅ.π., σελ. 13.
1148...Ἰωάνν., ιθ΄, 15.
1149...Δοξαστικό τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς: "ὡς κακοῦργον, τὸν εὐεργέτην".
1144...Ματθ. ια΄, 27-30.
1145...Χρήστου Π., ὅ.π., Ἰγνάτιος ὁ Θεοφόρος, σελ. 428: "Ὁ πιστός πρέπει νά μαθητεύσῃ εἰς τόν Χριστόν, τό δέ βασικόν στοιχεῖον τῆς μαθητεύσεως εἶναι ἡ μίμησις τοῦ Χριστοῦ, σημαίνουσα ἀπάρνησιν τοῦ κόσμου. Μερική ἀπάρνησις εἶναι ἡ ἀπόρριψις τοῦ κοσμικοῦ φρονήματος, πλήρης εἶναι τό μαρτύριον".
1146...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 12.
1147...Ὅ.π., σελ. 13.
1148...Ἰωάνν., ιθ΄, 15.
1149...Δοξαστικό τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς: "ὡς κακοῦργον, τὸν εὐεργέτην".
μάρτυρες πού σήκωσαν τόν σταυρό καί ἀκολούθησαν τόν Χριστό. Τό στοιχεῖο αὐτό ἀνάγει στά ἀρχαῖα μαρτυρολόγια, πού καί αὐτά ἀναφέρονταν στήν εὐαγγελική περιγραφή τοῦ πάθους τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθώς οἱ συντάκτες τῶν ἐκθέσεων τῶν παθῶν τῶν μαρτύρων μιμοῦνταν τούς εὐαγγελιστές, "ὅπως οἱ μάρτυρες ἐμιμοῦντο τόν Χριστόν" 1143. Στό εὐαγγέλιο ὁ Χριστός προτρέπει τόν κάθε χριστιανό νά σηκώσει τό ζυγό του, γιά νά μάθει καί νά ἀποκτήσει τήν πραότητα καί τήν ταπείνωση. Μόνο ἐκεῖνος πού σηκώνει τό ζυγό τοῦ Χριστοῦ (δηλαδή Τόν μιμεῖται στό μαρτύριο), μπορεῖ νά λογαριαστεῖ μαθητής του1144. Τό ἐπιβεβαιώνει καί ἕνας ἀπό τούς πρώτους μεγάλους μάρτυρες τῆς Ἐκκλησίας, ὁ Ἰγνάτιος ὁ Θεοφόρος, πού δηλώνει ὅτι τό μαρτύριο εἶναι ἡ πλήρης ἀπάρνηση τοῦ κόσμου1145 . Ὁ Ἰγνάτιος ὁ Θεοφόρος ἦταν γιά τόν Διονύσιο ἕνας ἀπό τούς πλέον ἀγαπητούς ἁγίους μάρτυρες. Μέ τήν πρώτη δοκιμασία τοῦ πόνου ὁ Διονύσιος δέν χάνει τόν ἑαυτό του, ἀλλά ἀναζητεῖ στήριγμα μέ τό συνηθισμένο γιά κεῖνον τρόπο ἀντιμετώπισης τῶν δοκιμασιῶν, δηλαδή στό λόγο τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί στήν προσευχή. Ἀπ᾿ ὅλες τίς μορφές προσευχῶν, ὁ Διονύσιος ἐπιλέγει νά ὑμνεῖ καί νά εὐλογεῖ τόν Θεό: «Τί ἔκαναν οἱ τρεῖς παῖδες ὅταν "ἐβλήθησαν εἰς τό μέσον τῆς καμίνου τοῦ πυρός τῆς καιομένης; Περιεπάτουν ἐν μέσῳ τῆς φλογός, ὑμνοῦντες τόν Θεόν καί εὐλογοῦντες τόν Κύριον". Ἐμπρός, λοιπόν, καί σύ Διονύσιε»1146 .
..........Δεύτερη μέρα.. Νέα δοκιμασία: οἱ μοναχοί τοῦ μοναστηριοῦ, ὅπου ὁ Διονύσιος ἦταν ἡγούμενος, εἶχαν καταθέσει μαρτυρίες ἐναντίον του (ὅπως καί ἐναντίον τοῦ ἐπισκόπου) καί ἐπιπλέον ἐξέφρασαν τή σφοδρή ἐπιθυμία νά θανατωθεῖ ὁ ἡγούμενος 1147. Τό γεγονός αὐτό ἀβίαστα ἀνακαλεῖ τό "σταύρωσον αὐτόν!" 1148, τό ὁποῖο στόν μέν Χριστό φώναξε ὁ λαός του, ὡς ὁ εὐεργέτης τους νά ἦταν κακοῦργος 1149, στόν Διονύσιο δέ οἱ μοναχοί, τούς ὁποίους ἐκεῖνος φρόντιζε παντοιοτρόπως, πνευματικά καί ὑλικά. Χαρακτηριστικό εἶναι ὅτι ἀπό τούς δεκαέξι μοναχούς, πού ἀριθμοῦσε ἡ μονή Λειμῶνος, μόνον ἕνας, ὁ πατήρ Εὐγένιος,
..........Δεύτερη μέρα.. Νέα δοκιμασία: οἱ μοναχοί τοῦ μοναστηριοῦ, ὅπου ὁ Διονύσιος ἦταν ἡγούμενος, εἶχαν καταθέσει μαρτυρίες ἐναντίον του (ὅπως καί ἐναντίον τοῦ ἐπισκόπου) καί ἐπιπλέον ἐξέφρασαν τή σφοδρή ἐπιθυμία νά θανατωθεῖ ὁ ἡγούμενος 1147. Τό γεγονός αὐτό ἀβίαστα ἀνακαλεῖ τό "σταύρωσον αὐτόν!" 1148, τό ὁποῖο στόν μέν Χριστό φώναξε ὁ λαός του, ὡς ὁ εὐεργέτης τους νά ἦταν κακοῦργος 1149, στόν Διονύσιο δέ οἱ μοναχοί, τούς ὁποίους ἐκεῖνος φρόντιζε παντοιοτρόπως, πνευματικά καί ὑλικά. Χαρακτηριστικό εἶναι ὅτι ἀπό τούς δεκαέξι μοναχούς, πού ἀριθμοῦσε ἡ μονή Λειμῶνος, μόνον ἕνας, ὁ πατήρ Εὐγένιος,
225
1150...Χειρόγραφο ἡμερολόγιο, σελ. 6: «Καλῶ στό ἱερό τῆς ἐκκλησίας τόν π. Εὐγένιο, μέ τόν ὁποῖον συνεργάζομαι. Τοῦ φανερώνω τό μυστικό. Τ᾿ ἀναφέρω καθαρά καί ξάστερα τόν κίνδυνο πού διατρέχομε ἀπ᾿ αὐτό πού κάνομε. Μά καί τοῦ τονίζω πώς καί παρά τοῦτο πρέπει νά τό κάνωμε γιατί εἶνε καθῆκον μας. Καί μπροστά στό καθῆκον ὅλα τ᾿ ἄλλα παραμερίζονται. Δέν τόν εἶδα ἀλήθεια νά δειλιάσῃ. Δέχτηκε μ᾿ εὐχαρίστησι νά βοηθήσῃ. Καί σήμερα αὐτός πιά ἀναλαβαίνει τήν περιποίησι τοῦ ξένου μας. Ὁ Θεός νά τόν ἐνισχύῃ".
1151...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Ἀρχιμ. Διονυσίου Χαραλάμπους πρός τόν Μητροπολίτη Μηθύμνης, σελ. 151.
1152...Ὅ.π., σελ. 165: «Ἐν Ἱ. Μονῇ Λειμῶνος τῇ 4.3.42 Σεβασμιώτατε Μετά βαθυτάτης μου λύπης ὑποβάλλω βαθυσεβάστως τήν παραίτησίν μου ὡς ἡγουμένου τῆς Μονῆς καί σᾶς παρακαλῶ νά τήν δεχθῆτε. Δέν δύναμαι πλέον νά προΐσταμαι τοιούτων μοναχῶν. Τούς λόγους ἐπιφυλάσσομαι νά ἐκθέσω προφορικῶς ἐνώπιον τῆς Ὑμετ. Σεβασμιότητος. Ἐάν δέν δεχθεῖτε τήν παραίτησίν μου λυπᾶμαι πολύ πού θά εὑρεθῶ εἰς τήν ἀνάγκην νά ἀπομακρυνθῶ τῆς Ἐπαρχίας Σας.
1151...Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Ἀρχιμ. Διονυσίου Χαραλάμπους πρός τόν Μητροπολίτη Μηθύμνης, σελ. 151.
1152...Ὅ.π., σελ. 165: «Ἐν Ἱ. Μονῇ Λειμῶνος τῇ 4.3.42 Σεβασμιώτατε Μετά βαθυτάτης μου λύπης ὑποβάλλω βαθυσεβάστως τήν παραίτησίν μου ὡς ἡγουμένου τῆς Μονῆς καί σᾶς παρακαλῶ νά τήν δεχθῆτε. Δέν δύναμαι πλέον νά προΐσταμαι τοιούτων μοναχῶν. Τούς λόγους ἐπιφυλάσσομαι νά ἐκθέσω προφορικῶς ἐνώπιον τῆς Ὑμετ. Σεβασμιότητος. Ἐάν δέν δεχθεῖτε τήν παραίτησίν μου λυπᾶμαι πολύ πού θά εὑρεθῶ εἰς τήν ἀνάγκην νά ἀπομακρυνθῶ τῆς Ἐπαρχίας Σας.
Μετά βαθυτάτου σεβασμοῦ
Ὁ Ἡγούμενος τῆς Μονῆς Λειμῶνος
(ὑπογραφή)
Ἀρχιμ. Διονύσιος».
συνεργαζόταν μέ τόν ἡγούμενο, παραμένοντας πιστός ἕως τό τέλος 1150 . Ἴσως κάποια δικαιολογία γιά τή στάση αὐτή νά ἀποτελεῖ τό γεγονός ὅτι οἱ περισσότεροι ἀπό τούς μοναχούς ἦταν "ὑπερήλικες γέροντες" 1151 καί ἐνδεχομένως σέ τέτοια ἡλικία δύσκολα ἀλλάζει κανείς τό φρόνημα καί ὅλο τόν τρόπο τῆς ζωῆς του. Ἐξάλλου ὁ Διονύσιος, ὡς ἡγούμενος, εἶχε κλείσει μόνον ἕνα χρόνο τῆς προσπάθειάς του νά ἀνορθώσει τή μοναχική ζωή στά δύο μοναστήρια πού εἶχε στήν εὐθύνη του. Ἡ περιγραφή τῆς δεύτερης μέρας τῶν δικῶν του βασανιστηρίων καί τῆς καταγγελίας τῶν μοναχῶν ἐπεξηγεῖ τή χειρόγραφη παραίτηση τοῦ Διονυσίου ἀπό τή θέση τοῦ ἡγουμένου, πού διασώθηκε στό ἀρχεῖο τῆς μονῆς Λειμῶνος1152 . Τελικά συνέχισε τό ἡγουμενικό του ἔργο, ὅμως εἶναι φανερό ὅτι ἡ πνευματική καθοδήγηση τῶν μοναχῶν ἀπαίτησε ἀπό ἐκεῖνον ἐξαιρετική ὑπομονή, χριστιανική ἀγάπη καί ταπείνωση.
..........Τρίτη μέρα.. Εἶναι ἡ μέρα πού στά ἄλλα βασανιστήρια προστέθηκαν οἱ ἐξευτελισμοί τοῦ Διονυσίου ὡς κληρικοῦ. Ἡ ἤρεμη ἀποφασιστικότητα, μέ τήν ὁποία ὁ Διονύσιος ἐπιζητεῖ τόν θάνατο καί μάλιστα ὅσο τό δυνατόν ταχύτερα, προκειμένου νά μήν παραδώσει στόν θάνατο τόν πλησίον του, τόν ἀναδεικνύουν ὄχι ἁπλῶς ὡς ἕναν καλό χριστιανό, ἀλλά καί ὡς ἕναν ἀγωνιστή κληρικό, πού ἐκπληρεῖ τό καθῆκον τῆς ἐχεμύθειας τοῦ ἐξομολόγου: «Τά μυστικά δέν βγαίνουν ποτέ, ὅσα κι ἄν μερικοί κακόπιστοι λέν, ἀπ᾿ τό στόμα τοῦ πνευματικοῦ. Τά παίρνει μαζί του… Αὐτοί ἄλλωστε, ὅσες φορές μ᾿ ἀνεβάσουν κοπανοῦν καί
..........Τρίτη μέρα.. Εἶναι ἡ μέρα πού στά ἄλλα βασανιστήρια προστέθηκαν οἱ ἐξευτελισμοί τοῦ Διονυσίου ὡς κληρικοῦ. Ἡ ἤρεμη ἀποφασιστικότητα, μέ τήν ὁποία ὁ Διονύσιος ἐπιζητεῖ τόν θάνατο καί μάλιστα ὅσο τό δυνατόν ταχύτερα, προκειμένου νά μήν παραδώσει στόν θάνατο τόν πλησίον του, τόν ἀναδεικνύουν ὄχι ἁπλῶς ὡς ἕναν καλό χριστιανό, ἀλλά καί ὡς ἕναν ἀγωνιστή κληρικό, πού ἐκπληρεῖ τό καθῆκον τῆς ἐχεμύθειας τοῦ ἐξομολόγου: «Τά μυστικά δέν βγαίνουν ποτέ, ὅσα κι ἄν μερικοί κακόπιστοι λέν, ἀπ᾿ τό στόμα τοῦ πνευματικοῦ. Τά παίρνει μαζί του… Αὐτοί ἄλλωστε, ὅσες φορές μ᾿ ἀνεβάσουν κοπανοῦν καί
