Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ

LET'S GO!

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Свяжитесь с нами через мессенджеры. Нажимая кнопки ниже, Вы соглашаетесь на обработку Ваших персональных данных и принимаете условия политики конфиденциальности

Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν

(Χαραλάμπους)

1907-1970

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ

(1907-1970)

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΑι

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014

ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ Aθ. AΡΑΜΠΑΤΖΗΣ

ΜΟΝΑΧΗ ΔΙΟΝΥΣΙΑ

(κατά κόσμον VIKHROVA)

ΑΕΜ: 1384

Ἡ ἑρμηνεία τῆς Πατερικῆς Παραδόσεως

στό ἔργο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου

Ἀφιερώνεται στόν

τῆς ψυχῆς μου περιπόθητο,

τόν πολύπαθο Γέροντά μου,

Ἀρχιμανδρίτη Διονύσιο

(Καλαμπόκα),

Ἡγούμενο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Πέτρας Ἀγράφων,

ὁ ὁποῖος πολυόδυνα ἐν Χριστῷ μέ ἐγέννησε.

Ἰούλιος 2014

Ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος στόν τάφο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου

( Ἱερὰ Μονὴ Βυτουμᾶ )

1. Ἀραμπατζῆ Χρ., Χριστιανική Γραμματεία,........ τόμος Α΄, σελ. 13.
2. Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητροπολίτης... Τρίκκης καί Σταγῶν (1907-1970), Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 19.
3. Βλ. Παράρτημα, σελ. 347-357.
4..Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (μία λαμπρά ἑνδεκαετία), σελ. 156: «12.9.1961. Ἡμέρα γεμάτη κόπων καί μόχθων καί πόνου ψυχικοῦ. Ἐργάζομαι ὑπέρ δύναμιν. Φροντίζω καί μεριμνῶ δι᾿ ὅλων μου τῶν δυνάμεων διά τό καλόν καί τήν πρόοδον τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τῆς Μητροπόλεως. Γίνομαι τοῖς πᾶσι τά πάντα, ἵνα πάντας κερδήσω εἰς Χριστόν. Ὅμως, συνεχῶς βάλλομαι. Ἀδιαλείπτως πολεμοῦμαι. Δέν εὑρίσκει ἀνταπόκρισιν ἡ ἀγάπη μου».

θεολογία ὡς ἐπιστήμη διακονεῖ τήν Ἐκκλησία, ὑποβάλλοντας σέ θεωρητική ἐπεξεργασία τόν πλοῦτο τοῦ βίου καί τῆς δράσης τῶν ἀνακηρυχθέντων Ἁγίων Πατέρων, «οἱ ὁποῖοι μέ τήν ζωή καί τό ἔργο τους λειτούργησαν ὡς ὁδοδεῖκτες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας»¹, καί ἐρευνῶντας τά ντοκουμέντα, σχετικά μέ τό ἔργο τῶν ἐπιφανῶν προσωπικοτήτων, πού ἔπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στήν προσπάθεια ἀνόρθωσης τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων καί τῆς ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἡ ἀνάλυση καί ἡ ἀξιοποίηση τῶν πεπραγμένων τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος κατά τόν 20^ο αἰώνα δέν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ, ἄν ὑποτεθεῖ ὅτι εἶχε ἀρχίσει ποτέ συστηματικά. Μία ἀπό τίς πολλές ἐκκρεμότητες ἀφορᾶ καί στή μελέτη τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, πού παρά τίς μεγάλες φῆμες γύρω ἀπό τό πρόσωπό του, τό ἔργο του παραμένει οὐσιαστικά ἀνεξερεύνητο. Στήν εἰσαγωγή πρόσφατης ἔκδοσης, ἀφιερωμένης στήν προσωπικότητα τοῦ Ἱεράρχη, ἀναφέρεται: «Ὁ ἀοίδιμος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, πανθομολογουμένως, ὑπῆρξε μία σημαντική φωτεινή φυσιογνωμία τῆς νεότερης ἱστορίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»². Οἱ πηγές ὡστόσο διαβεβαιώνουν ὅτι ἡ φήμη τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς «φωτεινῆς φυσιογνωμίας» δέν ἦταν καί δέν εἶναι ἀκόμη πανθομολογούμενη. Ἀρκεῖ ἴσως νά ἀναφερθεῖ ἐδῶ ἡ ἐπιστολή τοῦ Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μαξίμου τοῦ Ε΄ πρός τόν Δράμας Φίλιππο³. Ὁ ἴδιος ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος μάλιστα σημειώνει στό ἡμερολόγιό του ὅτι συνεχῶς βάλλεται καί ἀδιαλείπτως πολεμεῖται⁴. Ὁ Πάφου Γεννάδιος, στήν ἐπιστολή του πρός τούς Μητροπολίτες Κερκύρας

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

Ἡ

5. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε "Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην"».
6.. Ὅ.π., σελ. 373: «Πολύ ηὐχαριστήθην πού....... ἀνέγνωσα καί εἰς τήν "Ἀνάπλασιν" καί εἰς τόν "Ἐλεύθερον Κόσμον" τάς δηλώσεις τῶν συκοφαντῶν σας. Οὕτως ἔληξε τό ζήτημα καί πανηγυρικῶς ἐδικαιώθητε».
7. Μητροπολίτη Ἠλείας Ἀθανασίου, ἄρθρο........ Πιστός ἄχρι θανάτου, Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 84˙ Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4969: «...ἐπιστεύετο μάλιστα ὡς ὁ πλέον σκληρός καί ἄτεγκτος, αὐταρχικός καί πείσμων καί ἀδίστακτος καί δή κατά τάς ἡμέρας τῆς δράσεώς του, ὡς Ἀριστίνδην μέλος τῆς ἐκκλησιαστικῆς δικτατορίας».
8. Βλ. Παράρτημα, σελ. 358-359.
9. Βλ. Παράρτημα, σελ. 366-375 τήν περίπτωση τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Πειραιῶς Χρυσοστόμου, ὁ ὁποῖος μετά ἀπό πολλά χρόνια φιλίας μέ τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο, ἔγινε ἐχθρός του, ἐκφέροντας μετά τό θάνατο τοῦ Διονυσίου βαριές ἐναντίον του κατηγορίες.
10..Ἐνορία, πρεσβ. Δημ. Ἡλιάδη (βλ. ὅλο τό κείμενο στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου): «Τό σέμνωμα τῆς Ἁγίας μας Ἐκκλησίας, ὁ Πρύτανις καί Νέστωρ τῆς Ἱεραρχίας, ὁ Ἀποστολικός Ἱεράρχης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, καί Μέγας Πρωταγωνιστής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς μας ἀναγεννήσεως, δέν εἶναι πλέον μεταξύ ἡμῶν˙ παρεδρεύει ἤδη εἰς τό Οὐράνιον Θυσιαστήριον. Κατώδυνοι ἀναλογιζόμεθα τήν στιγμήν αὐτήν τήν ἀπώλειαν, χωρίς νά εἶναι δυνατόν νά τήν σταθμίσωμεν. Θά περάσῃ χρόνος πολύς διά νά ἀρχίσῃ νά γίνεται ἀντιληπτόν τί ἐστερήθη ἡ Ἐκκλησία καί ἡ Ἑλληνική Πατρίς, τήν Κυριακήν 4.1.70, ὅτε ἐκοιμήθη ἐν Κυρίῳ, κατόπιν μακρᾶς πολυωδύνου νόσου, ὁ μικρόσωμος Αὐτός Ἱεράρχης, ὁ Ὁποῖος ἐπέθεσε ἀνεξίτηλον τήν σφραγῖδα τῆς γιγαντιαίας προσωπικότητός Του ἐπί τῆς συγχρόνου πολυκυμάντου ἐκκλησιαστικῆς καί ἐθνικῆς μας ἱστορίας. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ὑπῆρξε εἰς ὅλα Μέγας καί ὑποδειγματικός».
11. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Στα-

καί Παξῶν Πολύκαρπο καί Λαρίσης Θεολόγο, ἐπίσης ἀναφέρεται στήν ἔχθρα πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο⁵. Ἀπό μία ἄλλη ἐπιστολή του προέρχονται κάποιες πληροφορίες καί γιά συκοφαντίες πρός τόν Τρίκκης⁶. Ἄλλοι πάλι τόν κατηγοροῦσαν γιά ἀκραίες πράξεις⁷. Οἱ πηγές διασώζουν τό γεγονός τῆς κυκλοφορίας τό 1963 ἑνός ἀνωνύμου λιβελλογραφήματος ἐναντίον τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, στό ὁποῖο ἡ Μητρόπολη ἀπάντησε μέ ἀνακοίνωση στήν ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 10.1.1963 ἐνῶ ἤδη τήν ἑπόμενη μέρα δημοσιεύθηκαν ὑπερασπιστικά ἄρθρα στήν «Ἀναγέννησι», τήν «Ἐλευθέρα Γνώμη» καί στό «Ἐλεύθερο Βῆμα»⁸. Ἀρκετούς ἐχθρούς ἀπέκτησε ὁ Τρίκκης Διονύσιος καί τό 1965, πολεμῶντας τό μεταθετό⁹. Ἀλλά ἡ δριμύτερη κριτική ἀπό τίς περισσότερες πλευρές εἶχε ἀσκηθεῖ πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ἐπειδή διετέλεσε μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967. Ἐνῶ ταυτόχρονα κάποιοι ἀπό τούς συγχρόνους του τόν ἀποκαλοῦσαν ἀποστολικό ἱεράρχη¹⁰ καί τόν τοποθετοῦσαν στήν ἴδια σειρά μέ τούς Πατέρες¹¹.

παρούσα διατριβή ἀποτελεῖ μία πρώτη ἐπιστημονική προσέγγιση τῆς προσωπικότητας καί τοῦ ἔργου τοῦ Ἱεράρχη σέ σχέση μέ τήν Πατερική Παράδοση. Ἀπό αὐτή τή θέση θά ἤθελα πρωτίστως νά εὐχαριστήσω ἀπό τά βάθη τῆς καρδιᾶς μου τόν ἐπόπτη καθηγητή μου κ. Χρῆστο Ἀραμπατζῆ γιά τήν καθοδήγησή του στήν πορεία τῆς ἔρευνας, γιά τίς πολύτιμες ὑποδείξεις καί τίς δημιουργικές του προτάσεις σχετικά μέ τή συγγραφή. Πολλές οἱ ὀφειλές μου καί στόν καθηγητή κ. Δημήτριο Τσελεγγίδη, πού μέ ἐξαιρετική κατανόηση στάθηκε κοντά μου στή μακρά διάρκεια τῶν σπουδῶν μου στή Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης, στηρίζοντάς με ἠθικά σέ ὅλες τίς δυσκολίες. Οἱ συμβουλές του πάντα ὑπῆρξαν πολύτιμες. Ἐπίσης, αἰσθάνομαι τήν ἀνάγκη νά ἐκφράσω τίς θερμές μου εὐχαριστίες πρός τόν πρ. Πρόεδρο τῆς Ἀνωτάτης Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Θεσσαλονίκης, καθηγητή Πατρολογίας κ. Χριστοφόρο Κοντάκη καί πρός τόν τ. Διευθυντή τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, θεολόγο καί νομικό, κ. Εὐάγγελο Λέκκο, ἡ βοήθεια τῶν ὁποίων καί ἡ ἀπό καρδιᾶς συμβολή τους στήν ἐπιστημονική μου προσπάθεια ἦταν βαρυσήμαντες. Εὐχαριστῶ ἐπίσης θερμά καί τόν θεολόγο καί φιλόλογο κ. Ἀθανάσιο Γκάτζιο γιά τήν βοήθειά του. Σέ ὅλους τούς ἀγαπητούς μου διδασκάλους εὔχομαι ὁ Θεός νά ἀνταποδόσει τούς κόπους καί τούς μόχθους τους. Εἰλικρινεῖς οἱ εὐχαριστίες μου καί ἀπό τή θέση αὐτή στήν οἰκογένεια τοῦ μακαριστοῦ Ἰγνατίου Σακαλῆ, ἡ σύζυγος τοῦ ὁποίου, Ἀσπασία, εἶναι ἡ κατά σάρκα ἀνιψιά τοῦ Μητροπολίτη, κόρη τῆς ἀδελφῆς του Ἀριάδνης. Πολλά ὠφελήθηκε ἡ παρούσα ἔρευνα ἀπό τίς ἀναμνήσεις τους ὡς συγγενῶν καί συνεργατῶν τοῦ ἱεράρχη. Οἱ σπάνιες φωτογραφίες τοῦ Διονυσίου Τρίκκης καί κυρίως τά χειρόγραφά του, πού θά ἐκδοθοῦν γιά πρώτη φορά στό παρόν ἔργο, ὀφείλονται στήν εὐγενική προσφορά τους. Οἱ μέγιστες εὐχαριστίες μου στήν κόρη τοῦ Ἰγνατίου καί τῆς Ἀσπασίας, τή φιλόλογο Λένα Σακαλῆ. Τέλος ἀπευθύνω τίς θερμές μου εὐχαριστίες σέ ὅλους ἐκείνους πού συνέτρεξαν μέ ἀγάπη Χριστοῦ καί μέ βοήθησαν μέ κάθε τρόπο καθ᾿ ὅλη τή διάρκεια τῶν μεταπτυχιακῶν μου σπουδῶν.

Ἡ

Μοναχή Διονυσία

Ἱερά Μονή
Δώδεκα Ἀποστόλων Καρδίτσα

Ἱερά Μονή Δώδεκα Ἀποστόλων Καρδίτσα

3.Μαρτύριο...................................219
3.1. Ἡ προέλευση καί τό περιεχόμενο τοῦ χειρογράφου...........................................221
3.2. Μαρτύρια ἤ «ἑβδομάδα τῶν παθῶν» (Passiones)..............................................223
3.3. Τό Στρατοδικεῖο ἤ Πράξεις
(Acta)......................................................228
3.4. Τό ποιμαντικό ἔργο στίς
φυλακές..................................................229
3.5. Ἡ ὡραιότητα τῆς φύσης καί ἡ
ἐξάσκηση τοῦ μαρτυρικοῦ φρονήματος............................................236
3.6. «Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων»..............................................241

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄
Ἡ σημασία τοῦ ἔργου τοῦ Τρίκκης
καί Σταγῶν Διονυσίου γιά τή σύγχρονη πνευματική ζωή
1. Ἱερωσύνη...................................247
1.1. Χαρισματική διαδοχή στήν ἱερωσύνη................................................247
1.2. Οἱ βασικές ἀρχές τοῦ ἱερέα.......................................................250
1.3. Ἀνάγκη ἀνακαίνισης τῆς ἱερωσύνης
γιά τήν ἀντιμετώπιση προβλημάτων τῆς τρίτης χιλιετίας......................................256
2. Μοναχισμός.......................................260
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......261
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς
ἄσκησης..................................................263
2.3. Τά παράγοντα τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ.............................................266
2.4. Ὁ ἐσωτερικός κανονισμός ἱερῶν
μονῶν ὡς πρακτική ἐφαρμογή τῆς θεωρητικῆς δομῆς τοῦ Τρίκκης Διονυσίου στήν προσπάθεια ἀναγέννησης τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ.............................................277

3. Τό μαρτυρικό φρόνημα ὡς ἀντίδοτο στό σύγχρονο πρόβλημα τῆς κρίσης.....................................280
3.1. Ἡ αἰτία τῆς κρίσης.........................280
3.2. Ἡ ἑρμηνεία τῆς κρίσης..................285
3.3. Ἡ θεραπεία τῆς κρίσης..................286
Ἀντί ἐπιλόγου........................................295
Summary...............................................297

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ..................................299
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...............................403

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄
Ἡ ἑρμηνευτική προσέγγιση τῆς Πατερικῆς παράδοσης ἀπό τόν Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιο
(Βασικά θεολογικά θέματα καί ἡ θεμελίωσή τους στήν πατερική παράδοση)

1. Ἡ ἱερωσύνη..............................149
1.1. Ἡ διδασκαλία περί σύνθεσης τῆς Ἐκκλησίας ὡς ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης..............................................150
1.2. Ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία τοῦ Τρίκκης Διονυσίου περί ἱερωσύνης, μέ τή διδασκαλία τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου ὡς θεμέλιο...................................................151
1.2.α. Ὁ ἱερέας διδάσκαλος..................157
1.2.β. Ὁ ἱερέας ἱερουργός.....................164
1.2.γ. Ὁ ἱερέας ὡς πνευματικός γιατρός...................................................168
1.3. Πρακτική ἐφαρμογή τῆς προσταγῆς τοῦ ἀποστόλου Παύλου «εὐσχημόνως
καί κατά τάξιν γινέσθω» (Α΄ Κορ. 14:40).....................................................174
1.3.α. Ἡ καθαριότητα, ἡ τάξη καί ἡ εὐπρέπεια τοῦ ἱ. ναοῦ...........................176
1.3.β. Ἡ καθαριότητα καί ἡ εὐπρέπεια
τοῦ λειτουργοῦ......................................183
1.4. Ἡ ἐφαρμογή τῆς διδασκαλίας τοῦ
ἀποστόλου Παύλου γιά τόν πιστό οἰκονόμο................................................185
1.5. Ἀρχιερωσύνη..................................187
1.6. Ἡ διδασκαλία περί ἀγάπης ὡς κατακλείδα τῆς διδασκαλίας περί ἱερωσύνης..............................................193
2. Μοναχισμός..............................195
2.1. Ὁ μοναχισμός καί τό μαρτύριο......195
2.2. Ὁ τόπος καί ὁ τρόπος τῆς ἄσκησης.................................................199
2.3. Προσέγγιση τῆς κρίσης τοῦ μοναχισμοῦ στόν 20ό αἰώνα......................................................204
2.4. Ἡ ἀπολογητική τοῦ μοναχισμοῦ............................................213
2.5. Ἡ νέα ἑρμηνεία τοῦ μοναχικοῦ διακονήματος.........................................215

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ.....................9
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ...............13
ΕΙΣΑΓΩΓΗ..............................................17

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄

Βίος καί δράση τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου

1. Ὁ ξεριζωμός ἀπό τή Μικρά Ἀσία.......35
2. Ἄσκηση στό Ἅγιον Ὄρος....................36
3. Θεολογικές σπουδές στή Χάλκη.......38
4. Ἱεροκήρυκας καί ἡγούμενος στή
Μητρόπολη Μηθύμνης..........................39
5. Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα
τῆς Γερμανίας..........................................42
6. Ἡ δράση του στήν Κύπρο...................43
7. Ἡ δράση του στή Λῆμνο.....................49
8. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης
καί Σταγῶν...............................................54
9. Τό ἔργο του ὡς μέλους τῆς Ἱερᾶς
Συνόδου...................................................61
10. Ἡ ἐκδημία του...................................69

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄

Τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου

1. Τά χρονικά πλαίσια τῆς συγγραφικῆς του
παραγωγῆς..............................................73
1.1. Προπολεμική περίοδος....................74
1.2. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική
περίοδος..................................................75
1.3. Ἡ Λημνιακή περίοδος......................76
1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς
Τρίκκης καί Σταγῶν................................77
1.5. Κατάλογος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου κατά
χρονολογική σειρά.................................79

12. Μέ τήν ἔναρξη τῆς ἐπανάστασης κατέλαβε τήν Ἑλλάδα καί τό νέο πνεῦμα (Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, σελ. 765), τό ὁποῖο θεωρητικά εἶχε διαμορφωθεῖ ἀκόμα στόν 18^ο αἰώνα, μέ κύριο ἐκπρόσωπο τόν Ἀδ. Κοραή (Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τόμος Β΄, σελ. 178) καί πού προσέβλεπε στήν κοσμική Δύση τῆς ἀμερικανικῆς καί γαλλικῆς ἐπανάστασης. Οἱ ὀπαδοί τοῦ Διαφωτισμοῦ «με τη λογική και την επιστήμη έκριναν το κατεστημένο, την κοινωνία, την πολιτεία, την εκκλησία και κάθε θεσμό με σκοπό να τα αναπλάσουν». Ἔτσι, «το κίνημα του Διαφωτισμού κλόνισε την πίστη στην υπερφυσική αυθεντία, αρνήθηκε την αποκάλυψη, ειρωνεύτηκε τα θαύματα και αρνήθηκε τα κυριότερα δόγματα του χριστιανισμού» καί τέλος «θέλησε να διαμορφώσει κοινωνία άσχετη από την εκκλησία» (Ἀναστασίου Ἰ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, σελ. 458, 461). Καί ἐνῶ ἡ Ὀρθοδοξία καί ἡ ἑλληνική ἐθνικότητα ἀκόμη ταυτίζονταν, ἡ Ἐκκλησία βαθμιαῖα, χρόνο μέ τό χρόνο, ἔχανε τήν κυρίαρχή της θέση στή ζωή τοῦ ἀτόμου καί τοῦ Ἔθνους (Frazee Charles, Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Ἑλληνική Ἀνεξαρτησία (1821-1852), σελ. 70).
13. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 32.

ἑρμηνεία τῆς Πατερικῆς Παράδοσης στό ἔργο τοῦ Διονυσίου πρέπει νά διερευνηθεῖ σέ συνάφεια μέ τό ἱστορικό πλαίσιο τῆς ἐποχῆς του. Ἑπομένως εἶναι ἀπαραίτητη μιά σύντομη ἀνασκόπηση ἱστορικῶν γεγονότων, πού ἀφοροῦν στήν ἔρευνα τῆς παρούσας ἐργασίας.

Ἡ..ἐκκλησιαστική κατάσταση τοῦ 20^οῦ αἰώνα εἶναι βαθιά ριζωμένη στήν ἐποχή τῶν ἀπελευθερωτικῶν ἀγώνων τοῦ 1821, πού εἶχαν θρησκευτικό χαρακτήρα γιά τούς Ἕλληνες καί στούς ὁποίους ἡ Ἐκκλησία εἶχε πρωταγωνιστικό ρόλο¹². Ἀπό τήν ἀρχή τῆς δημιουργίας τοῦ νεότερου ἑλληνικοῦ Κράτους ξεκίνησε «ἡ στενή διαπλοκή των σχέσεων Ἐκκλησίας και Πολιτείας, η οποία άλλωστε μετέφερε στο χώρο της Εκκλησίας και τις έριδες από πολιτειακές εκτροπές, τις δικτατορίες και τα κινήματα», ἀλλά προπάντων ὁδήγησε «σε συχνές νομοθετικές επεμβάσεις»¹³. Ἡ δολοφονία τοῦ Καποδίστρια διέκοψε τίς διαπραγματεύσεις του μέ τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο γιά τήν ἀποκατάσταση τῶν σχέσεων, πού εἶχαν διακοπεῖ μέ τήν ἔναρξη τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821. Ἡ ἔλευση τοῦ Ὄθωνα καί τῆς Ἀντιβασιλείας τῶν Βαυαρῶν πραγματοποίησε τήν «οριστική και αμετάκλητη διάρρηξη των δεσμών της Ελλαδικής Εκκλησίας με

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ἡ

14.. Ὅ.π., σελ. 40.
15.. Ὅ.π., σελ. 42.
16.. Ὅ.π., σελ. 51.
17.. Ὅ.π., σελ. 53.
18. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 27.
19..Ἀπό τή μία πλευρά τῆς βασίλισσας Ὄλγας καί ἀπό τήν ἄλλη τοῦ δημοτικιστῆ Ἀλέξανδρου Πάλλη.
20. Νανάκη Ἀ., Ἡ Ἐκκλησία καί ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος, σελ. 55.
21. Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστική ἱστορία, σελ. 694.

το Οικουμενικό Πατριαρχείο»^14. Τό 1833 συγκλήθηκε ἡ Σύνοδος Ἀρχιερέων, μέ ἀποτέλεσμα νά ἐκδοθεῖ τό Διάταγμα, τό ὁποῖο «κατέστησε την Εκκλησία κυριολεκτικώς υποτελή και δηλητηρίασε τις σχέσεις της με το Κράτος˙ τα ίχνη του δηλητηρίου αυτού δεν μπόρεσαν μέχρι σήμερα να αποβληθούν πλήρως ούτε από τον οργανισμό της Πολιτείας ούτε από εκείνον της Εκκλησίας»¹⁵. Μέ τό Σύνταγμα τοῦ 1844 ἡ διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας περιήλθε σέ «Σύνοδο Ἀρχιερέων». Τό 1850 λύθηκε τό πρόβλημα τῆς πραξικοπηματικῆς ἀνακήρυξης τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, πού ἔγινε τό 1834, μέ τήν ἔκδοση ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο Συνοδικοῦ Τόμου, ὁ ὁποῖος συνδύασε τήν ἀνακήρυξη τῆς αὐτοκεφαλίας μέ τήν παγίωση τῆς κανονικῆς τάξης στή νεοΐδρυτη Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, «επιτάσσοντας την αυτοδιοίκησή της με βάση τους ιερούς κανόνες»¹⁶. Ἡ Βουλή ὅμως ἀπέρριψε τόν Τόμο καί ἐξέδωσε τό 1852 τόν Καταστατικό Νόμο, ὁ ὁποῖος «παγίωσε ένα πολιτειοκρατικό σύστημα σχέσεων με την Εκκλησία»¹⁷.
Στίς ἀρχές τοῦ 20^οῦ αἰώνα ἡ Ἑλλάδα βρισκόταν σέ μία βαθιά κρίση, πολιτική, οἰκονομική, κοινωνική καί ἠθική¹⁸. Τό 1901 μία νέα ἔκρηξη στήν κοινωνία, ἐξ αἰτίας τῆς δημοσίευσης μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου¹⁹, βαθαίνει τόν διχασμό. Μόνον ἡ παραίτηση τοῦ Ἀθηνῶν Προκοπίου σταμάτησε τά δραματικά γεγονότα καί τήν αἱματοχυσία. Ὁ Θεόκλητος Μηνόπουλος, πού ἀνέβηκε στό μητροπολιτικό θρόνο Ἀθηνῶν τό 1902, θά ἐπηρεάσει τήν ἐκκλησιαστική καί τήν πολιτική ζωή τῆς χώρας μέχρι τό 1922. Ἐνῶ μέχρι τότε δέν εἶχε περάσει οὔτε ἕνα νομοσχέδιο, οὔτε εἶχε ἀντιμετωπισθεῖ κανένα ἀπό τά σοβαρά ἐκκλησιαστικά ζητήματα, ὁ Θεόκλητος κατάφερε τήν πλήρωση τῶν ἐπισκοπικῶν ἑδρῶν, πού χήρευαν γιά πολλά χρόνια²⁰. Τό 1907 ὁ Εὐσέβιος Ματθόπουλος ἵδρυσε τήν Ἀδελφότητα Θεολόγων «Ζωή», μέ στόχο τήν ἀνανέωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς καί τήν κοινωνική ἀναμόρφωση μέσῳ τῆς θρησκείας. Τό 1908 Τοῦρκοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁνομαζόμενοι «Νεότουρκοι», «φιλελεύθεροι πατριῶται»²¹, ἐπαναστάτησαν στή Θεσσαλονίκη. Κινούμενοι ἀπό τόν

22. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 31.
23. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 679.
24. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
25...Ὅ.π., τ. 2, σελ. 593.
26. Βοβολίνη Κ., Ἡ Ἐκκλησία εἰς τόν ἀγῶνα τῆς ἐλευθερίας 1453-1953, σελ. 204: «Οἱ Μακεδονικοί ἀγῶνες ὑπῆρξαν μακροχρόνιοι, σκληροί καί αἱματηρότατοι. Διότι οἱ ἀγῶνες διά τήν Ἑλληνικήν Μακεδονίαν δέν διεξήχθησαν μόνον κατά τοῦ παλαιοτέρου κατακτητοῦ, κατά τῶν Τούρκων, ἀλλά καί κατά ἑνός ἐχθροῦ, ἀπ᾿ αἰώνων ἤδη ὑπούλου καί ἐπικινδύνου: κατά τοῦ βουλγαρικοῦ στοιχείου…».
27. Παπάγου Ἀ., Δύο χρόνια στά στρατόπεδα συγκεντρώσεως τῆς Γερμανίας, σελ. 19: γιά τούς ὁποίους «εἰς τήν συνείδησιν τῶν συμμάχων Ἐθνῶν ἡ μικρή μας χώρα εἶχε καί πάλιν ἐπιβληθῆ ὡς πρωτοπόρος τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας».

ὁραματισμό μετατροπῆς τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας σέ ἐθνικό κράτος, ἄρχισαν νά καταπιέζουν πρωτίστως τούς χριστιανούς, μέ ἀποτέλεσμα νά ἑνωθοῦν τά ὀρθόδοξα κράτη ἐναντίον τῆς Τουρκίας. Τό 1909 ὡρίμασε καί ξέσπασε μιά νέα Ἐπανάσταση ἀπό κατώτερους ἀξιωματικούς τοῦ ἑλληνικοῦ στρατεύματος πού συγκρότησαν τόν «Στρατιωτικό Σύνδεσμο», γνωστή ὡς τό Κίνημα στό Γουδί, μέ πνευματικούς ἡγέτες της κληρικούς, ὅπως ὁ Χρυσόστομος Χρυσοστομίδης ἤ Παπαδράκος²². Ἡ Ἐπανάσταση ἔφερε νέο ἀναγεννητικό πνεῦμα στή χώρα˙ μεταξύ ἄλλων ζητήθηκε καί ἡ ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας²³. Τήν ἴδια χρονιά ἡ κυβέρνηση Μαυρομιχάλη ἐπέτρεψε νά περάσει ὁ ἐκκλησιαστικός νόμος Περί γενικοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ταμείου καί διοικήσεως μοναστηριῶν. Τό ἑπόμενο ἔτος ἐκδόθηκε νόμος Περί ἐνοριακῶν ναῶν καί τῆς περιουσίας αὐτῶν, περί προσόντων ἐφημερίων καί μισθοδοσίας αὐτῶν. Ὁ «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» ζήτησε καί ἔφερε τελικά στήν Ἑλλάδα ἕναν φέρελπι νέο πολιτικό ἀπό τήν Κρήτη, τόν Ἐλευθέριο Βενιζέλο, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε νά ἀντιμετωπίσει τήν ἔκρυθμη κατάσταση στήν ὁποία εἶχε περιέλθει ἡ χώρα. Ὡς ἀποτέλεσμα τῆς Ἐπανάστασης στό Γουδί, τό Σύνταγμα τοῦ 1911, πού σέ λίγα μόνο πράγματα ξεχώριζε ἀπό τά προηγούμενα, ἔφερε καί μία σημαντική προσθήκη, ἡ ὁποία ἀπαγόρευε τή μετάφραση τῆς Ἁγίας Γραφῆς χωρίς τήν προηγούμενη ἔγκριση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Τό 1912-1913 εἶναι ἡ περίοδος τῶν νικηφόρων γιά τήν Ἑλλάδα Βαλκανικῶν πολέμων. Τό 1912 κηρύχθηκε ὁ πρῶτος Βαλκανικός πόλεμος, ὁ ὁποῖος ἔλαβε τόν «χαρακτήρα τῆς σταυροφορίας»²⁴. Τά βαλκανικά κράτη-σύμμαχοι Ἑλλάδα, Σερβία, Βουλγαρία καί Μαυροβούνιο «κυρίευσαν ὁλόκληρη σχεδόν τήν Εὐρωπαϊκή Τουρκία»²⁵. Τό 1913 ξέσπασε Ἑλληνοβουλγαρικός πόλεμος ἀνάμεσα στούς πρώην συμμάχους²⁶. Τό 1914 ἄρχισαν οἱ Βορειοηπειρωτικοί ἀγώνες²⁷, γιατί ἐνῶ ὁ ἑλληνικός Στρατός εἶχε ἀπελευθερώσει τή Βόρειο Ἤπειρο, «ὁ ἐν τῷ μεταξύ

28. Βοβολίνη Κ., ὅ.π., σελ. 215.
29.. Ὅ.π., σελ. 225.
30. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 67: «Ἡ εὐθύνη τοῦ Θεοκλήτου, ὡς προέδρου τῆς αὐτοκέφαλης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἔγκειται στό ὅτι προσωπικά τοὐλάχιστον δέν θέλησε νά διαφοροποιηθεῖ ἀπό τά γενόμενα, διαφυλάττοντας κατ᾿ αὐτόν τόν τρόπο τήν Ἐκκλησία ἀπό τήν ἐπίσημη ταύτισή της μέ συγκεκριμένη πολιτική παράταξη, ἀλλά συμμετεῖχε στό ἀνάθεμα».
31. Ἀγγελοπούλου Ἀ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, Ἱστορία τῶν δομῶν διοικήσεως καί ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 39.
32. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ........................ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 19: «Ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος εἶναι μιά μορφή Συνόδου πού χρησιμοποίησε πολλές φορές ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία. Λέγεται Ἀριστίνδην, γιατί αὐτός πού τή συγκροτεῖ ὁρίζει ὡς μέλη της τούς κατά τή γνώμη του ἀρίστους, ἤ ἀρίστους εἰδικά γιά τό σκοπό πού αὐτή συνέρχεται. (Γι᾿ αὐτό μπορεῖ, πολλές φορές, νά εἶναι Ἀριστίνδην καί νά προτιμοῦνται ὄχι οἱ ἄριστοι ἀλλά οἱ ἀρεστοί). Εἶναι ὅμως ἔκτακτη Σύνοδος καί, ἐπειδή οἱ ἄριστοι εἶναι πάντα λίγοι, εἶναι συνήθως ὀλιγομελής».

ἐκραγείς πρῶτος παγκόσμιος πόλεμος, ἀνέτρεψε τά συμπεφωνημένα καί τά ἀνεγνωρισμένα ἑλληνικά δικαιώματα, καί ἡ Βόρειος.. Ἤπειρος, ἐν μέσῳ περιπετειῶν, παρέμεινεν εἰσέτι ὑπό δουλείαν»²⁸. Τήν ἴδια χρονιά οἱ Τοῦρκοι ἄρχισαν νά διώχνουν τούς χριστιανούς ἀπό τό κράτος τους. «Μόνον κατά τό πρῶτον ἑξάμηνον τοῦ 1914 ἀπηλάθησαν παρά τῶν Νεοτούρκων ἤ ἠναγκάσθησαν νά ἐκπατρισθῶσι 250.000 Ἑλλήνων ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας»²⁹. Ὅσον ἀφορᾶ στή διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας ἴσχυε ὁ νόμος τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτη τοῦ 1852, πού καθιστοῦσε ὡς ἀνώτατη ἐκκλησιαστική ἀρχή ὄχι συνολικά τό σῶμα τῆς Ἱεραρχίας, ἀλλά μιά πενταμελή Σύνοδο, ἡ ὁποία ἤλεγχε τή διαρκή Σύνοδο, ἔχοντας τή δυνατότητα νά παρέμβει στή σύνθεσή της. Σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στίς ἀποφάσεις τῆς Συνόδου, αὐτές μποροῦσαν νά ληφθοῦν μόνον παρουσίᾳ τοῦ βασιλικοῦ ἐπιτρόπου. Ὁ πολιτικός διχασμός μεταξύ βενιζελικῶν καί βασιλικῶν μεταφέρεται καί στούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας, μέ ἀποκορύφωμα τόν ἀναθεματισμό ἀπό τή Σύνοδο τό 1916 τοῦ Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἐπαναστάτησε κατά τῆς κυβέρνησης τῶν Ἀθηνῶν καί σχημάτισε στή Θεσσαλονίκη ἄλλη προσωρινή ἐθνική κυβέρνηση. Ὁ Ἀθηνῶν Θεόκλητος δέν συμφωνοῦσε, ἀλλά δέν ἔκανε καί καμμία προσπάθεια νά ἐκφράσει δημόσια τή γνώμη του³⁰. Ἡ «μεγάλη πνευματική πτώση καί ἡ ἐντροπή τοῦ ἐθνικοῦ διχασμοῦ»³¹ χαρακτηρίζουν τήν περίοδο 1917-1922. Τό 1917 οἱ σύμμαχοι βοηθοῦν τόν Βενιζέλο νά ἐπιστρέψει στήν Ἀθήνα, ἐνῶ ὁ βασιλιάς Κωνσταντῖνος ἀναγκάζεται νά ἐγκαταλείψει τή χώρα, ἀφήνοντας τόν θρόνο στόν δευτερότοκο υἱό του Ἀλέξανδρο. Μέσα σέ ἕνα μῆνα συγκροτεῖται ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος³², ἡ ὁποία ἀπομακρύνει τούς Ἀρχιερεῖς πού ἦταν στό πλευρό τοῦ βασιλιᾶ καί τούς φυλακίζει σέ μοναστήρια, μέ ἀπόφαση τοῦ Ἀνώτατου Ἐκκλησιαστικοῦ Δικαστηρίου.

33. Εἶναι ἡ τέταρτη Ἀριστίνδην Σύνοδος πού συγκροτήθηκε μετά ἀπό τήν ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδος (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., Ὑπάρχει κρίσις εἰς τήν Ἑλλαδικήν Ἐκκλησίαν; σελ. 13).
34. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 77.
35. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., σελ. 42.
36.. Ἡ πέμπτη αὐτή Ἀριστίνδην Σύνοδος............ συγκροτήθηκε «διά Βασιλ. Διατάγματος τήν 19ην Νοεμβρίου 1920…» (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
37. Ἀναστασίου Ἰ, ὅ.π., τ. 2, σελ. 594.
38. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14.

Ὁ Ἀθηνῶν Θεόκλητος καθαιρεῖται. Τό 1918 ἡ ἐν λόγῳ Ἀριστίνδην Σύνοδος³³ ἐκλέγει τόν Μελέτιο Μεταξάκη, εὐνοούμενο τῆς κυβέρνησης τοῦ Βενιζέλου, ὡς Μητροπολίτη Ἀθηνῶν. Ὁ Μελέτιος ἀναλαμβάνει τό πηδάλιο τῆς Ἐκκλησίας τήν ἐποχή, «ὅπου ὁλοκληρώνεται ἡ πραγματικότητα ἑνός νέου κόσμου, πού σηματοδοτεῖται μέ τό τέλος τῶν αὐτοκρατοριῶν, τή συνακόλουθη διάλυση καί τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἀλλά καί τόν ἀναπόφευκτο ἐπαναπροσδιορισμό τῶν συνόρων τῶν Βαλκανικῶν κρατῶν»³⁴. Ὁ Μελέτιος ἦταν δεδηλωμένος βενιζελικός, ὅμως ἡ στάση του στό θέμα τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τίς πολιτειοκρατικές ἀρχές, ἔδινε μία ἐλπίδα, ὅτι ἡ πορεία τῆς Ἐκκλησίας μπαίνει σέ σωστό δρόμο. Ἐπίσης ὡς Μητροπολίτης Ἀθηνῶν ὁ Μελέτιος Μεταξάκης σέ μικρό χρονικό διάστημα ἀνέπτυξε ἀξιόλογη δράση ἐνισχύοντας τό κήρυγμα καί τήν ἐκκλησιαστική ἐκπαίδευση³⁵. Ὅμως τό 1920 ὁ Βενιζέλος χάνει τίς ἐκλογές καί ψηφίζεται ὁ βασιλικός Δ. Ράλλης. Ἀκολούθησε καί ἡ ἀλλαγή στό σῶμα τῆς Ἐκλησίας, καθώς στό θρόνο τῶν Ἀθηνῶν, ἀντί τοῦ Μελετίου, ἐπιστρέφει ὁ Θεόκλητος Μηνόπουλος³⁶. Τό 1920 διαλύθηκε τό καθεστώς τῶν Νεοτούρκων καί ἐμφανίστηκε ὁ Μουσταφά Κεμάλ, ὁ ὁποῖος ὀργάνωσε τόν τούρκικο στρατό στή Μικρά Ἀσία. Τό 1922 συντελέστηκε ἡ Μικρασιατική καταστροφή. Πέρα ἀπό τή φρικτή σφαγή, ἔγινε καί τό τελικό ξερίζωμα τῶν Ἑλλήνων ἀπό τήν Μ. Ἀσία καί τόν Πόντο μέ τήν ἀνταλλαγή τῶν πληθυσμῶν³⁷. Τά δραματικά γεγονότα τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς προκαλοῦν τήν ἐπανάσταση τοῦ Ν. Πλαστήρα τό 1922 καί φέρνουν τήν κυριαρχία τῶν στρατιωτικῶν στά πολιτικά πράγματα, μέ ἐπακόλουθη τήν παραίτηση καί ἐκ νέου ἀποχώρηση τοῦ βασιλιᾶ Κωνσταντίνου. Ἐπανέρχονται οἱ μεταρρυθμιστές, ψηφίζονται μία σειρά μεταρρυθμιστικῶν νομοσχεδίων. Συγκροτεῖται ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος (ἡ ἕκτη κατά σειρά³⁸), πού ἀκυρώνει ὅλα τά προηγούμενα διατάγματα, μέ Μητροπολίτη Ἀθηνῶν αὐτή τή φορά τόν Χρυσόστομο Παπαδόπουλο (χειροτονεῖται στίς 25.02.1923). Ὅμως ὁ Καταστατικός Χάρτης τοῦ 1923 δέν ἀνταποκρινόταν στούς κανόνες τοῦ Κανονικοῦ

39. Νανάκη Ἀ., ὅ.π., σελ. 53.
40. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
41. Τό 1923 συγκροτήθηκε ἡ ἕβδομη Ἀριστίνδην Σύνοδος «διά Δικτατορικοῦ Διατάγματος ἐπί Κυβερνήσεως Ν. Πλαστήρα», μέ σκοπό «ἐφαρμογῆς καί ἐκτελέσεως … Ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως περί ἐκθρονισμοῦ ὑπερηλίκων Ἀρχιερέων καί μεταθέσεως ἄλλων, μή ἀνηκόντων εἰς τήν Ἀντιβασιλικήν Παράταξιν» (Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
42. Κολιοπούλου Ἰ., Ἱστορία τῆς Ἑλλάδος ἀπό τό 1800, σελ. 285.
43. Μέ τό Νομοθετικό Διάταγμα τοῦ Θ.............. Παγκάλου εἶχε συγκροτηθεῖ τό 1925 ἡ ὄγδοη Ἀριστίνδην Σύνοδος (βλ. Πρεσβυτέρου Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14).
44. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 680.
45.. Ὅ.π., σελ. 681.

ἐκκλησιαστικοῦ δικαίου³⁹. Σύμφωνα μέ αὐτόν τήν Ἐκκλησία θά διοικοῦσε ἡ πενταμελής Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας, πού ὅμως θά συνεδρίαζε μόνο μία φορά τό χρόνο, ἐνῶ τό ὑπόλοιπο χρονικό διάστημα τήν Ἐκκλησία θά διοικοῦσε ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, ἐκτελῶντας τίς ἀποφάσεις τῆς Συνόδου⁴⁰. Ἑπομένως ἦταν ἀδύνατον νά συνέλθει τό σύνολο τοῦ σώματος τῆς Ἱεραρχίας, γιά νά συζητηθοῦν τά μεγαλύτερα ἐκκλησιαστικά θέματα καί νά ληφθοῦν ἀποφάσεις γιά τά σημαντικότερα ζητήματα. Τή χρονιά αὐτή⁴¹ τοῦ 1923 ἡ Ἑλλάδα «ἦταν μία χώρα ἡττημένη στρατιωτικά, διχασμένη πολιτικά, διεθνῶς ἀπομονωμένη καί ἀπειλούμενη ἀπό τίς γειτονικές χῶρες, οἰκονομικά κλονισμένη καί ὑποχρεωμένη νά περιθάλψει πλέον τοῦ ἑνός ἑκατομμυρίου ἐνδεῶν καί ἄστεγων προσφύγων»⁴². Εἶναι τά χρόνια τῆς πρώτης Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας (1924-1936). Τό 1925 ὁ δικτάτορας Πάγκαλος⁴³ διέπραξε ἀκόμα μία ἀπαλλοτρίωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς περιουσίας⁴⁴. Τό 1928 οἱ Μητροπόλεις τῶν Νέων Χωρῶν ὑπήχθησαν «ἐπιτροπικῶς» στή δικαιοδοσία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἀλλά τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο διατήρησε τά πνευματικά του δικαιώματα σχετικά μέ αὐτές. Τό 1931 καί 1932 ψηφίστηκαν οἱ Νόμοι 5187 καί 5438, οἱ ὁποῖοι καθιέρωσαν μικτό σύστημα στή διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας: μία φορά τόν χρόνο θά συνεδρίαζε ἡ Σύνοδος τῆς Ἱεραρχίας, ἐνῶ στή διάρκεια ὅλου τοῦ ἔτους θά λειτουργοῦσε ἡ Διαρκής Σύνοδος⁴⁵. Στό θέμα τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Περιουσίας ἐπέφερε μεγάλη ἀλλαγή ἡ κατάργηση τό 1930 τοῦ Γενικοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου καί ἡ ἵδρυση ἀντί αὐτοῦ τοῦ Ὀργανισμοῦ Διοικήσεως τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Περιουσίας (ΟΔΕΠ). Ἀπό τά ἐσωτερικά προβλήματα τῆς χώρας τό μεγαλύτερο ἦταν ἡ ἀνταλλαγή πληθυσμῶν μέ τήν Τουρκία καί στό ἐξωτερικό πεδίο τά προβλήματα στίς σχέσεις μέ Σερβία, Βουλγαρία καί Τουρκία, μαζί καί τό Κυπριακό. Ἐνῶ στήν Ἐκκλησία τό μεγαλύτερο ἀπό τά ἐσωτερικά της προβλήματα ἦταν τό ζήτημα τοῦ νέου ἡμερολογίου, πού ἡ

46. Γαζή ..Ἔ., Πατρίς, θρησκεία, οἰκογένεια, σελ. 203.
47. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 14-15: «Ἡ Σύνοδος αὕτη ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ 1945 μέ τινας ἐλαχίστας παραλλαγάς προσώπων…».
48. Σβορώνου Ν., Ἐπισκόπηση τῆς.....νεοελληνικῆς ἱστορίας, σελ. 145: «Οἱ ἀνθρώπινες ἀπώλειες ἀνῆλθαν στό 7-8% τοῦ πληθυσμοῦ, ἡ ἀγροτική παραγωγή μειώθηκε περισσότερο ἀπό 70%, ἡ ναυτιλία ἔχασε πάνω ἀπό 73% τῆς χωρητικότητάς της, ἡ ὑποδομή τῆς χώρας καταστράφηκε σχεδόν ὁλοκληρωτικά. Περισσότερο ἀπό χίλια χωριά καταστράφηκαν, τό νόμισμα ἐκμηδενίστηκε».
49. Καραγιάννη Γ., Ἐκκλησία καί Κράτος, σελ. 66.
50. Ματζουνέα Ε., ὅ.π., σελ. 15.

Ἐκκλησία ἀποδέχθηκε ἀπό τό κράτος τό 1924 καί κορυφώθηκε τό ζήτημα τό 1935. Στίς δεκαετίες τοῦ ΄20 καί τοῦ ΄30 ἀρχίζει να ἀναδύεται στήν Ἑλλάδα τό ἐργατικό καί κομμουνιστικό κίνημα. Ἡ Ἐκκλησία ἀντιδρᾶ ἀναθέτοντας στόν θεολόγο Π. Τρεμπέλα τή συγγραφή μελέτης πάνω στό θέμα τοῦ κομμουνισμοῦ, ἡ ὁποία ἐκδόθηκε τό 1925. Τήν περίοδο 1924–1925 δημιουργοῦνται καί τά ἀντικομμουνιστικά σχήματα καί ὀργανώσεις γιά νά τόν ἀντιμετωπίσουν. Παράλληλα προχωροῦσε με γοργό ρυθμό καί ὁ ἑλληνικός φεμινισμός, πού ὁ μετασχηματισμός του γινόταν «ἀπό τό πρώιμο στάδιο τῆς ἐμφάνισης σέ ζητήματα οἰκογένειας καί ἐκπαίδευσης καί στό πρότυπο τῆς "πατριωτικῆς μητρότητας" πρός τό πεδίο διεκδίκησης πολιτικῶν καί κοινωνικῶν δικαιωμάτων»⁴⁶. Ὁ θάνατος τοῦ Ἀθηνῶν Χρυσοστόμου τό 1938 προβλημάτισε τόν δικτάτορα Μεταξά γιά τήν ἐπιλογή τοῦ διαδόχου του. Τελικά ἐκλέχθηκε ὁ Τραπεζοῦντος Χρύσανθος, ἀλλά ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος (ἔνατη στή σειρά⁴⁷) τοῦ 1941 θά παύσει τόν Χρύσανθο καί στή θέση του θά φέρει τόν Δαμασκηνό. Ὁ Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ἡ κατοχή τῆς χώρας ἀπό τούς Γερμανούς, τούς Ἰταλούς καί τούς Βούλγαρους, οἱ ἐσωτερικές ταραχές πού κατέληξαν στόν ἐμφύλιο πόλεμο κατά τήν περίοδο 1946–1949, εἶχαν κατερειπώσει τή χώρα⁴⁸. Καί οἱ δύο μητροπολῖτες, ἀντίπαλοι γιά τόν θρόνο τῶν Ἀθηνῶν, ἐργάζονται ἐντατικά στά χρόνια τῆς κατοχῆς. Ὁ Δαμασκηνός κατορθώνει νά μισθοδοτεῖται ὁ κλῆρος ἀπό τό Δημόσιο Ταμεῖο. Ἐπίσης δικό του ἔργο εἶναι καί ὁ Καταστατικός Χάρτης (νόμος 671/1943), ὁ ὁποῖος, σχεδόν ἐξ ὁλοκλήρου, ἴσχυσε μέχρι καί τήν Ἀπριλιανή δικτατορία (1967). Ὁ Χρύσανθος ἔγινε ὁ ἐκπρόσωπος τοῦ βασιλιᾶ στήν Ἑλλάδα καί ἐνέκρινε τή μορφή, τόν τρόπο καί τήν ἔκταση τοῦ ἀντιστασιακοῦ ἀγώνα στήν Ἑλλάδα⁴⁹. Στίς 12 Ὀκτωβρίου 1944 οἱ Γερμανοί ἐγκατέλειψαν τήν Ἀθήνα, ἀλλά τότε ξέσπασε ὁ ἐμφύλιος πόλεμος. Οἱ σύμμαχοι Ἄγγλοι ἀπό τήν πλευρά τους ἀπαίτησαν ἀπό τόν βασιλιά Γεώργιο νά ὁριστεῖ ἀντιβασιλεύς ὁ Μητροπολίτης Δαμασκηνός ἀντί τοῦ Χρυσάνθου. Τό 1945 συγκροτήθηκε ἡ δέκατη Ἀριστίνδην Σύνοδος «ὑπό τοῦ Ἀντιβασιλέως – Ἀρχιεπισκόπου Δαμασκηνοῦ»⁵⁰,

51. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 92.
52. Ἀγγελοπούλου Ἀ., ὅ.π., (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 58.
53. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 101: «Ἄτολμη, ἄβουλη καί διστακτική εἶναι καί ἡ στάση της Ἱεραρχίας στό μεγάλο ἐθνικό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος, παρ᾿ ὅτι ἦταν πρόεδρος τῆς Πανελλήνιας Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου (ΠΕΕΚ), δέν ξέφυγε οὔτε στιγμή ἀπό τήν ἐπίσημη γραμμή τῶν μετεμφυλιακῶν κυβερνήσεων, ἀκόμη καί ὅταν αὐτή ὁδηγοῦσε σέ ἀπαράδεκτους συμβιβασμούς, πού προκαλοῦσαν τήν ὀργή τοῦ λαοῦ καί τῆς ἡγεσίας τοῦ κυπριακοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπικεφαλῆς τῆς ὁποίας ἦταν ὁ ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος».

μέ σκοπό νά χειροτονηθοῦν νέοι Ἀρχιερεῖς. Στίς 27 Σεπτεμβρίου 1946 ὁ Γεώργιος ἐπιστρέφει στήν Ἑλλάδα καί ἐνῶ διεξαγόταν ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, ταυτόχρονα συνεχιζόταν τό ἀρχιεπισκοπικό ζήτημα. Βουλευτές καί Μητροπολίτες πίεζαν γιά τήν ἀπομάκρυνση τοῦ Δαμασκηνοῦ. Ὁ Γεώργιος καί πάλι ἔλαβε ἀρνητική ἀπάντηση ἀπό τή Βρετανική Κυβέρνηση καί ὁ Δαμασκηνός παρέμεινε στή θέση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν μέχρι τόν θάνατό του στίς 20 Μαΐου 1949. Ὁ Γεώργιος δέν ὑπέγραψε ποτέ τήν παραίτηση τοῦ Χρυσάνθου, πού θά σήμαινε τήν ἀναγνώρισή του ὡς Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν ἀπό τό 1938 ἕως τό 1941 καί τελικά τό αἴτημα αὐτό τοῦ Χρυσάνθου θά ἱκανοποιηθεῖ, ἀλλά καί πάλι ἐν μέρει, μετά ἀπό τήν ἐκλογή τοῦ διαδόχου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Μητροπολίτη Ἰωαννίνων Σπυρίδωνα, 50 περίπου μέρες πρίν ἀπό τόν θάνατο τοῦ Χρυσάνθου. Στά χρόνια τοῦ ἐμφύλιου πολέμου ἡ Ἐκκλησία τίθεται ὁλοκληρωτικά στό πλευρό τῆς βασιλικῆς κυβέρνησης τῶν Ἀθηνῶν, ἀπομακρύνει ὅλους τούς κληρικούς πού εἶχαν ἐνταχθεῖ στό Ἐθνικό Ἀπελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ἤ συνεργάστηκαν μαζί του καί, πέρα ἀπό τίς ἐγκυκλίους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου πού καταδίκαζαν τήν Ἀριστερά, ὑπῆρξε πλέον πολύ δυναμική παρουσία κληρικῶν στίς στρατιωτικές ὁμάδες, θεμελιώνοντας ἔτσι μία στενή σχέση μέ τίς Ἔνοπλες Δυνάμεις. Καθοριστική δράση εἶχε στόν ἰδεολογικό καί πολιτικό ἀγώνα κατά τῆς Ἀριστερᾶς ἡ ὀργάνωση Θεολόγων «Ζωή»⁵¹. Τήν περίοδο 1940-1950 «ἡ ἀδελφότητα αὐτή πρόσφερε θετικό ἔργο σέ δύσκολες στιγμές … κύρια στούς τομεῖς τῆς πνευματικῆς ἀνασυγκροτήσεως τῆς χώρας, μέ τήν κατηχητική καί τήν κηρυκτική δράση καί τήν ἔμπρακτη φιλανθρωπία»⁵². Στό Σύνταγμα τοῦ 1952 ἡ Ἐκκλησία καί πάλι παρουσιάζει κρατική ὑπόσταση, ἐξαρτώμενη ἀπό τήν πορεία τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας, ὅπως φάνηκε καί στό θέμα τοῦ Κυπριακοῦ⁵³. Ὁ Σπυρίδων πέθανε στίς 21 Μαρτίου 1956. Νέος Μητροπολίτης Ἀθηνῶν ἐκλέχτηκε ὁ Λαρίσης Δωρόθεος (ὁ ὁποῖος ὅμως σέ 17 μῆνες πέθανε). Ἡ περίοδος τῆς ἀρχιερατίας τοῦ Δωροθέου σημαδεύεται ἀπό τή δημοσίευση στόν Τύπο τῆς ἔρευνας τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων, τά ὁποῖα μᾶλλον μεγαλοποιήθηκαν. Ὅμως ἡ Ἐκκλησία δέν ἔλαβε καμία θέση καί ἐνῶ οἱ ἀποκαλύψεις τοῦ

54. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ.................. ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 9.
55.. Ὅ.π., σελ. 10.
56. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ............. ὑποστήριξη στόν Θεόκλητο ἐπιτυγχάνεται σέ συσκέψεις πού γίνονται σέ σπίτια μητροπολιτῶν. Καί ὁ μητροπολίτης Πατρῶν, ὅταν ἀνεβαίνει στόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο, ἀνταποδίδει τή βοήθεια, ἐξασφαλίζοντας διά τοῦ "μεταθετοῦ" μεγαλύτερες μητροπόλεις γιά δέκα ἀπό τούς ὑποστηρικτές του…».
57.. Ὅ.π., σελ. 118.
58. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ πρώην Κυθήρων Μελετίου, Ὁ ἐνάρετος Ἱεράρχης, σελ. 56: «Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν. Ἐκράτουν αὐτόν σκεπτικόν. Τί ἔπραξε! … Πιεσθείς ὑπό φίλων του καί εὑρεθείς εἰς τοιαύτην ψυχολογικήν θέσιν, πού τοῦ ἦτο ἀδύνατον νά ἀρνηθῇ μή ἔχων βαθέως μελετήσει τά τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἐπισκόπων, ἐδέχθη τήν μετάθεσιν. Ἀλλ᾿ ὡμίλει μοι λίαν μετανοημένος διά τοῦτο».
59. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν

Τύπου ἀφοροῦσαν σέ σοβαρά παραπτώματα τῶν ἐκπροσώπων τῆς Ἐκκλησίας –σέ θέματα ἠθικῆς καί φιλοχρηματίας– δέν προέβη σέ ἀνάλογες ἐνέργειες, ὥστε ἤ νά διαμαρτυρηθεῖ γιά τή συκοφάντηση τοῦ κλήρου ἤ νά τιμωρήσει παραδειγματικά τούς παρεκτραπέντας⁵⁴. Αὐτό ἦταν τό ἕνα ἀπό τά δύο δεσπόζοντα –στήν ἐποχή μετά ἀπό τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο– ἐκκλησιαστικά προβλήματα, πού προκαλοῦσαν τήν ἀγανάκτηση τοῦ λαοῦ. Τό δεύτερο ἦταν τό μεταθετό τῶν Ἀρχιερέων. Τό θέμα τοῦ μεταθετοῦ παρουσιάστηκε ὡς πρόβλημα, διότι «θεωρήθηκε μέσον συναλλαγῆς τῶν διοικούντων τήν Ἐκκλησία καί πλουτισμοῦ ἐκείνων πού μετατίθενται»⁵⁵. Στίς 11 Μαΐου 1957 τόν Δωρόθεο διαδέχθηκε ὁ Μητροπολίτης Πατρῶν Θεόκλητος, στόν τρόπο ἐκλογῆς τοῦ ὁποίου ξαναπαρουσιάστηκε τό πρόβλημα τοῦ μεταθετοῦ καί πάλιν ὡς σκανδάλου⁵⁶. Τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1958 ὁ Θεόκλητος, ὡς πρόεδρος τῆς ΠΕΕΚ, «αἰφνιδιάζει τήν κυβέρνηση Καραμανλῆ»⁵⁷, καταδικάζοντας σέ διάγγελμα τίς ὠμότητες τῶν Ἄγγλων στήν Κύπρο. Τό 1959 σημαδεύτηκε ἀπό τή μεγάλη κρίση, πού προκάλεσε καί πάλι τό λεγόμενο «μεταθετό» καί ἔφερε διχασμό στήν Ἱεραρχία, διότι ἕνα μέρος τῶν μητροπολιτῶν ὑποστήριζε τήν κατάργηση τοῦ «μεταθετοῦ» (ὅπως ἐξάλλου καί ἡ κυβέρνηση τοῦ Κ. Καραμανλῆ), ἐνῶ οἱ ὑπόλοιποι ἦταν ὑπέρ αὐτοῦ. Χαρακτηριστικό εἶναι, ὅτι ἐπί τοῦ Θεοκλήτου, τό 1959, καί ὁ Μητροπολίτης Διονύσιος ἔγινε ἀπό Λήμνου Τρίκκης καί Σταγῶν διά μεταθέσεως. Στή συνέχεια ὅμως ὁ Διονύσιος πολέμησε τό σύστημα τοῦ μεταθετοῦ⁵⁸. Στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης, σύμφωνα μέ τόν πρ. Κυθήρων Μελέτιο, ἡ μετάθεση δέν ἔγινε κερδοσκοπικά⁵⁹. Οἱ ἐφημερίδες τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἔγραφαν, ὅτι ἡ ἐν λόγῳ

Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου πρώην Κυθήρων Μελετίου, Ὁ ἐνάρετος Ἱεράρχης, σελ. 56: «Δέν ἐπεδίωξε μετάθεσιν διότι ἤθελε νά φύγῃ ἀπό τήν μικράν Μητρόπολιν Λήμνου, νά ὑπάγῃ εἰς ἄλλην μεγαλυτέραν. … Ὑπῆρξεν ἀκτήμων, ἀνώτερος χρημάτων: ἀπέθανε πένης!»
60.. Ἐφημερίδα «Λῆμνος» στίς 8.02.1959, κύριο ἄρθρο: «Ἕως χθές εἴμεθα ἥσυχοι ἀπό τῆς ἀπόψεως αὐτῆς. Δοξάζαμε τόν καλό Θεό, διότι μᾶς ἔστειλε σέ μιά δύσκολη περίοδο τόν ἄξιον Ἱεράρχη, τόν ἐργώδη καί ζηλωτή πνευματικό Ποιμένα, τόν προοδευτικό καί ἀκούραστο Ποιμενάρχη, τόν χρηστό καί ἀφιλοχρήματο Δεσπότη, τόν εὐθύ καί εἰλικρινῆ Ἡγέτη, τόν μεγαλόψυχο καί ἐλεήμονα Ταγό... Τώρα εἴμεθα πλέον ὀρφανοί... Ἡ Λῆμνος θά νοιώσῃ βαθειά τήν ἀπουσία του, ὅπως ἐξ ἀρχῆς εἶχεν αἰσθανθῇ καί τήν παρουσία του... Εἴχαμε εὐχαριστήσει τόν Ὕψιστο, διότι μετά μακράν σειράν ἐτῶν στειρότητος ἠξιώθημεν νά ἀποκτήσωμε Μητροπολίτην ἄξιον τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του, τοῦ θεαρέστου ἔργου του... Εἶναι ἡ στιγμή δύσκολος...».
61.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Μέ ἐνθουσιασμόν θά ὑποδεχθῆ ὁ λαός τῆς πόλεώς μας τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης κ. κ. Διονύσιον: «Ἀπό σήμερον ἡ Ἱερά Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν ἔχει τόν ὑπεράξιον Μητροπολίτην της. Τόν σκληρῶς δοκιμασθέντα εἰς τήν Φυλακήν, τά στρατόπεδα καί τά βασανιστήρια. Τόν μή πτοηθέντα καί ἀπό αὐτόν τόν θάνατον, πού τόν ἠπείλει ἀνά πᾶσαν στιγμήν. Ὁ Διονύσιος ἐπέζησε ὅλων αὐτῶν, διότι ὁ Θεός τόν ἠγάπησε καί διότι καί ἡμᾶς, τό χριστεπώνυμον πλήρωμα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν, ἠγάπησε, ὥστε νά τοποθετηθῇ ὡς ἐκλεκτός Ἱεράρχης μας, καί νά τόν γνωρίσωμεν εἰς ἔργα φυλαλληλίας καί ἀνυψώσεως τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων τοῦ τόπου μας καί βελτιώσεως τῆς θέσεως τοῦ ἱεροῦ μας κλήρου».
Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 21–22: «Μέ ἀπερίγραπτο ἐξ ἄλλου ἐνθουσιασμό οἱ Τρικαλινοί ἐδέχθησαν τήν ἀπόφασι τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, διότι ἐγνώριζαν, ὅτι ὁ Διονύσιος (Χαραλάμπους), ἦταν ἕνας ἐκ τῶν ἀρίστων καί ἁγίων Ἱεραρχῶν τῆς Ἑλλαδικῆς Ἐκκλησίας, ἀκαταπόνητος ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου καί ζηλωτής τῶν πατρικῶν του παραδόσεων. Ἡ λαμπρά ἑνδεκαετία πού ἐπηκολούθησε ἐδικαίωσε τούς Χριστιανούς τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν».
62.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἔρευνα» στίς 8.03.1959, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἐκεῖνο ὅμως πού ἐπιστεγάζει τήν προσωπικότητα τοῦ νέου Ἱεράρχου εἶναι ἡ πανθομολογουμένη εὐσέβεια καί ἁγιότης του».
Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Διον. Μαγκλιβέρα, σελ. 58: «… ἡ ἀκτινοβολία τῆς προσωπικότητος καί τῆς δραστηριότητός του εἶχεν ἐξέλθει τῶν στενῶν ὁρίων τῆς Μητροπόλεώς του καί εἶχε, χωρίς ὑπερβολήν, κατακτήσει τό Πανελλήνιον. Καί τοῦτο ὀφείλεται εἰς τό ὅτι ὁ Διονύσιος εἶχεν ἐπιβληθῆ εἰς τήν κοινήν συνείδησιν ὡς ποιμήν, ὡς συγγραφεύς, ὡς ἐκκλησιαστικός ἡγέτης, ὡς Ἄνθρωπος».
63.. Ἡ ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» στίς 4.02.1959: «… ἡ Ἱ. Μητρόπολις Τρίκκης καί Σταγῶν

μετάθεση στούς Λημνίους μέν προκάλεσε βαθιά λύπη⁶⁰, ἐνῶ στούς Τρικαλινούς μεγάλο ἐνθουσιασμό⁶¹. Σύμφωνα καί πάλι μέ τίς ἐφημερίδες ἡ προσωπικότητα τοῦ Διονυσίου Χαραλάμπους ἦταν εὐρύτερα γνωστή στόν ἑλληνικό λαό⁶² καί δέν συνδεόταν στή συνείδησή του μέ κανένα σκάνδαλο, ἀντιθέτως τό ἠθικό του ἀνάστημα ἦταν σεβαστό στήν κοινή γνώμη⁶³. Τόν γνώριζαν ὡς

θεωρεῖται ὡς μεγάλη καί παλαιά Μητρόπολις, ἥτις εἴθισται νά πληροῦται διά μεταθέσεως. … ὁ Μητροπολίτης Λήμνου κ. κ. Διονύσιος εἶναι εἷς ἐκ τῶν ἀρίστων Ἱεραρχῶν, πραγματικός Λευΐτης, διακρίνεται δέ διά τήν αὐστηράν προσήλωσίν του εἰς τά θρησκευτικά καθήκοντα καί διά τήν μεγάλην ἐθνικήν καί κοινωνικήν δρᾶσιν του. Γενικῶς ὁ νέος Ποιμενάρχης μας εἶναι κεκοσμημένος μέ ὅλα τά σπάνια προσόντα τά προσήκοντα εἰς ἕνα πραγματικόν Ἱεράρχην, ἄξιον τῆς ἀποστολῆς του. … εἶναι ἡλικίας 54 ἐτῶν … κατά τήν διάρκειαν τῆς κατοχῆς ἐφυλακίσθη ὑπό τῶν κατακτητῶν ... διά τήν ἐθνικήν δρᾶσιν ἥν ἀνέπτυξε διά τήν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος». Ἡ ἐφημερίδα «Ἔρευνα» στίς 8.03.1959: «… ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ νέου Ἱεράρχου διαλάμπει μία ὄντως πατερική μορφή συγκεντροῦσα πλεονεκτήματα, σπανίως ἀπαντώμενα εἰς ἕν καί τό αὐτό πρόσωπον. … ἄνθρωπος μορφωμένος καί μάλιστα συγγραφεύς πολυγραφώτατος. Εἶναι ὁ ταπεινός λευΐτης, ὁ γνωρίζων νά ὑπηρετῇ τούς πάντας ἀόκνως καί ἀνιδιοτελῶς. Ἡ ταπείνωσίς του ὅμως συνδυάζεται μέ ἀκαταπόνητον δραστηριότητα, ὅπως ὁ μειλίχιος χαρακτήρ του μέ νευρώδη ἀγωνιστικότητα. Ἡ ἀφιλοκέρδειά του εἰς τήν Λῆμνον εἶχε καταστῆ παροιμιώδης..» Ἡ ἐφημερίδα «Δημοκρατική ἐλπίς» στίς 8.02.1959, ἄρθρο Αἱ ἀνταλλαγεῖσαι ἐπιστολαί μεταξύ κ. Βαμβέτσου καί Ἀρχιεπισκόπου: «Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος εὐθύς ἅμα τῆ τοποθετήσει τοῦ Μητροπολίτου Λήμνου κ.κ. Διονυσίου εἰς Τρίκκαλα δι᾿ ἰδιοχείρου ἐπιστολῆς του πρός τόν κ. Βαμβέτσον ἀνήγγειλεν τήν ἐκλογήν του, χαρακτηρίσας αὐτόν ὡς "ἄνδρα ὑπηρετήσαντα τήν ἐκκλησίαν καί τό Ἔθνος διελθόντα τήν Κατοχήν ἐν φυλακαῖς καί ἐξορίᾳ". Ἐκφράζει δέ τήν πεποίθησιν ὅτι "συγκεντροῖ πάντα τά προσόντα τοῦ καλοῦ ποιμένος τοῦ θύοντος τήν ψυχήν αὐτοῦ ὑπέρ τῶν προβάτων, ὡς ἔκαμνε καί διά τούς συναιχμαλώτους Του καί θά ἀνταποκριθῆ εἰς τάς προσδοκίας τῶν χριστιανῶν καί.. Ὑμῶν"».
64. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 383.
65. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 111: «Τό κῦρος του ἦταν μεγάλο. Ἡ προσωπικότης του δεσπόζουσα».
66.. Ὅ.π., σελ. 104-105.
67. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 132.
68. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 105: «Ἐκλογή ὑμῶν ὡς Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος προεκάλεσε τρομερόν σάλον καί ἔρριψεν ἁγιωτάτην Ἐκκλησίαν ἡμῶν εἰς μίαν ἄνευ προηγουμένου περιπέτειαν. Θέατρον κατέστημεν καί ἀνθρώποις καί ἀγγέλοις. Καταχλευαζόμεθα, προπηλακιζόμεθα, περιφρονούμεθα. Εὐσεβής Ἑλληνικός κλῆρος καί Λαός θρηνεῖ καί ὀδυνᾶται. Ἐχθροί μόνον Πατρίδος καί Ἐκκλησίας χαίρουν καί πανηγυρίζουν. Ἱκετεύομεν καί παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, ὅπως βοηθήσητε, διά τῆς παραιτήσεως ὑμῶν, Ἐκκλησίαν ἐξέλθῃ

«ἄριστο πατριώτη»⁶⁴ καί ἄξιο Ἱεράρχη⁶⁵. Στίς 8 Ἰανουαρίου 1962 πεθαίνει ὁ Θεόκλητος καί Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν ἐκλέγεται ὁ Ἀττικῆς Ἰάκωβος, ἡ ἐκλογή τοῦ ὁποίου γίνεται αἰτία νά ξεσπάσει «μεγάλη κρίσι στήν ζωή τῆς Διοικούσης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος»⁶⁶. Ἡ περιπέτεια αὐτή ἀφορᾶ στίς κατηγορίες πού διακινήθηκαν ἀπό παρεκκλησιαστικά περιβάλλοντα σχετικά μέ τήν ἠθική ὑπόσταση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἰακώβου. Οἱ Μητροπολίτες ἐνῶ φανερά κρατοῦσαν ἀπόσταση ἀπό τόν νεοεκλεγέντα, κρυφά τοῦ ἔστελναν συγχαρητήρια τηλεγραφήματα⁶⁷. Σύμφωνα μέ τή μαρτυρία τοῦ πρωτοπρεσβύτερου Πολυκάρπου Τύμπα ὁ Διονύσιος ἀπέστειλε τηλεγράφημα⁶⁸ στόν Ἰάκωβο μέ τήν παράκληση νά παραιτηθεῖ. Τό τηλεγράφημα δημοσιεύθηκε στόν «Ἐθνικό Κήρυκα»

πρωτοφανοῦς κρίσεως. Παραίτησις ὑμῶν, χάριν εἰρηνεύσεως Ἐκκλησίας συγκινήσῃ κλῆρον καί λαόν καί περισώσῃ κῦρος ὑμῶν. Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος».
69. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303, Εἰσήγησις Πρός τήν Ἱεραρχίαν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (4.10.63).
70. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὑπάρχει ἕνα γράμμα πρός τόν πατέρα Σταῦρο, πού ἀποκαλύπτει τήν ἀγωνία του γιά τήν κατάσταση μέσα στήν Ἐκκλησία ἐκείνης τῆς περιόδου: «6 Ὀκτωβρίου 1964. Ἀγαπητέ μοι π. Σταῦρο, … Τά Ἐκκλησιαστικά μας πράγματα δέν εἶναι καλά καί ὁλοέν καί περισσότερον γίνονται χειρότερα. Δέν ἠδυνήθημεν δυστυχῶς ὡς Ἱεραρχία νά ξεπεράσωμεν τάς μικρότητας καί τάς ἀδυναμίας μας διά νά ἀναδείξωμεν Προκαθήμενον μέ ἀρχάς καί γραμμήν καί δύναμιν θελήσεως. Ἔτσι, ἔχουν ἀποτελματωθῆ τά πάντα καί μία σύγχυσις ἄνευ προηγουμένου ἐπικρατεῖ καί ἀπειθαρχίαι καί ἀταξίαι σημειοῦνται καθ᾽ ἑκάστην. Διά νά καταβιβάζεται, ὅμως, ὁλοέν καί περισσότερον τό κῦρος τῆς Ἐκκλησίας καί νά τραυματίζεται ἀνεπανορθώτως τό γόητρον τοῦ Ἀρχιερατικοῦ ἀξιώματος. Κλαίω, ἀγαπητέ, καί θρηνῶ, βλέπων τήν θλιβεράν αὐτήν κατάστασιν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας πραγμάτων. Ἡ ἀπογοήτευσις, ἡ ὁποία μέ καταλαμβάνει, μέ ὠθεῖ νά ἐγκαταλείψω τόν Μητροπολιτικόν θρόνον καί νά ἀποσυρθῶ εἰς μίαν γωνίαν ἤρεμον, θρηνῶν τό κατάντημά μας καί προσευχόμενος ὑπέρ τῆς ἀναγεννήσεως καί ἀνορθώσεως τῆς Ἐκκλησίας μας».

(φ. 17 Ἰανουαρίου 1962) ὡς κύριο ἄρθρο. Τελικά ὁ Ἰάκωβος ἀναγκάζεται νά παραιτηθεῖ καί στή θέση του ἐκλέγεται ὁ Χρυσόστομος Β΄, ὁ ἀπό Φιλίππων (Καβάλας), ὁ ὁποῖος ἀναλαμβάνει τό πηδάλιο τῆς Ἐκκλησίας σέ μία ἐποχή γενικῆς ἀστάθειας, κληρονομῶντας δύο βασικές ἐκκρεμότητες: τή σύνταξη τοῦ νέου Καταστατικοῦ Χάρτη τῆς Ἐκκλησίας ἀντί τοῦ κατοχικοῦ νόμου τοῦ 1943 καί τό ζήτημα τοῦ «μεταθετοῦ». Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου διασώθηκε ἡ εἰσήγησή του στήν Ἱερά Σύνοδο στίς 4.10.1963, μέ τήν ὁποία συνιστᾶ στήν Ἱεραρχία νά μελετηθεῖ ἐμπεριστατωμένα τό ζήτημα τοῦ μεταθετοῦ, ὥστε νά ὠφεληθεῖ τό πλήρωμα τοῦ λαοῦ μέ ὁτιδήποτε ἀποφασίσει νά πράττει⁶⁹. Ἀπό τόν Φεβρουάριο τοῦ 1964 ἀναλαμβάνει ἡ κυβέρνηση τοῦ Γεωργίου Παπανδρέου, ἡ ὁποία προσπαθεῖ καί πάλι νά ἐπιβάλει τό «μεταθετόν»⁷⁰. Τό 1965 μετά τά «Ἰουλιανά» γεγονότα ἀντί τοῦ Γ. Παπανδρέου θά βρεθεῖ ἐπικεφαλῆς τῆς κυβέρνησης ὁ Γεώργιος Ἀθανασιάδης – Νόβας, ἡ κυβέρνηση τοῦ ὁποίου θά βάλει τή χώρα σέ περίοδο κρίσης, πού θά καταλήξει στή δικτατορία τῆς 21ης Ἀπριλίου τοῦ 1967. Ὡς κρίσιμη θεωρήθηκε ἡ περίοδος τοῦ 1965 καί γιά τήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. Μέ τήν ἐπιβολή τῆς δικτατορίας τῶν Συνταγματαρχῶν, τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1967, συγκροτήθηκε Ἀριστίνδην Σύνοδος, ἡ ὁποία ἐξέλεξε ὡς Ἀρχιεπίσκοπο τόν Ἀρχιμανδρίτη Ἱερώνυμο Κοτσώνη. Ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἦταν ἕνας ἀπό τούς ὀκτώ Μητροπολίτες, πού δέχθηκαν νά μετάσχουν ὡς μέλη αὐτῆς τῆς Συνόδου καί ἕνας ἀπό τούς δύο πού συμπλήρωσαν τό τριπρόσωπο γιά τήν ἐκλογή Ἀρχιεπισκόπου.

71. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 111: «Ἀναμφιβόλως ἀνεδείχθη ὁ ἀείμνηστος καί "ἐν ὁσιότητι καί δικαιοσύνῃ διαβιῶν" Διονύσιος, ἡ ψυχή τῆς ἀριστίνδην Συνόδου. Θά ἠδύνατο, ἐφ᾿ ὅσον τό ἐπεθύμει, νά ἐκλεγῇ ὁ ἴδιος Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, πράγματι "ψήφῳ κλήρου καί λαοῦ". Ἀλλ᾿ ἦταν βαθύτατα μετριόφρων καί εἰλικρινά ταπεινός ἄνθρωπος. Ὅλων τότε τά βλέμματα ἐστράφησαν πρός αὐτόν …».
72. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Κων. Κούρκουλα, Γεν. Δ/ντοῦ Θρησκευμάτων, σελ. 33: «Ὅταν δέ μετ᾿ ὀλίγον, ἀσθενήσαντος τοῦ γηραιοῦ Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, εἰς τήν συζήτησιν περί τῆς διαδοχῆς αὐτοῦ ἀνεφέρθη ὑπό ἰσχυρῶν παραγόντων τό ὄνομά του, ὁ Τρίκκης Διονύσιος ἀπήντησεν ἐπί λέξει: "Ζῶντος καί ὑγιαίνοντος τοῦ Ἱερωνύμου, θεωρῶ ὡς ἁμαρτίαν ἀκόμη καί τήν σκέψιν περί ἰδικῆς μου προβολῆς"».
73. Μανιτάκη Ἀ., Οἱ σχέσεις τῆς Ἐκκλησίας μέ τό Κράτος–Ἔθνος, σελ. 25.
74. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τοῦ 1934, σελ. 224.
75. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., Ἀναδίφηση ἐκκλησιαστικῆς ἐκπαίδευσης, σελ. 23.

Διασώθηκαν μαρτυρίες ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Διονύσιος προοριζόταν γιά τόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο Ἀθηνῶν⁷¹, ὅμως τό ἀρνήθηκε⁷².
....Ὁ..κλῆρος. Μετά τήν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὁ κλῆρος ἦταν ἐξουθενωμένος ψυχικά καί οἰκονομικά⁷³. Ὁ πρῶτος Κυβερνήτης τῆς ἐλεύθερης Ἑλλάδας, ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας, συμβάλλει ἐνεργά στήν ἵδρυση τό 1830 στόν Πόρο τοῦ πρώτου Ἐκκλησιαστικοῦ Σχολείου, τό ὁποῖο ὅμως διαλύθηκε μέ τή δολοφονία τοῦ ἱδρυτῆ. Ὅσον ἀφορᾶ στή μόρφωση τοῦ ἑλληνικοῦ κλήρου ἐπί τῆς Ἀντιβασιλείας τοῦ Ὄθωνα, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος γράφει χαρακτηριστικά: «… ὁ πρῶτος διοργανωτής τῆς διοικήσεώς της [τῆς Ἐκκλησίας] Γεώργιος Μάουρερ σημείωσε ὅτι ἐπί χιλίων ἱερέων τῆς Ἑλλάδος μόλις οἱ δέκα ἦσαν σέ θέση νά γράψουν τό ὄνομά τους, προσέδωσε ὅμως τέτοια κατεύθυνση στά ἐκκλησιαστικά πράγματα τῆς χώρας, ὥστε ἐπί μία ἑκατονταετία σχεδόν δέν κατέστη δυνατό νά βελτιωθεῖ ἡ κατάσταση τοῦ ἐνοριακοῦ κλήρου, ἀπό τήν ἄποψη τῆς μορφώσεως καί τῆς ἀξιοπρεποῦς οἰκονομικῆς συντηρήσεως»⁷⁴. Ὅμως τό 1833 κάνει ἀρχή στήν Ἑλλάδα ἡ τυπική Ἐκπαίδευση καί στή διάρκεια 180 ἐτῶν «ἱδρύθηκαν πάνω ἀπό 65 Σχολεῖα καί Σχολές, «μέ προεξάρχουσα τήν πρώτη ἐπίσημη Ἱερατική Σχολή τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους»⁷⁵, τήν Ριζάρειο Ἐκκλησιαστική Σχολή. Τό 1837 ἱδρύθηκε ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Τό 1856 θεσπίστηκε ὁ πρῶτος θεμελιώδης νόμος (ΤΞΖ΄ «Περί ἱερατικῶν σχολείων») σύστασης τῶν Σχολείων τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἐκπαίδευσης. Ἡ α΄ παράγραφος τοῦ νόμου προέβλεπε τήν ἐτήσια εἰσφορά τῶν Ἱερῶν Μονῶν στή συντήρηση τῶν Ἱερατικῶν Σχολείων. Ἡ συντήρηση αὐτή ἀπό τίς ἐτήσιες εἰσφορές τῶν Μονῶν θά συνεχιστεῖ ἕως τό 1909, πού μέ τό Ν. ΓΥΙΔ΄

76. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., ὅ.π., σελ. 35.
77. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 227.
78.. Ὅ.π., σελ. 229.
79. Χριστοφορίδη Θ., Ρωσσίου Αἰκ., ὅ.π., σελ. 120.
80.. Ὅ.π., σελ. 121.
81.. Ὅ.π., σελ. 170.

(«Περί Γενικοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου καί Διοικήσεως Μοναστηρίων») θά ἱδρυθεῖ τό Γενικό Ἐκκλησιαστικό Ταμείο, πού ἕνας ἀπό τούς σκοπούς του θά εἶναι «ἡ μισθοδοσία τῶν ἱεροκηρύκων, διδασκάλων καί καθηγητῶν τῶν ἱερῶν μαθημάτων»⁷⁶. Ἡ πρώτη ὀργάνωση τῆς διοίκησης τῆς Ἐκκλησίας, πού καθόρισε τήν ὑποταγή τῆς Ἐκκλησίας στό κράτος, μετέφερε τή διοίκηση τῶν ἐνοριακῶν ναῶν στούς δήμους καί τίς κοινότητες. Ὁ δήμαρχος ἦταν πλέον ὁ ἀπόλυτος ἄρχοντας τοῦ ναοῦ⁷⁷. Κάποιες ἀλλαγές στόν τομέα αὐτόν ἄρχισαν νά παρουσιάζονται μέ τήν ἐπανάσταση τοῦ 1909, ἀλλά ἡ ριζική ἀλλαγή γίνεται τό 1932, ὅλη ἡ οὐσία τῆς ὁποίας ἀναφαίνεται στή διατύπωση τοῦ νόμου «Περί ἐνοριακῶν ναῶν καί ἐφημερίων καί ταμείου ἀποδοχῶν καί ἀσφαλίσεως τοῦ κλήρου τῆς Ἑλλάδος»⁷⁸. Μέ τόν νόμο αὐτό ὁρίστηκε ὁ βασικός μισθός τῶν ἱερέων καί ἡ σύνταξή τους. Οἱ Ἱερατικές Σχολές παράλληλα μέ τήν ἑτοιμασία τῶν ἱερέων σπουδαστῶν ὡς διδακτικοῦ προσωπικοῦ εἶχαν καί γεωργικό προσανατολισμό «ὡς ἀδήριτη ἀνάγκη τῆς κοινωνίας»⁷⁹, μέχρι καί τή μεταπολεμική περίοδο. Ὄντως τήν περίοδο αὐτή, 1910-1920, πού χαρακτηρίζεται ἀπό ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιά τή γεωργία, δημιουργοῦνται πολλά σχολεῖα, ὅπως καί τά ἐκκλησιαστικά, προσανατολισμένα στή γεωργική ἐκπαίδευση. Τό σύστημα ὅμως αὐτό τῆς ἐκπαίδευσης τοῦ κλήρου εἶχε προβληματίσει σοβαρά τίς κρατικές ἀρχές, μέχρι πού τό 1926 ἐπιχειρεῖται ἡ κατάργηση τῶν Ἱερατικῶν Σχολῶν καί ὁ περιορισμός τους σέ 6, καθώς τό μέτρο τῶν Ἱεροδιδασκαλείων εἶναι τελείως ἄστοχο «καί τήν Ἐκκλησία δέν ὠφελεῖ, ἀφοῦ οἱ ἀπόφοιτοί τους θά παρέμειναν σίγουρα δάσκαλοι, καί τήν ἐκπαίδευση ζημιώνει, ἀφοῦ δημιουργεῖ ἡμιμαθεῖς δασκάλους»⁸⁰. Τό 1943 ἱδρύθηκε ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τό 1945–1950 γίνεται ἡ ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἐκπαίδευσης χάρη στον Ἰωάννη Καρμίρη στή θέση τοῦ Γενικοῦ Διευθυντῆ Θρησκευμάτων τοῦ ΥΠΕΠΘ, μέ τίς ἐνέργειες τοῦ ὁποίου ἀπαγορεύεται «ἡ χειροτονία μή προσοντούχων Ἱερέων, καί ρυθμίζονται θέματα διαβάθμισης, συνταξιοδότησης, νοσοκομειακῆς περίθαλψης καί μισθοδοσίας τῶν Ἱερέων»⁸¹.

82. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 625.
83. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 759: «Ἑκάστη ἀποτελεῖται ἐξ ἑνιαίου οἰκοδομήματος (ἐπάνοδος εἰς τό κοινοβιακόν σύστημα) ἤ πολλῶν καλυβῶν περί ἕνα ναόν (ἐπάνοδος εἰς τάς ἀρχαίας λαύρας)».
84. Frazee Charles, Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία καί Ἑλληνική Ἀνεξαρτησία (1821-1852), σελ. 67.
85. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου, ὅ.π., σελ. 196.
86. Ἀρχιμ. Βασιλείου Στεφανίδου, ὅ.π., σελ. 763.
87. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 134.
88. Κρικώνη Χ., ὅ.π., τόμος Β᾿, σελ. 180-181.

.....Ὁ..μοναχισμός. Μετά τήν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως τά μοναστήρια «ἦταν τά ταμεῖα τῶν προγονικῶν θησαυρῶν καί τά σχολεῖα τοῦ λαοῦ»⁸², ὅμως παράλληλα πλήθαιναν τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια πού συνετέλεσαν στήν κατάπτωση τοῦ μοναχισμοῦ. Ἡ ἄνθηση τοῦ ἰδιόρρυθμου συστήματος, ἄρα καί ἡ μεγαλύτερη παρακμή τοῦ μοναχικοῦ βίου, ἐπικράτησε τόν 16ο αἰώνα. Ὅμως ἡ κρίσιμη αὐτή περίοδος παρουσίασε καί τίς ἔντονες ἀντιδράσεις γιά τήν ἐπικρατούσα κατάσταση. Πρῶτον, πολλοί μοναχοί ἐγκατέλειψαν τά ἰδιόρρυθμα μοναστήρια καί ἵδρυσαν νέες σκῆτες, στίς ὁποίες ἐπιδόθηκαν σέ αὐστηρότερο μοναχικό βίο⁸³. Δεύτερον, πολέμησαν τό ἰδιόρρυθμο σύστημα καί οἱ πατριάρχες, ὅπως ὁ Κωνσταντινουπόλεως Ἱερεμίας ὁ Β΄, ὁ Ἀλεξανδρείας Σίλβεστρος καί ὁ Ἱεροσολύμων Σωφρόνιος. Οἱ ἀντιδράσεις αὐτές εἶχαν ὡς ἀποτέλεσμα τήν ἐπαναφορά καί πάλι τοῦ κοινοβιακοῦ συστήματος, ἀλλά ἡ καλυτέρευση αὐτή δέν κράτησε γιά πολύ. Τό 1821 τά μοναστήρια εἶχαν ὑποστηρίξει ἐνεργά τήν Ἐπανάσταση: οἱ μοναχοί λάμβαναν μέρος στίς μάχες, ὁ χαλκός τῶν μοναστηριῶν, μέχρι καί τά πόμολα τῶν θυρῶν, ἔλιωσαν γιά νά γίνουν πυρομαχικά καί τά ἴδια τά μοναστήρια χρησίμευαν ὡς καταφύγια προσφύγων84. Ἐξάλλου καί ἡ σημαία τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγώνα ὑψώθηκε ἀπό τόν Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανό στήν ἱστορική μονή τῆς Ἁγίας Λαύρας⁸⁵. Ἀλλά ἀμέσως μετά ἀπό τούς ἀπελευθερωτικούς ἀγῶνες τοῦ 1821 ὁ Ἀδαμάντιος Κοραής, ο ὁποῖος ἔγραφε γιά τήν αὐτονομία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδας ἀπό τό Πατριαρχεῖο καί γιά τή μεταρρύθμιση μέσα στήν Ἐκκλησία⁸⁶, θά ἀσκήσει τή μεγαλύτερη κριτική στό μοναχισμό: «Κατά τόν Κοραή, τό μεγαλύτερο κακό πού βασάνιζε τήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἦταν τό γεγονός ὅτι "ζοῦσε ὑπό τόν ζυγό τιτλοφόρων μοναχῶν"»⁸⁷. Ὁ Κοραής θεωροῦσε τούς μοναχούς ὡς αἱρετικούς, προερχόμενους ἀπό τούς ἐγκρατητικούς, τούς θεωροῦσε ἐκμεταλλευτές τοῦ Γένους, θορυβοποιούς τῆς κοινωνίας, ὅτι ἐπέφεραν τήν ἀλλοτρίωση τῆς θρησκείας, κάνοντάς την μακρά καί κουραστική καί κατάντησαν νά τήν κάνουν «καλογηροθρησκείαν»⁸⁸. Ἡ ἀρχή τῆς καταστροφῆς τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ ξεκινάει τό 1833, ὅταν ἡ Ἀντιβασιλεία (ἕνα μέλος τῆς ὁποίας,

89. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 15.
90. Frazee Charles, ὅ.π., σελ. 156.
91. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 17.
92.. Ὅ.π., σελ. 23.
93. Ἀναστασίου Ἰ., ὅ.π., σελ. 632.

ὁ Θεόκλητος Φαρμακίδης, ἦταν βαθιά ἐπηρεασμένος ἀπό τίς ἰδέες τοῦ Κοραῆ), ἀφαίρεσε τά μοναστήρια ἀπό τή δικαιοδοσία τῆς Ἐκκλησίας, ὑποτάσσοντάς τα στό κράτος, ὅριζε νά κλείσουν ὅλα τά μοναστήρια τῆς χώρας πού εἶχαν λιγότερους ἀπό τρεῖς μοναχούς, ἀλλά καί τά κατεστραμμένα μοναστήρια, χωρίς νά ὑπολογιστεῖ ὁ ἀριθμός τῶν μοναχῶν σ᾿ αὐτά, καί ἀπό τήν δήμευση τῆς περιουσίας αὐτῶν τῶν μοναστηριῶν νά δημιουργηθεῖ Ἐκκλησιαστικό Ταμεῖο, πού θά φρόντιζε γιά τή μισθοδοσία τοῦ κλήρου⁸⁹. Μετά ἀπό ἕνα μήνα μέ βασιλικό διάταγμα διαλύονται 412 ἀπό τά 545 ἀνδρικά μοναστήρια καί 15 ἀπό τά 18 γυναικεῖα, ἡ μοναστηριακή περιουσία δημεύεται, ληστεύεται, καταστρέφεται και οἱ μοναχοί μέ βίαιο τρόπο ἐκδιώκονται ἀπό τά μοναστήρια τους. Ἔπρεπε 2000 μοναχοί ἀπό τά μοναστήρια πού κατάργησε ἡ Ἀντιβασιλεία νά ἐγκατασταθοῦν στά διασωθέντα 148, τά ὁποῖα φορολογοῦνταν καί ἀπό τήν τοπική αὐτοδιοίκηση καί ἀπό τήν κεντρική κυβέρνηση⁹⁰. Στά «Ἀπομνημονεύματά» του ὁ Μακρυγιάννης ἀναφέρει ὅτι οἱ διωγμένοι ἀπό τά μοναστήρια τους καλόγεροι πέθαιναν στούς δρόμους ἀπό τήν πείνα καί ὀνομάζει ξεκάθαρα τούς ἐνόχους: «ἀναθεματισμένοι τῆς πατρίδας πολιτικοί μας καί οἱ διαφταρμένοι ἀρχιερεῖς»⁹¹. Οἱ μοναχοί παίρνουν μέρος στίς ἐξεγέρσεις τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος δυσανασχετεῖ μέ τό βαυαρικό καθεστώς. Ἤ οἱ ἴδιοι ξεσηκώνουν τόν λαό, ὄπως στήν περίπτωση τοῦ Παπουλάκου (μοναχοῦ Χριστοφόρου Παναγιωτόπουλου), ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ συνελήφθη βρέθηκε στίς φυλακές, ὅπου κρατοῦσαν δέσμιους ἄλλους 150 μοναχούς⁹². Ἡ μεγάλη αὐτή καταστροφή τοῦ ἑλληνικοῦ μοναχισμοῦ θά τόν ἀφήσει στή βαθιά κρίση καί ἡ προσπάθεια τῆς ἀνόρθωσής του θά γίνει μόνο μετά ἀπό τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
.....Θεολογική καί πνευματική κίνηση. Τόν 18^ο αἰώνα ἄρχισε ἡ ἐπίδραση τῆς δυτικῆς φιλοσοφίας καί τῆς νεότερης ἐπιστήμης στούς θεολόγους, οἱ ὁποῖοι τόν 19^ο αἰώνα ἔγιναν πιό συστηματικοί καί χρησιμοποίησαν ἐπιστημονικές μεθόδους, ἀκολουθῶντας τά πρότυπα τῆς γερμανικῆς θεολογίας⁹³. Σύμφωνα μέ τόν καθηγητή Ἀ. Ἀγγελόπουλο ἡ θεολογική κίνηση στήν Ἑλλάδα ἀπό τήν ἑλληνική ἐπανάσταση μέχρι τίς πρῶτες τρεῖς δεκαετίες τοῦ 20^οῦ αἰώνα συστηματικά, καί ὕστερα περιπτωσιακά, παρουσιάζει δύο βασικότερα χαρακτηριστικά: «Πρῶτον εἶναι ἡ στροφή πρός τήν βαθύτερη μελέτη τῶν συγγραμμάτων τῶν ἐκκλησιαστικῶν πατέρων. … Τό ἄλλο χαρακτηριστικό εἶναι

94. Ἀγγελοπούλου Ἀ., Ἐκκλησιαστική ἱστορία, Ἱστορία τῶν δομῶν διοικήσεως καί ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (εἰκοστός αἰώνας), σελ. 134.
95. Φιλόπτωχος Ἀδελφότης Ἀνδρῶν Θεσσαλονίκης, Νικόλαος Λούβαρης: ὁ φιλόσοφος, παιδαγωγός καί θεολόγος, ἀπό τό ἄρθρο Χ. Ἀραμπατζῆ, Ἡ παράδοση τῆς ἐκκλησίας στό ἔργο τοῦ Νικολάου Λούβαρη, σελ. 91.

ὅτι μερικοί διακεκριμένοι θεολόγοι, παρ᾿ ὅλη τή συντηρητικότητά των, δέν ἀπέρριπταν τό εὐρωπαϊκό πνεῦμα καί γι᾿ αὐτό μετέφεραν στήν Ἑλλάδα ὑπό τήν ἐπίδραση τοῦ διαφωτισμοῦ τίς βασικές ἰδέες τοῦ δυτικοῦ θρησκευτικοῦ προβληματισμοῦ καί κυρίως τήν ἀρχή περί τῆς προτεραιότητας τῆς ἠθικῆς ἀπέναντι στό δόγμα (pietismus). Αὐτή ἡ ἰδέα εἶναι ξένη πρός τήν οὐσία τῆς Ὀρθοδοξίας, στήν ὁποία ἡ βίωση τῆς σωτηρίας ἐπιδιώκεται ἀποκλειστικά μέσα στήν ἐμπειρία καί στήν εὐσέβεια τῆς Ἐκκλησίας καί ὄχι μέσα ἀπό τήν ἀτομική πίστη, τήν ἀτομική ἀρετή καί τήν ἀτομική εὐσέβεια»⁹⁴. Ἡ μεταπολεμική θεολογία πορευόταν μέσα στά πλαίσια τῆς «αντιματεριαλιστικής και αντικομμουνιστικής ρητορικής»⁹⁵, ἀφοῦ εἶχε πάρει καί τήν κατεύθυνση τῆς ἐπιστροφῆς στούς Πατέρες

96. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 11.
97.. Ἡ Λέσβος στόν Α΄ Βαλκανικό πόλεμο ἦρθε καί πάλι στά χέρια τῶν.. Ἑλλήνων.
98. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 13.
99. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 11.

Ὁ

Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (κατά κόσμον Κωνσταντίνος Γιαβαστσάς) γεννήθηκε τό 1907 στό Ἀβτζιλάρ Ἀδραμυττίου τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Οἱ εὐσεβεῖς καί στοργικοί του γονεῖς⁹⁶, Χαράλαμπος καί Κλεοπάτρα Γιαβαστσᾶ, εἶχαν ἀποκτήσει ἑπτά παιδιά: τόν Εὐστράτιο, τή Χρυσάνθη, τήν Αἰκατερίνη, τή Μαριάνθη, τήν Ἀριάδνη, τόν Κωνσταντίνο καί τήν Ἀνδρονίκη. Ὁ πατέρας του ἦταν ἔμπορος ἐλαιολάδου. Ἡ μητέρα του Κλεοπάτρα φρόντιζε γιά τή χριστιανική ἀνατροφή τῶν παιδιῶν. Ἐκείνη ἔμαθε στό μικρό Κωνσταντίνο νά μελετᾶ τήν Ἁγία Γραφή καί νά προσεύχεται. Στά τέλη τοῦ 1913 εἶχαν ἀρχίσει οἱ διωγμοί τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης καί τόν Μάιο τοῦ 1914 ἐπεκτάθηκαν στή δυτική Μικρά Ἀσία. Ἡ οἰκογένεια τοῦ Διονυσίου ἀναγκάστηκε νά ἐγκατασταθεῖ στή Στύψη Λέσβου⁹⁷, ἀπ᾿ ὅπου κατάγονταν οἱ γονεῖς τοῦ. Ἐκεῖ ὁ μικρός Κωνσταντίνος θά διδαχθεῖ τά πρῶτα του γράμματα στό Δημοτικό Σχολεῖο⁹⁸. Τό 1919, μετά τήν ὀθωμανική ἧττα, χιλιάδες Ἑλλήνων προσφύγων ἐπέστρεψαν ἀπό τό ἐσωτερικό τῆς Ἀνατολίας, ἀπό τή Μακεδονία καί τή Θράκη, γιά νά ἐπανεγκατασταθοῦν κατά μῆκος τῶν ἀκτῶν καί εἰδικά στά παράλια τοῦ Αἰγαίου πού βρίσκονταν ὑπό ἑλληνική στρατιωτική κατοχή. Μεταξύ αὐτῶν πού ἐπέστρεψαν ἐνδεχομένως θά ἦταν καί ἡ οἰκογένεια τοῦ Διονυσίου, ἤ ἕνα μέρος της, διότι ἀλλιῶς δέν ἐξηγεῖται ἡ σφαγή ἀπό τούς Τούρκους τῶν γονέων του καί τῶν δύο ἀδελφῶν⁹⁹, πού δέν θά γινόταν ἄν εἶχαν παραμείνει στή Λέσβο. Ἀπ᾿ τήν ἐννεαμελή οἰκογένεια, μετά ἀπό τά τραγικά γεγονότα τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, διασώθηκαν μόνον τρία ἀδέλφια: ἡ Μαριάνθη, ἡ Ἀριάδνη καί ὁ Κωνσταντίνος, ὁ ὁποῖος ὡς Μικρασιάτης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄
Βίος καί δράση τοῦ Μητροπολίτου Διονυσίου

1. Ὁ ξεριζωμός ἀπό τή Μικρά Ἀσία

100 Ὅ.π.
101. Βλ. Παράρτημα σελ. 303-305, Προσευχή: «Δέν βαστοῦσαν τά πατρικά σπλάγχνα Σου νά μέ βλέπουν νά πλανιέμαι πάντα αὐτοῦ˙ νά πέφτω˙ νά χτυπῶ˙ νά ματώνωμαι˙ νά πληγώνωμαι˙ νά διατρέχω τέλος τόν κίνδυνο νά κατασπαραχθῶ ἀπ᾽ τόν σατανᾶ, ὅπως κατασπαράσσεται ἀπ᾽ τόν λύκο τό πρόβατο, πού ἀποκοπεῖ ἀπ᾽ τό κοπάδι καί γυρίζει μονάχο του στό βουνό. Καί καλός Ποιμένας πού εἶσαι βγῆκες σ᾽ ἀναζήτησί μου. Μέ βρῆκες ὅπου καί ὅπως δέν ἔπρεπε. Καί μέ ἐπιδεξιότητα, πού μονάχα τό θεῖο Σου χέρι ἔχει μέ ᾽συρες κοντά Σου. Μέ ὁδήγησες στό περιβόλι τῆς Πάναγνής Σου Μητέρας».
102. Μιχαηλίδη Κ.Μ., Ὁ Μητροπολίτης Μηθύμνης Διονύσιος (1879-1951), σελ. 17: «Μεσολαβεῖ τότες ἡ διάλυση τοῦ μετώπου καί ὁ διωγμός καί τό ξερίζωμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Μ. Ἀσίας. Οἱ ἐκπατρισμένοι φεύγουν, οἱ περισσότεροι στά νησιά, κι ἀποφασίστηκε ἀπό τά Δύο Σώματα τῶν Πατριαρχείων νά σταλθεῖ ἐκεῖ πατριαρχικός ἔξαρχος γιά παρηγοριά καί φροντίδα, γιά στέγαση καί συντήρηση. Κατάλληλος θεωρήθηκε ὁ Διονύσιος. Φεύγει στό τέλος Αὐγούστου τοῦ 1922 γιά τή Λέσβο».

πρόσφυγας στήν Ἑλλάδα, ἀλλάζει τό ἐπώνυμό του ἀπό Γιαβαστσάς σέ Χαραλάμπους, υἱοθετώντας γιά ἐπώνυμο τό μικρό ὄνομα τοῦ πατέρα του. Ἀγνοοῦμε τά γεγονότα τῆς ζωῆς του μεταξύ 1922-1924. Ὁ ἴδιος χαρακτήρισε ἐκεῖνο τό διάστημα ὡς "κρίσιμη στιγμή"¹⁰⁰. Κάποιοι ἀπό τούς κοντινούς συνεργάτες τοῦ Διονυσίου διηγήθηκαν ὅτι περιπλανώμενος τότε ὁ ὀρφανός Κωνσταντίνος ἀναζήτησε μία θεία του, ἡ ὁποία ὅμως τοῦ φέρθηκε τόσο ἄσπλαγχνα, πού ἐκεῖνος ἔχασε τίς ἐλπίδες στήν ἀνθρώπινη προστασία καί στό ἑξῆς στράφηκε ἀποκλειστικά στόν Θεό γιά κάθε βοήθεια, στήριγμα καί παρηγοριά¹⁰¹. Ὑπάρχει ὅμως καί μία ἄλλη ἐκδοχή: ὁ μελλοντικός Γέροντας τοῦ Διονυσίου καί ἐγγυητής του στή Σχολή τῆς Χάλκης, ὁ Μητροπολίτης (τότε Βρυούλων) Διονύσιος Μηνάς (1879-1951), τήν ἴδια περίοδο φτάνει στή Λέσβο, ἀπεσταλμένος ἀπό τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, γιά νά συμπαρασταθεῖ στόν πάσχοντα λαό τῆς Μικρᾶς Ἀσίας102. Σύντομα τοῦ γνωστοποιεῖται μέ τηλεγράφημα ἀπό τό Πατριαρχεῖο ἡ ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Μηθύμνης καί στίς 17 Νοεμβρίου τοῦ 1922 ἀναλαμβάνει τά καθήκοντά του. Ἐνδέχεται, ἑπομένως, νά τόν γνώρισε ὁ Διονύσιος τότε, νά ἔμεινε κοντά του μέχρι τό 1924 καί μέ τή βοήθειά του νά εἶχε καθοριστεῖ ἡ ἀπόφασή του νά γίνει μοναχός στό Ἅγιον Ὄρος. Δέν ἀποκλείουμε αὐτήν τήν πιθανότητα, ὅμως ἐκτός ἀπό τό γεγονός ὅτι καί οἱ δύο βρίσκονταν τό 1922 στή Λέσβο, δέν ἔχουμε καμία ἄλλη σχετική πληροφορία.

103. Μπαλατσούκα Σ., Διονύσιος Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν, Βίος καί πνευματικές παρακαταθῆκες, σελ. 23-24.
104. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 22.
105.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πολλάκις, ἐντρυφῶν εἰς τά θεόπνευστα τοῦ μεγάλου Πατριάρχου Χρυσοστόμου ἔργα, ὑπό τοιούτου ἱεροῦ ἐνθουσιασμοῦ καί συγκινήσεως κατελαμβανόμην, ὥστε ἐνηγκαλιζόμην τόν τόμον καί τόν κατεφίλουν εὐλαβῶς».
106.. Ὅ.π., σελ. 19-20: «Ὁ ἀείμνηστος Γέροντάς μου εἰς οὐδεμίαν ποτέ Ἀνωτέραν Σχολήν ἐφοίτησεν. Ὅμως, τόσον πολλά κατεῖχε! Πολλοί κατά κόσμον μορφωμένοι θά τόν ἐζήλευον ἀσφαλῶς. Δέν ἐμελέτα δέ ἐκεῖνος μόνον διαρκῶς, ἀλλά προέτρεπε θερμῶς καί ἐμέ νά μελετῶ».
107.. Ὅ.π., σελ. 20: «Πόσην ἐπιμονήν ἐπεδείκνυεν εἰς τό νά μέ φέρῃ εἰς ἐπαφήν μέ τό βιβλίον, νά μέ κάμῃ νά τό ἀγαπήσω, ὥστε "νά μή πέφτῃ ποτέ ἀπό τά χέρια μου", ὡς ὁ ἴδιος ἔλεγεν! Καί ἦτο ἀπό τάς βαθυτέρας χαράς καί ἱκανοποιήσεις μου ἡ μελέτη. Ἐδιδασκόμην. Ὠφελούμην. Ὠκοδομούμην. Ἔχαιρον χαράν ἀνεκλάλητον».
108.. Ὅ.π., σελ. 20: «Καί δέν ἐπέμενεν ὁ ἐν μακαρίᾳ τῇ λήξει σεβάσμιος Γέρων Ζωσιμᾶς μόνον εἰς τό νά μέ συνδέσῃ ἀρρήκτως μέ τό βιβλίον, ἀλλά καί εἰς τήν αὐτοσυγκέντρωσιν καί περισυλλογήν μέ ἤσκει».
109. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 19: «Ἦτο, πρό παντός, μέγας προσευχητής, ἄνθρωπος περισυλλογῆς καί αὐτοσυγκεντρώσεως».
110.. Ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 37-38: «Ἄν ὅμως τόν πλησίαζες αὐτόν τόν μεσόκοπο κοντό καλόγερο, ἔβλεπες τότε ὅτι ἔφερνε πάντα μαζί του ἕνα τετραπλό πόνο: Τόν ξεριζωμό ἀπό τή Μικρά Ἀσία, τήν ἄσκησι ἀπ᾿ τό Ἅγιον Ὄρος, τά μαρτύρια ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τήν ἀγωνία τῆς Κύπρου».

Ἀπό τό 1924 ὁ Διονύσιος ἦταν δόκιμος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Μεγίστης Λαύρας τοῦ Ἁγίου Ὄρους¹⁰³, ὑπακούοντας στόν Γέροντα Ζωσιμᾶ, κοντά στόν ὁποῖο μαθήτευε, καί γιά πνευματικό καί ἐξομολόγο του ἔχοντας τόν Γέροντα Κοδράτο¹⁰⁴. Τήν 10η Αὐγούστου 1925 ἐκάρη μοναχός μέ τό ὄνομα Ἀγάπιος. Ἤδη ἀπό τότε ἀρχίζει νά μελετᾶ τά ἔργα τῶν Πατέρων καί ἰδιαίτερα τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου¹⁰⁵, ὁ ὁποῖος, ὅπως θά δείξει ἡ ἔρευνα, τοῦ ἔγινε γιά πάντα σημεῖο ἀναφορᾶς. Στή Μεγίστη Λαύρα μόνασε δέκα χρόνια, ἐνῶ παράλληλα σπούδαζε στήν Ἀθωνιάδα Σχολή. Πέρα ἀπό τή συνεχή μελέτη πνευματικῶν βιβλίων¹⁰⁶, ἡ ὁποία τοῦ ἔδινε χαρά καί ἱκανοποίηση¹⁰⁷, ἐξασκοῦσε τόν ἑαυτό του στήν αὐτοσυγκέντρωση καί τήν περισυλλογή¹⁰⁸. Τά δύο τελευταῖα ἔγιναν σπουδαιότατα ἐφόδια στήν πνευματική του ἐξέλιξη¹⁰⁹. Ὁ Ἀρχιμ. Ἠλίας Μαστρογιαννόπουλος, πού δείχνει νά γνώριζε ἀπό κοντά τή ζωή τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου, τόν ἀποκαλοῦσε καλόγερο¹¹⁰. Στό ἄρθρο του Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά, ἀφιερωμένο στόν ἑορτασμό τῆς χιλιετηρίδας τοῦ Ἁγίου Ὄρους, στήν ὑποενότητα "ἐκδηλώσεις ἀγάπης", μεταξύ ἄλλων ὁ Διονύσιος περιγράφει περιστατικό,

2. Ἄσκηση στό Ἅγιον Ὄρος

111. Μοναχισμός καί σύγχρονος κόσμος, ὅ.π., σελ. 23.
112. Γιά νά εἴμαστε σίγουροι, ὅτι δέν ὑπῆρχε ἄλλος μοναχός Ἀγάπιος ἐκεῖνον τόν καιρό στή Μεγίστη Λαύρα, ἐπικοινωνήσαμε μέ τόν γραμματέα τῆς Λαύρας, τόν π. Ἀθανάσιο, ὁ ὁποῖος μᾶς ἐπιβεβαίωσε, ὅτι στά μοναχολόγια ὡς Ἀγάπιος εἶναι γραμμένος μόνον ἕνας μοναχός καί, μέ βάση τό ἐπώνυμο, εἶναι ὁ μετέπειτα Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος.
113. Οἱ σπουδές τοῦ Διονυσίου στή Χάλκη συμπίπτουν μέ τήν Τρίτη περίοδο λειτουργίας τῆς Σχολῆς (1923-1951), μέ ἑπταετή κύκλο σπουδῶν (τετραετές Γυμνάσιο καί τριετή Θεολογική Σχολή). Ὁ Διονύσιος ξεκινᾶ τή φοίτησή του στή Σχολή τό 1933, ὅταν στό θρόνο τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη ἦταν ὁ Φώτιος Β΄ (1929-1935).

τό ὁποῖο καταγράφουμε ἐδῶ ὁλόκληρο, διότι προσφέρει πληροφορίες γιά τά χρόνια τῆς ἄσκησής του στό Ἅγιον Ὄρος:
«Ὁ μοναχός Ἀγάπιος περιέθαλψεν βαρύτατα πάσχοντα ὑπό μεταδοτικῆς νόσου. Ἐν συνεννοήσει μετά τοῦ ἰατροῦ τῆς Μονῆς μοναχοῦ Παύλου, ὅστις, ὡς ἄλλος καλός Σαμαρείτης, περιέρχεται τό Ἅγιον Ὄρος ἐπισκεπτόμενος τούς ἀσθενεῖς καί παρέχων δωρεάν τάς ἰατρικάς του ὑπηρεσίας, ἐκράτησε τόν ἀσθενῆ πλησίον του, μή ὑπολογίσας τόν ἐκ τῆς μεταδοτικῆς νόσου κίνδυνον. Ὁ ἀσθενής ἐνόσει καί εἰς τήν ψυχήν. Ἦτο ἄπιστος καί ἐβλασφήμει τόν Θεόν καί τήν Ἐκκλησίαν. Ὁ π. Ἀγάπιος ὅμως, καί τοῦτο ὑπερενίκησε. Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς. Τόν ἐφρόντισεν ἐπιμελῶς καί ὁ Θεός, ἀμείβων τήν πρᾶξιν του ταύτην τῆς ἀγάπης καί τῆς αὐτοθυσίας, ἐχάρισε τήν κατ᾿ ἄμφω ὑγείαν εἰς τόν ἀσθενῆ. Ἔγινεν εἷς καλός μοναχός»¹¹¹.
Τό ἐν λόγῳ ἄρθρο χρονολογεῖται ἀπό τό 1963, ὅταν ὁ Διονύσιος ἦταν πλέον Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν, δηλαδή εἶχαν περάσει περίπου 35 χρόνια καί εἶναι ζήτημα ἐάν ἀπό τούς γύρω τοῦ Μητροπολίτη θά ὑπῆρχε κάποιος πού θά ἤξερε, ὅτι τό πρῶτο μοναχικό ὄνομα τοῦ Διονυσίου ἦταν Ἀγάπιος¹¹². Περιγράφοντας τό παραπάνω περιστατικό, ὁ Διονύσιος ἔντεχνα ἀποφεύγει νά προβάλει τόν ἑαυτό του, φροντίζοντας μόνο γιά τό πνευματικό κέρδος τοῦ ἀναγνώστη, τόν ὁποῖο διδάσκει περί ἀγάπης καί αὐτοθυσίας. Ἀξιοσημείωτο εἶναι ὅτι ὁ μοναχός Ἀγάπιος φερόταν στόν ἄρρωστο ὡς πατέρας: "Ἔλαβε τήν θέσιν τοῦ πατρός τοῦ ἀσθενοῦς", πού σημαίνει ὅτι ἤδη ἀπό αὐτή τήν ἡλικία (θά ἦταν τότε 20-27 ἐτῶν) εἶχε συνειδητοποιήσει μέσα του τό χάρισμα τῆς πνευματικῆς πατρότητας.

3. Θεολογικές σπουδές στή Χάλκη
Μετά τήν Ἀθωνιάδα ὁ Διονύσιος συνέχισε τίς σπουδές του στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, ὅπου φοίτησε ἑπτά χρόνια¹¹³. Στή διάρκεια τῆς φοίτησής του, τόν Αὔγουστο τοῦ 1934, χειροτονήθηκε διάκονος. Τήν 18η Ἰουνίου 1935

114. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 24.
115. Τό ὄνομα εἶχε λάβει πρός τιμήν τοῦ Μηθύμνης Διονυσίου (Μηνᾶ).
116. Τό 1908 ὁ Ἅγιος Ἱλαρίων, ὁ κορυφαῖος θεολόγος τῆς Ρωσίας στίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα, μαζί μέ τούς συναδέλφους του καθηγητές τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας τῆς Μόσχας καί τούς σπουδαστές της, ταξίδεψαν ἀπό τήν Μόσχα στά σπουδαιότερα μέρη τῆς Χριστιανικῆς Ἀνατολῆς, κάνοντας στάση καί στή Χάλκη. 117. Священномуч. Иларион (Троицкий), Ἀπό τήν Ἀκαδημία μέχρι τόν Ἄθωνα, творения, т. 3, стр. 121.
118. Священномуч. Иларион (Троицкий), творения, т. 3, стр. 121-122.
119. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 10.
120.. Ὅ.π., σελ. 9.
121. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 25.

πῆρε ἀπολυτήριο ἀπό τή μονή τῆς μετανοίας του¹¹⁴ καί τήν 21η Ἰουλίου τοῦ 1935 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος ἀπό τόν Σχολάρχη Ἐπίσκοπο Μιλήτου Αἰμιλιανό. Τότε ἔλαβε τό ὄνομα Διονύσιος¹¹⁵. Τό 1940 ἔλαβε τό ὀφίκιο τοῦ Ἀρχιμανδρίτη. Τά ἐφόδια πού ἀπέκτησε ὁ Διονύσιος στή Χάλκη ὄχι μόνο θά τοῦ γίνουν χρήσιμα, ὅταν θά ἀναλάβει πρῶτος Σχολάρχης τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας» στήν Κύπρο, ἀλλά θά εἶναι πλέον οἱ ἀπαρασάλευτες ἀρχές γιά ὅλη του τή ζωή. Ὁ Ρῶσος θεολόγος καί καθηγητής τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Μόσχας, ὁ Ἅγιος Ἱλαρίων¹¹⁶, ἔβρισκε ἀξιοθαύμαστο τό σύστημα καί τήν τάξη τῆς Σχολῆς, ἡ ὁποία ἦταν καθαρά μοναστηριακή, «πιό συγκεκριμένα τῆς σκήτης»¹¹⁷. Ἔγραφε χαρακτηριστικά: «Ὅταν φαντάζεσαι ὅλο τό σύστημα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς στή Χάλκη, χωρίς νά τό θέλεις, ἀλλά ζηλεύεις. Πόσο ξεκάθαρος εἶναι ὁ στόχος καί πόσο εὐθύς ὁ δρόμος πρός τήν ἐκπλήρωσή του!»¹¹⁸. Σ᾿ ἕνα δημοσιευμένο τό 1938 ἄρθρο τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου στό Λεύκωμα τῆς νήσου Ἴμβρου ἀναφέρεται ἡ τριετής διαμονή του στήν Ἴμβρο «ὑπό τήν ἰδιότητα τοῦ οἰκονόμου»¹¹⁹ στό μετόχιο τῶν Ἀθωνιτῶν πατέρων, ἀφιερωμένο στόν Ἅγιο Γεώργιο¹²⁰. Αὐτό δείχνει ὅτι οἱ σπουδές του δέν εἶχαν τή μορφή μελέτης στήν ἡσυχία τῆς σχολικῆς βιβλιοθήκης, ἀλλά ὑπῆρχε ὁ συγκερασμός μέ τήν ποιμαντική δράση του ὡς ἱερομονάχου.

4. Ἱεροκήρυκας καί ἡγούμενος στή Μητρόπολη Μηθύμνης
Ἀπό τή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης ὁ Διονύσιος ἀποφοιτᾶ τό 1940 καί γιά ἕνα χρόνο χάνονται τά ἴχνη του. Ἐπανεμφανίζεται στίς 10 Σεπτεμβρίου τοῦ 1941 ὅταν διορίζεται ἱεροκήρυκας τῆς Μητροπόλεως Μηθύμνης¹²¹.

122.. Ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή 19 Ἰανουαρίου 1941, σελ. 147: «Πρός τάς ἁγίας ἀδελφάς τῆς Ἱ. Γυναικείας ἡμῶν Μονῆς. Καθηκόντως γνωρίζω ὑμῖν ὅτι, κατόπιν θερμῆς παρακλήσεως τοῦ Ἐπόπτου τῶν Ἱερῶν ἡμῶν Μονῶν, Σεβ. Μητροπολίτου Μηθύμνης κ.κ. Διονυσίου … ἀνέλαβον προσωρινῶς τήν ἡγουμενίαν τῆς Ἱ. ἡμῶν Μονῆς. …».
123.. Ἵδρυσε τό μοναστήρι τοῦ Λειμῶνος στά κτήματα πού κληρονόμησε ἀπό τόν πατέρα του, ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος ὁ Ἀγαλιανός (1492-1566). Τό 1531 τόν ἐξέλεξαν Μητροπολίτη Μηθύμνης. Εἶναι ἕνας ἀπό τούς πιό ἀγαπητούς ἁγίους στή Λέσβο.
124. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 151.
125. Γιά τίς σχετικές διατάξεις τῶν διαθηκῶν τοῦ Ἁγίου Ἰγνατίου καί τοῦ υἱοῦ του Μεθοδίου μαθαίνουμε ἀπό τό πατριαρχικό γράμμα τοῦ 1700 (ὑπ᾿ ἀριθμ. 36 στό ἀρχεῖο τῆς ἀνδρώας Μονῆς), στό ὁποῖο ὁ πατριάρχης Σωφρόνιος διατάζει νά μήν βγαίνουν οἱ καλόγριες ἔξω ἀπό τό μοναστήρι οὔτε γιά νά μαζέψουν βότανα ἥ ἐλιές οὔτε γιά νά τρυγήσουν τό ἀμπέλι τους, οὔτε γιά νά ἀγοράσουν μαλλιά γιά τό ἐργόχειρό τους, οὔτε νά πηγαίνουν στά συγγενικά τους σπίτια ἤ ἄλλων λαϊκῶν, οὔτε νά βαπτίζουν παιδιά, ἀφοῦ γιά ὅλα αὐτά φροντίζει ὁ Ἡγούμενος.
126. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 31: «Ὁ Ἅγιος εὐλόγησε τούς κόπους καί τούς μόχθους μας. Τό Μοναστήρι εἶναι στό δρόμο τῆς ἀνορθώσεως καί τῆς τάξεως».
127. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν 3 Ἰουνίου 1942 ἐπιστολή τοῦ Ἡγουμένου Διονυσίου πρός τόν Νομάρχη Λέσβου, σελ. 163-164: «… Ἡ καθ᾿ ἡμᾶς Ἱ. Μονή Λειμῶνος, συνεχίζουσα τήν πατροπαράδοτον αὐτήν φιλανθρωπικήν δρᾶσιν ἐντατικῶς … μή παραλείψασα συγχρόνως καί τήν φιλοξενίαν πρός τούς πολυπληθεῖς λιμώττοντας καί προσφεύγοντας αὐτῇ διαφόρους ξένους. Ἐπιθυμοῦσα ὅμως, ὅπως συστηματοποιήσῃ τήν πρός τούς πάσχοντας ἀδελφούς φιλανθρωπίαν, ἡ ἀδελφότης τῆς Ἱερᾶς ἡμῶν Μονῆς… ἀπεφάσισε τήν μετατροπήν τοῦ παρακειμένου τῆς μονῆς Ξενῶνος της, εἰς ὀρφανοτροφεῖον ἀρρένων…».

Μέσα σέ 12 μόνο μήνες (10 Σεπτεμβρίου 1941 – 22 Αὐγούστου 1942) παρουσίασε, ὅπως ἀναδεικνύουν οἱ πηγές, μία ἀρκετά πλούσια καί πολύπλευρη πνευματική δράση ὡς ἱεροκήρυκας καί γενικός ἀρχιερατικός ἐπίτροπος τῆς Μητροπόλεως, ἐνῶ παράλληλα ἀσκοῦσε προσωρινά¹²² καί τά καθήκοντα ἡγουμένου τῆς ἀρχαίας Μονῆς Λειμῶνος, ἀφιερωμένης στόν Ταξιάρχη Μιχαήλ¹²³. Ἡ ἐν λόγῳ μονή ἀριθμοῦσε δεκαέξι μοναχούς, οἱ περισσότεροι ἀπό τούς ὁποίους ἦταν ὑπερήλικοι γέροντες¹²⁴. Ὡς ἡγούμενος τῆς Μονῆς Λειμῶνος ὁ Διονύσιος ἦταν ὑπεύθυνος καί γιά τήν πνευματική καί ὑλική φροντίδα¹²⁵ τῆς γυναικείας μονῆς τῆς Παναγίας Μυρσινιώτισσας. Ὁ ἀγώνας του γιά τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ στή Λέσβο φαίνεται νά ἦταν πολύ σκληρός, ὅμως μέσα σέ ἕνα χρόνο κατάφερε νά ἐπιβάλει τήν πρέπουσα τάξη¹²⁶. Παράλληλα μέ τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ὁ Διονύσιος τέθηκε ἐπικεφαλῆς μιᾶς θρησκευτικῆς κίνησης μέ φιλανθρωπική δράση (πρωτίστως παροχή τροφίμων καί φιλοξενίας στούς φτωχούς καί ξένους)¹²⁷ στή Λέσβο. Δέν ἔμεινε ἀδιάφορος καί μπροστά στή μεγάλη δοκιμασία τῆς Πατρίδος κατά τόν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στή φτώχεια βρίσκει τρόπους νά ἀνακουφίσει ὅσους πολεμοῦν γιά τήν

128.. Ὅ.π., σελ. 171: «Ἐν Ἱ.Μ. Λειμῶνος 2 Ἰανουαρίου 1941, Π.Υ.Α.Μ., Μυτιλήνην: Ἡ Ἱερά ἡμῶν Μονή κατορθώσασα νά ἐξοικονομήσῃ ἐκ τῶν στρωμάτων καί προσκεφαλαίων αὐτῆς 33 ὀκάδας ἀκατέργαστον μαλλί ἀποστέλει τοῦτο, μέσω τῆς ἐν Καλλονῇ Ὑποδιοικήσεως Χωροφυλακῆς, πρός ὑμᾶς μέ τήν θερμήν παράκλησιν, ὅπως Αὕτη ἐνεργήσῃ δεόντως, ἵνα κατασκευασθῶσιν ἐξ αὐτοῦ εἴδη μάλλινα, διά νά θερμάνωσι τούς γενναίους μας στρατιώτας, πού πολεμοῦν μέ ἄφθαστον ἡρωϊσμόν ἐπάνω εἰς τά παγωμένα βουνά τῆς Ἀλβανίας ἐναντίον τοῦ βαρβάρου καί δολοφόνου ἐχθροῦ τῆς φιλτάτης μας Πατρίδος. Μέ θερμάς εὐχάς ὑπέρ τῆς τελικῆς μας νίκης. ὁ Ἡγούμενος, Ἀρχιμ. Διονύσιος Χαραλάμπους».
129.. Ὅ.π., σελ. 171.
130.. Ὅ.π., σελ. 155-156, ἐπιστολή ἀπό 3 Φεβρουαρίου 1941: «Κάθε βράδυ, λοιπόν, μετά ἀπό τόν ἑσπερινό νά ψάλλετε μέ πολλήν εὐλάβειαν καί κατάνυξη τήν παράκληση τοῦ πολέμου, – ὑπάρχει μέσα στό Μ. Εὐχολόγιο – καί στό τέλος νά γονατίζετε ὅλες καί ἡ ἁγία Ἡγουμένη νά διαβάζῃ αὐτή τήν ὄμορφη εὐχούλα: "Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν, Θεός ἐλέους καί οἰκτιρμῶν καί πάσης παρακλήσεως, εἰσάκουσον ἡμῶν ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ δεομένων σου: ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ καί ἔκτεινον τήν χεῖρά σου τήν πανσθενῆ καί περίβαλον καί ἐνίσχυσον τῷ βραχίονί Σου τῷ ὑψηλῷ τό εὐσεβές Ἔθνος ἡμῶν. Σύντριψον καί φυγάδευσον πρό προσώπου αὐτοῦ τούς ἐχθρούς αὐτοῦ, τούς ἐπιζητοῦντας τήν κάκωσιν καί συντριβήν αὐτοῦ. Κλῖνον Κύριε τό οὖς Σου καί εἰσάκουσον τῇ κραυγῇ νηπίων καί θηλαζόντων, μητέρων, συζύγων, συγγενῶν, τῆς νεότητος καί τοῦ γήρατος καί σπλαγχνίσθητι ἐπ᾿ αὐτοῖς. Δίκαιος ἐπί πᾶσι φανέρωσόν Σου τήν δικαιοσύνην τήν ἀδέκαστον ἐν τῷ ἐξαπολυθέντι ἀδίκῳ κατά τοῦ Ἔθνος ἡμῶν πολέμῳ. Φώτισον καί καθοδήγησον τόν Βασιλέα καί τήν Κυβέρνησιν ἡμῶν. Κράτυνον καί στήριξον τόν κατά ξηράν καί θάλασσαν καί ἀέρα στρατόν ἡμῶν. Χάρισον αὐτῷ νίκας κατά τῶν πολεμίων, ἵνα θριαμβευτής καί νικηφόρος δυνάμει τοῦ Σταυροῦ Σου καί τῇ βοηθείᾳ τοῦ ἁγίου πατρός ἡμῶν Ἰγνατίου ἐπανέλθῃ εἰς τάς οἰκογενείας αὐτοῦ". Θά εὐχαριστηθῶ βαθιά ὅταν ἐκπληρωθῇ ἡ ἐπιθυμία μου αὐτή ποὔναι καί ἐπιθυμία ὅλης τῆς ἀγωνιζομένης φιλτάτης μας πατρίδος…».

ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδος ὑλικά καί πνευματικά. Ἕνα χαρακτηριστικό παράδειγμα: μόλις ἄρχισε τό κρύο, μή βρίσκοντας ἄλλους πόρους, ὁ Διονύσιος στέλνει στό Π.Υ.Α.Μ. Μυτιλήνης ἀκατέργαστο μαλλί ἀπό τά στρώματα καί τά μαξιλάρια τῆς μονῆς, ὅπου ἦταν ἡγούμενος καί παρακαλεῖ νά φτιάξουν ζεστά ρούχα γιά τούς στρατιῶτες, πού πολεμοῦσαν στά παγωμένα βουνά τῆς Ἀλβανίας¹²⁸. Ἀπό τήν ἀλληλογραφία¹²⁹ μέ τούς στρατιῶτες ἐνημερωνόταν γιά τίς ἀνάγκες τους καί τούς φρόντιζε. Καθιερώνει στά μοναστήρια πού εἶχε ὑπό τήν ἐποπτεία του καθημερινές παρακλήσεις τοῦ πολέμου, ἐπισυνάπτοντας καί μία προσευχή, γραμμένη ἀπό τόν ἴδιο¹³⁰. Ὀργάνωσε ἕνα ἀπό τά κτίρια τῆς μονῆς γιά ὀρφανοτροφεῖο, τό ὁποῖο δέν πρόλαβε νά τεθεῖ σέ λειτουργία διότι προηγήθηκε ἡ σύλληψή του ἀπό τούς Ναζί.

131. Βλ. Παράρτημα, σεκ. 394: «This certificate is awarded to Dionysios Haralambous as a token of gratitude for and appreciation of the help given to the Sailors, Soldiers and Airmen of the British Common wealth of Nations, which enabled them to escape from, or evade capture by the enemy».
132.. Ἱερατική Σχολή «Ἀπόστολος Βαρνάβας», Ὑψίστου κλῆσις (ἀναμνηστικός τόμος), σελ. 21, ὑποσημείωση 43: «Στά χρόνια τῆς Γερμανικῆς κατοχῆς, ὁ Χαραλάμπους ἀνέπτυξε ποικίλη ἀντιστασιακή δράση μέ ἀποτέλεσμα, τόν Αὔγουστο τοῦ 1942, νά συλληφθεῖ ἀπό τούς κατακτητές, νά κλειστεῖ στίς φυλακές καί νά ὑποστεῖ φρικτά βασανιστήρια».
133. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 44: «Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλῃ νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;»
134. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «Εἶχε συλληφθῆ ἀπό τούς Γερμανούς. Ἠρνήθη μάλιστα νά κατονομάσῃ τούς συνεργάτας του, ἀναλαβών μόνος αὐτός ὅλον τό βάρος τῆς εὐθύνης. Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν».
135.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 52: «Μοῦ ἔκαμε κατάπληξιν, γράφει στίς ἀναμνήσεις του γιά τόν Διονύσιο ὁ συγκρατούμενός του, ἄν ἐκακοποιήθη ὁ Διονύσιος τόσον πολύ, ἦτο διότι προσεπάθουν νά τοῦ ἀποσπάσουν τήν ὁμολογίαν, ὅτι ὁ τότε Μητροπολίτης Μηθύμνης, τοῦ ὁποίου τό ὄνομα ἔφερε, ἦτο ὁ ἀρχηγός τῆς Ὀργανώσεως, γιά νά τόν φέρουν κι ἐκεῖνον εἰς τάς φυλακάς. Φυσικά δέν κατώρθωναν τίποτε, γιατί ὁ Διονύσιος στάθηκε, ὅπως πάντα, στό ὕψος του – γενναῖος στό σῶμα καί στήν ψυχή».
136.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 53: «Μέ τίς προσευχές καί συμβουλές του "νά εἶστε πάντοτε ἕτοιμοι" -γι᾿ αὐτό, καί μέ μιά προετοιμασία ἐκ τῶν ἑνόντων, πολύ συχνά κοινωνούσαμε- "μήν ἀπομακρύνεστε ἀπό κοντά Του, ἐλπίζετε, προσεύχεσθε, πιστεύετε", στηριζόμαστε».

Τό 1942 ὁ Διονύσιος συλλαμβάνεται ἀπό τούς κατακτητές Γερμανούς μέ τήν κατηγορία ὅτι ἀπέκρυπτε καί περιέθαλπε Βρετανούς στρατιῶτες. Τό ἀντίγραφο τοῦ διπλώματος τῆς κυβερνήσεως τῆς Ἀγγλίας, μέ τήν ὑπογραφή τοῦ H.R. Alexander¹³¹, στό προσωπικό του ἀρχεῖο, μαρτυρεῖ ὅτι ὄχι ἕναν μόνο Ἄγγλο στρατιώτη ἀνέλαβε νά φυγαδέψει ὁ Διονύσιος, ὅπως τό ἀναφέρει ὁ ἴδιος στό βιβλίο του «Μάρτυρες», ἀλλά ἦταν μία συνεχής ἀντιστασιακή δράση¹³². Ἔχοντας συνείδηση ἐξομολόγου133, ἀρνήθηκε νά ἀποκαλύψει τούς συνεργάτες του, ὑπέστη φρικτά βασανιστήρια¹³⁴ καί καταδικάστηκε σέ δεκαετή εἱρκτή¹³⁵. Ἀρχικά κρατήθηκε στίς ποινικές φυλακές Μυτιλήνης καί κατόπιν μεταφέρθηκε στό στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ στή Θεσσαλονίκη, ὅπου παρέμεινε 18 μῆνες, ἀναπτύσσοντας ἐθνική καί θρησκευτική δράση. Τελοῦσε συχνά τή θεία λειτουργία, κήρυττε τό λόγο τοῦ Θεοῦ καί ἐξομολογοῦσε τούς πολυπληθεῖς κρατουμένους, τονώνοντας καί ἐνισχύοντάς τους¹³⁶. Χάρη στήν προνοιακή του δραστηριότητα σώθηκαν πολλοί ἀπό τόν θάνατο, τήν πείνα

5. Τά μαρτύρια στίς φυλακές καί στά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας

137.. Ὅ.π., ἄρθρο Ἀπό τάς ἀναμνήσεις συγκρατουμένου, τοῦ Δημ. Καλλιγέρη, σελ. 52: «…ἐκίνησε γῆν καί οὐρανόν. Ἔγραφε συνεχῶς ἐπιστολάς παρακλητικάς, ἀλλά καί σέ ἔντονον ὕφος, ζητῶν καί ἀπαιτῶν κάθε δυνατήν βοήθειαν γιά τούς πεινασμένους κι ἐξηντλημένους κρατουμένους. … Εἰς τούς «Μάρτυρας» ἀναφέρεται τό μέγεθος τῶν βοηθημάτων. Ἀποσιωπᾶται ὅμως τό γεγονός, ὅτι ὅλα εἶχαν προκληθῆ ἀπό αὐτόν. Ἐγίνετο διανομή ὅλου αὐτοῦ τοῦ πλούτου μέ δικαιοσύνη καί προσοχή καί τό βράδυ κατάκοπος, ἀλλά καί γεμᾶτος εὐγνωμοσύνην γιά τούς καλούς Χριστιανούς, εὐχαριστοῦσε τόν Θεό, πού ἔδωσε τήν εὐλογίαν αὐτήν».
138. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 99-100.
139. Στρατόπεδα Στάϊν καί Μπερνάου.
140. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 53.
141. Τήν περιγραφή τοῦ θαύματος αὐτοῦ παραθέσαμε στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας Ἐργασίας «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
142. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί Παλμοί, σελ. 29: «Εἶχεν εἰσακούσει ὁ Κύριος τάς προσευχάς τῶν ἐκλεκτῶν του καί "ἐκολόβωσε" τάς πονηράς ἡμέρας, ἔδωκε τέλος εἰς τήν τρομεράν ἀνθρωποσφαγήν. Καί τότε χιλιάδες, πού ἔζησαν τήν καταθλιπτικήν ἀτμόσφαιραν τῶν γερμανικῶν Στρατοπέδων, ράκη σωματικά, πολύ ἰσχυρότεροι ὅμως εἰς τήν ψυχήν,

καί τίς στερήσεις¹³⁷. Ὠς πνευματικός πατέρας πλέον τῶν συγκρατουμένων του δέν θέλησε νά τούς ἐγκαταλείψει καί ἀρνήθηκε τή μοναδική εὐκαιρία τῆς ἀπελευθέρωσής του, πού δόθηκε προσωπικά σ᾽ αὐτόν¹³⁸, ἀλλά τούς συνόδεψε στά γερμανικά στρατόπεδα¹³⁹, μετέχοντας στήν κοινή μοίρα ἕως τό τέλος. Ἡ σημασία τῆς παρουσίας τοῦ Διονυσίου στή φυλακή ἀναφαίνεται στίς ἀναμνήσεις ἑνός συγκρατουμένου του, τοῦ Δημητρίου Καλλιγέρη: «Κυνηγημένα ἀγρίμια ἐμεῖς οἱ ἄλλοι, ζητούσαμε προστασία ἀπό ἐκεῖνον, προσπαθούσαμε ν᾿ ἁρπαχθοῦμε ἀπό τή δική του πίστι γιά τή δική μας σωτηρία. Μᾶς ἐνέπνεε αὐτήν ταύτην τήν πίστιν τό παράδειγμά του. Εἶχε πλήρη ἀντίληψι τοῦ ψυχικοῦ μας κόσμου καί μᾶς ἐπροστάτευε (ἀληθινά ὅπως ἡ κλώσσα φροντίζει τά μικρά της κάτω ἀπό τά προστατευτικά της φτερά). Ἔτσι ἀκριβῶς ζέστανε καί ἐκεῖνος τήν πίστι, πού ξανάρχιζε καί πάλιν νά ξυπνᾶ μέσα στήν ψυχή μας»¹⁴⁰. Τό 1945 ὁ Διονύσιος θά σωθεῖ, σύμφωνα μέ τήν μαρτυρία τοῦ ἴδιου, ἀπό τήν θαυματουργή ἐπέμβαση τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου¹⁴¹. Δέν θά ἀναχωρήσει ὅμως ἀπό τή Γερμανία ἕως ὅτου, ὡς ἐκπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος στή Γερμανία, συγκεντρώσει καί ἀποστείλει ὅλους τους Ἕλληνες στήν Πατρίδα.

6. Ἡ δράση του στήν Κύπρο

Ὁ Διονύσιος ἐπιστρέφει¹⁴² στήν Ἑλλάδα ἀπό τά κάτεργα τῆς Γερμανίας τό 1945.

ἐπέστρεφον "ἐν ἀγαλλιάσει" εἰς τήν φιλτάτην πατρίδα. Μεταξύ τούτων, ἐλεηθείς, ηὐτύχησα νά συγκαταλέγωμαι καί ἐγώ».
143. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 30.
144. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μάρτυρες, σελ. 102: «Τήν νύχτα τήν περνῶ γράφοντας εὐχαριστήρια γράμματα. Πρῶτα στούς ἱεροκήρυκες τῆς Ἀδελφότητος τῆς "Ζωῆς". Γιατί πρῶτοι αὐτοί ἀψήφησαν τούς κινδύνους, καί μᾶς ἦρθαν κοντά μας καί δημιούργησαν αὐτή τήν χριστιανική κίνησι, πού τόσο ἀνεκούφισε τούς φτωχούς τοῦ Στρατοπέδου».
145. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 223-224.
146. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Εἶναι δέ χαρακτηριστικόν, ὅτι μετά τήν ἐπιστροφήν του ἐκ τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων, ὅπου ἠνδραγάθησεν, ὄχι μόνον δέν ἐζήτησεν ἀνταμοιβήν τινα, ἀλλά μετέβη προθύμως, ὅπου τόν ἐτοποθέτησεν ἡ Ἐκκλησία».
147. Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκαν ἐπιστολές, σχετικές μέ τό θέμα τῆς Κύπρου. Ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Β΄ (1947-1950) στήν ἐπιστολή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 201) πρός τήν Ἱερά Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος τήν 9ην Σεπτεμβρίου 1949 παρακαλεῖ γιά τήν «ἀπόσπασιν ἐπί διετίαν τοῦ Ἱεροκήρυκος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Φωκίδος Πανοσιολογιωτάτου Ἀρχιμανδρίτου κ. Διονυσίου Χαραλάμπους εἰς ὑπηρεσίαν τῆς καθ᾽ ἡμᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς, ἐν ᾗ μέλλει ἀναλαβεῖν καθήκοντα Ἱεροκήρυκος καί Διευθυντοῦ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου». Καί ὁ Ἀθηνῶν καί Πάσης Ἑλλάδος Ἀρχιεπίσκοπος Σπυρίδων γράφει 8 Ὀκτωβρίου 1949 στήν ἀπάντησή του (Ἀριθμ. Πρωτ. 2501): «ἐνεκρίθη ἡ ὑφ᾽ Ὑμῶν προταθεῖσα ἀπόφασις, τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ἀξίου κατά πάντα, ἵνα ἀνταποκριθῇ εἰς τάς Ὑμετέρας προσπαθείας».

Φθάνοντας στήν Ἀθήνα φιλοξενήθηκε ἀπό τήν ἀδελφότητα θεολόγων «Ζωή»¹⁴³, μέ τήν ὁποία δέθηκε ὡς κατάδικος Γερμανῶν στίς φυλακές Παύλου Μελᾶ¹⁴⁴. Ἀπό τό ὁμώνυμο μέ τήν ἀδελφότητα θρησκευτικό περιοδικό «Ζωή», «τό ὁποῖο δημοσίευσε (τό 1946) σέ συνέχειες δέκα σύντομα κείμενα μέ γενικό τίτλο "Κληρικός στά Γερμανικά στρατόπεδα"»¹⁴⁵, θά πληροφορηθεῖ ἡ Ἑλλάδα γιά τήν προσωπικότητα τοῦ Διονυσίου καί, χωρίς νά τό περιμένει ὁ ἴδιος, θά γίνει γνωστός καί στόν Ἀρχιεπίσκοπο Σπυρίδωνα. Μέχρι τότε ὅμως συνεχίζει τήν πορεία του ὡς ἁπλός ἱεροκήρυκας, ἀναλαμβάνοντας καί πάλι τά καθήκοντα στή Μητρόπολη Μηθύμνης¹⁴⁶. Ἀπό 15.09.1948 ἐργάζεται ὡς ἱεροκήρυκας μέ ἀπόσπαση στή Μητρόπολη Ναυπακτίας καί Εὐρυτανίας, ἐνῶ συγχρόνως ὑπηρετεῖ ὡς καθηγητής στό Γυμνάσιο Ναυπάκτου. Τό Νοέμβριο τοῦ 1949 ἀναχωρεῖ γιά τήν Κύπρο. Σύμφωνα μέ τήν ἀλληλογραφία τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κύπρου Μακαρίου Β΄ μέ τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα ἡ ἀπόσπαση τοῦ Διονυσίου ἀπό τήν..Ἐκκλησία τῆς..Ἑλλάδος ἦταν γιά 2 χρόνια, ὥστε νά ἀναλάβει στήν Ἐκκλησία τῆς Κύπρου ὡς ἱεροκήρυκας καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς¹⁴⁷. Τή 13η Ἰουνίου 1951 ὁ Μακάριος Γ΄ θά γράψει τήν ἐπιστολή πρός τήν Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, μέ τήν παράκληση νά παραταθεῖ

148. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης: «Μετ᾽ ἰδιαιτέρας χαρᾶς πληροφοροῦμεν ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἀπό διετίας ἱδρυθεῖσα Ἱερατική Σχολή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου λειτουργεῖ κατά τρόπον λίαν ἱκανοποιητικόν καί πολλά τά καλά προσδοκῶμεν ἐκ ταύτης διά τήν καθ᾽ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν. Ὁ τῇ ὑμετέρᾳ εὐμενεῖ ἐγκρίσει ἀποσπασθείς δι᾽ ὑπηρεσίαν ἐν Κύπρῳ Διευθυντής τῆς Σχολῆς ταύτης Πανοσ. Ἀρχιμ. κ. Διονύσιος Χαραλάμπους ἀνταπεκρίθη πλήρως εἰς τά καθήκοντα αὐτοῦ καί συνέβαλε μεγάλως εἰς τήν ρύθμισιν τῶν τῆς Σχολῆς κατά τά πρῶτα αὐτῆς βήματα καί τήν εὐδόκιμον αὐτῆς λειτουργίαν. Κρίνοντες δ᾽ ὅτι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Ἀρχιμ. Διονυσίου Χαραλάμπους εἶναι ἀπαραίτητοι διά τήν καλήν λειτουργίαν τῆς Ἱερατικῆς ἡμῶν Σχολῆς, παρακαλοῦμεν, ὅπως παραχωρηθῇ αὐτῷ περαιτέρω διετής ἀπόσπασις δι᾽ ὑπηρεσίαν ἐνταῦθα».
149.. Ἡ ἐπιστολή τοῦ Ἀθηνῶν Σπυρίδωνος ἀπό 10 Σεπτεμβρίου 1951, γνωστοποιεῖ στόν Μητρ. Κυρηνείας Κυπριανό, ὅτι «ἐκτιμῶντες τούς οὕς προβάλλετε σπουδαίους λόγους καί ἐπειδή ἤδη εὑρισκόμεθα εἰς τήν ἔναρξιν τοῦ σχολικοῦ ἔτους, ἐγκρίνομεν τήν παράτασιν ἐπί ἕν εἰσέτι ἔτος τῆς παραμονῆς τοῦ διαληφθέντος κληρικοῦ ὡς Διευθυντοῦ τῆς Σχολῆς», ὅμως προσθέτει «Εἴμεθα ἐν τούτοις ὑποχρεωμένοι νά γνωρίσωμεν τῇ ὑμετέρᾳ Σεβασμιότητι, ὅτι αἱ ὡσαύτως μεγάλαι ἀνάγκαι τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ὑποχρεοῦσιν ἡμᾶς ὁπωσδήποτε, μετά τήν λῆξιν τῆς ὡς ἄνω παρατάσεως, νά ἀνακαλέσωμεν τοῦτον ἐνταῦθα, διό καί παρακαλοῦμεν ὅπως ἀπό τοῦδε ληφθῇ παρ᾽ ὑμῶν μέριμνα περί τῆς ἐξευρέσεως τοῦ ἀντικαταστάτου αὐτοῦ μεταξύ τῶν κληρικῶν τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
150. Ἀπό τήν κυπριακή ἐφημερίδα «Ἐλευθερία», στό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη, ἀπό … (δέν διασώθηκε ἡ ἡμέρα) Σεπτεμβρίου 1951, μαθαίνουμε γιά τήν ἀπάντηση τοῦ Διονυσίου στό τηλεγράφημα γιά τήν ἐκλογή του: «Μακαριώτατον Ἀρχιεπίσκοπον Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος κ. Σπυρίδωνα, Ἀθήνας: Ὑποτασσόμενος κελεύσματι Ἐκκλησίας, ἀποδέχομαι ἐκλογήν μου, ἐκζητῶν εὐχάς Ὑμετέρας πανσεβάστου μοι Μακαριότητος καί λοιπῶν ἁγίων Συνοδικῶν. Ἀναχωρῶ μέ πρώτην εὐκαιρίαν». Στό συντάκτη τῆς ἐφημερίδας μεταξύ ἄλλων εἶπε: «…Πάντοτε ὑπηρέτησα προθύμως τήν Ἐκκλησίαν, τώρα δέ ἀποδέχομαι τήν ἐκλογήν μου ὡς κλῆσιν Θεοῦ. Διά τοῦτο ὑποτάσσομαι εἰς τάς διαταγάς τῆς Ἐκκλησίας».
151. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «… εὑρίσκομαι εἰς τήν λυπηράν θέσιν νά ὑποβάλω παραίτησιν ἐκ τῆς Διευθύνσεως τῆς Σχολῆς. Ὁ λόγος σᾶς εἶναι γνωστός. Ἡ Ἁγία καί Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἐκλέξασά με Μητροπολίτην Λήμνου παραγγέλλει μοι "ἐπειγόντως νά ἀφιχθῶ εἰς Ἀθήνας". Ὁμολογῶ ὅτι μέ λύπην ἀποχωρίζομαι τῆς Κύπρου. Ἠγάπησα τόν λαόν της καί ἐθεώρουν τόν ἑαυτόν μου εὐτυχῆ, διότι μοῦ ἐδίδετο ἡ εὐκαιρία νά προσφέρω καί ἐγώ τάς μικράς μου ὑπηρεσίας εἰς τόν βασανισμένον αὐτόν τόπον. Ἀλλ᾽ ἄλλως ἔδοξε τῷ Κυρίῳ…».

ἡ ἀπόσπαση τοῦ Διονυσίου¹⁴⁸, καί θά λάβει θετική ἀπάντηση¹⁴⁹. Ὅμως μετά ἀπό 15 μέρες, 25 Σεπτεμβρίου 1951, τά πράγματα ἀλλάζουν ἀπότομα μέ τό τηλεγράφημα τοῦ Ἀθηνῶν Σπυρίδωνος πρός τόν Ἀρχιμ. Διονύσιο, μέ τό ὁποῖο τοῦ γνωστοποιεῖ τήν ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Λήμνου καί τόν παρακαλεῖ νά ἀφιχθῇ "ἐπειγόντως" στήν Ἀθήνα^150. Τήν 28 Σεπτεμβρίου 1951 ὁ Διονύσιος θά ὑποβάλλει πρός τήν Ἱερά Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου τήν παραίτησή του¹⁵¹. Τήν ἴδια μέρα θά τοῦ ἀπαντήσει ὁ Μακαριώτατος Κύπρου,

152. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «ἐπί τῇ τόσον τιμητικῇ, ὅσον καί δικαίᾳ προαγωγῇ, ἐκφράζομεν ὑμῖν τήν πλήρη εὐαρέσκειαν καί τάς θερμάς εὐχαριστίας τῆς Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας Κύπρου διά τάς πολυτίμους ὑμῶν ὑπηρεσίας ὡς Διευθυντοῦ τῆς Ἱερατικῆς ἡμῶν Σχολῆς, ἥν διηυθύνατε ἐπί διετίαν μετά συνέσεως, ζήλου καί ἐπιτυχίας, ἧς μετά πολλῆς ἀγάπης καί ὑπομονῆς κατηυθύνατε καί ἐστηρίξατε τά πρῶτα βήματα καί ἧς λαμπρά προδιεγράφετο, ὑπό τήν πεφωτισμένην ὑμῶν διεύθυνσιν, ἡ περαιτέρω σταδιοδρομία, ἐπ᾽ ἀγαθῷ τῆς Ἐκκλησίας Κύπρου. … ἀγαθήν καί ζωηράν μέλλομεν ἔχειν πάντοτε τήν μνήμην ὑμῶν…»
153. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, Ἡ ἀποψινή αὐτή συγκέντρωσις εἶναι ἀποτέλεσμα θερμῆς ἐπιθυμίας τῶν μελῶν τῆς ΟΧΕΝ, ἐπιθυμία ὅλων μας. Θέλαμε νά μᾶς δοθῇ μιά ἐπίσημη εὐκαιρία, γιά νά σᾶς ἀποχαιρετίσουμε καί νά ἐκδηλώσουμε τά αἰσθήματά μας πρός σᾶς. … ἕνας ἱερός δεσμός, ὁ δεσμός τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης, μᾶς ἔχει ἑνώσει ἀδιάσπαστα. Μᾶς ἔχουν ἑνώσει ὅμως ἐπίσης τά κοινά χριστιανικά ἰδανικά, οἱ ἴδιοι παλμοί, οἱ αὐτές ἐπιδιώξεις. Πολλοί ἀπό μᾶς σᾶς γνωρίσαμε ὡς πνευματικό μας πατέρα, στές πολύτιμες συμβουλές καί ὁδηγίες τοῦ ὁποίου βρίσκαμε τήν ὀρθή μας κατεύθυνσι στόν πολυτάραχο δρόμο μας καί τόν δύσκολο χριστιανικό μας ἀγῶνα. Μέ τές ὁμιλίες πού μᾶς ἐκάμετε στήν ΟΧΕΝ, μᾶς μετεδώσατε ἀπό τόν θησαυρό τῆς καρδιᾶς σας πίστι καί ἐλπίδα, καθώς καί ἐπιχειρήματα καί ἀποδείξεις πού μιλούσανε στήν καρδιά παρά στόν νοῦ μας. Ἕνα πολύτιμο στέλεχος, πού τόσα προσέφερε στήν Κυπριακή Ἐκκλησία καί στό χριστιανικό κίνημα τοῦ νησιοῦ μας, ἰδιαίτερα στή Λευκωσία, καί πού δημιούργησε παράδοσι στήν διεύθυνσι τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς. … Σεβαστέ μας πάτερ Διονύσιε, ὅλοι μας θά διατηροῦμε πάντοτε στήν μνήμη μας τήν καλωσύνη καί τήν εὐγένειά σας, τήν χριστιανική σας ἀγάπη καί τό ἐνδιαφέρον σας γιά τήν χριστιανική μας πρόοδο. Λυπούμεθα, διότι ἡ νέα σας κλῆσις ὡς Μητροπολίτου Λήμνου σᾶς ἀπομακρύνει ἀπό μᾶς. Χαίρουμε ὅμως ἐξαιρετικά καί εἰλικρινά, γιατί ἡ καθ᾽ ὅλα ἐπαξία ἐκλογή σας θά πλουτίσῃ τόν ἀνώτατο ἐκκλησιαστικό ὀργανισμό τῆς ἐλεύθερης Πατρίδας μας μέ πολύτιμο καινούργιο αἷμα, τό ὁποῖον ὑπόσχεται νά ἀποφέρῃ πλούσιους χριστιανικούς καρπούς. … Ὁ Οὐράνιος Δεσπότης, στά κελεύσματα τοῦ ὁποίου πάντοτε ὑπηκούσατε μέχρι τῶν μαρτυρικῶν φυλακῶν τῆς Χιτλερικῆς τυραννίας, εἴθε νά σᾶς ἐνισχύῃ καί κατευθύνῃ εἰς τήν νέαν σας διακονίαν. …».
154. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο Ἀρχιμ. Κωνστ. Λευκωσιάτη, Δ/ντοῦ Ἱ. Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», σελ. 45-46: «Ἡ εὐγένεια, ἡ ταπείνωσις καί ἡ εὐσέβεια αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου μέ ἐγοήτευσαν. … Ὑπό ἄλλας συνθήκας, θά ἐδίσταζα καί ἴσως θά ἠρνούμην. Ἡ σκέψη ὅμως, ὅτι θά ἐβάδιζα τά πρῶτα βήματά μου ὑπό τήν σκιάν καί παραπλεύρως τοῦ π. Διονυσίου, μέ ἔκαμαν νά ἀποδεχθῶ

ἐκφράζοντας τήν πολλή του λύπη γιά τήν παραίτησή του ἀπό τή θέση τοῦ Διευθυντῆ τῆς. Ἱερατικῆς Σχολῆς, ἀλλά καί συγχαίροντάς τον γιά τήν ἐκλογή του ὡς Μητροπολίτη Λήμνου¹⁵². Τήν 3.10.1951 ὀργανώθηκε ἡ πρός τιμήν του ἔκτακτη ἀποχαιρετιστήρια δεξίωση, μέ προσφωνήσεις, πού μαρτυροῦν ὅτι ὁ Διονύσιος, πέρα ἀπό τό καθῆκον τοῦ Σχολάρχη καί διδασκάλου τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς, σέ σύντομο χρονικό διάστημα στήν Κύπρο ἀπέκτησε πολλά πνευματικά παιδιά¹⁵³. Γενικά οἱ σύγχρονοί του ἀναφέρονται σέ μία πνευματική γοητεία¹⁵⁴ τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, πού μαγνήτιζε καί τούς ἱεράρχες, ἑνώνοντάς

εὐχαρίστως τόν διορισμόν ἐσωτερικοῦ καθηγητοῦ τῆς Σχολῆς… Πάντοτε μέ νοσταλγίαν καί εὐγνωμοσύνην ἐνθυμοῦμαι τάς ἀγωνιστικάς ἡμέρας, τάς ὁποίας διήλθομεν μαζί».
155. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου πρώην Κυθήρων Μελετίου, σελ. 55: «Ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν κυρός Διονύσιος, μεταξύ ἡμῶν ἔζη ὡς εἷς ἰσχυρότατος μαγνήτης, ὁ ὁποῖος εἰς στιγμάς κρίσεως τῆς ἑνότητός μας κατώρθου διά τοῦ στενοῦ καί τόσον ἑλκυστικοῦ ἤθους αὐτοῦ νά μᾶς συγκρατῇ ἐν ἀρρήκτῳ καί ἀδιασπάστῳ ἑνότητι. Δεξιοτέχνης, εἶχε τόν ἰδικόν του τρόπον μεταχειρίσεως ἑνός ἑκάστου».
156. Ἀπό ἄρθρο τοῦ Ἀρχιμ. Γεωργίου Στέφα, Μικρά Σχόλια (Προσθήκη τοῦ βιβλίου Διονυσίου Χαραλάμπους Μάρτυρες), σελ. 218-219: «Ὁ ἀείμνηστος Διονύσιος εἶχε συγκεντρώσει κοντά του πολλούς ἐπιτελεῖς συνεργάτες, κληρικούς μέ ἱκανότητες καί μέ ἦθος. Σάν ἄλλος ἰσχυρός μαγνήτης τραβοῦσε κοντά του καλούς κληρικούς, τούς ἐνέπνεε, τούς οἰκοδομοῦσε καί τούς ἐμψύχωνε. Κοντά του μάθαμε ὅλοι νά ἀγαποῦμε τήν Ἐκκλησία καί ὁ καθένας νά ἐργάζεται γι᾿ αὐτήν καί γιά τό λαό τοῦ Θεοῦ μέ ἀνιδιοτέλεια καί χωρίς νά ὑπολογίζει χρόνο καί κόπο. Ὅποιος ἀνῆκε στό περιβάλλον του ἐργαζόταν μέ αὐταπάρνηση καί μέ αὐτοθυσία».
157. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17: «…ἔχων μίαν ἐπιπρόσθετον ἱκανότητα νά ἐκλέγῃ τούς καταλλήλους συνεργάτας του».
158. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «Δέν λησμονοῦμεν, ἀδελφέ, ὅτι ὡς ἱεροφάντης καί ἐθναπόστολος μυστικῶς ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" ἐνέπνεες, ἐφλόγιζες καί ἐχάλκευες τάς καρδίας καί τάς ψυχάς ὅσων ἐκλήθησαν ὑπό τοῦ Θεοῦ νά γίνουν οἱ ὁδηγοί τοῦ κυπριακοῦ λαοῦ εἰς τήν ὁδόν τῆς ἀρετῆς καί τοῦ καθήκοντος. Νά γίνουν οἱ προστάται τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος, οἱ φρουροί τοῦ σκληρῶς ἀγωνιζομένου ὑπέρ τῆς ἱερᾶς ὑποθέσεως τῆς ἐλευθερίας του κυπριακοῦ λαοῦ».
159. Γιά τούς καρπούς τῆς ἐπιλογῆς αὐτῆς τοῦ Μακαριωτάτου Προκαθημένου τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, μαθαίνουμε ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ διαδόχου του Μακαρίου Γ΄ πρός τή Σύνοδο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος 13 Ἰουνίου 1951: «Μετ᾽ ἰδιαιτέρας χαρᾶς πληροφοροῦμεν ὑμᾶς, ὅτι ἡ ἀπό διετίας ἱδρυθεῖσα Ἱερατική Σχολή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου λειτουργεῖ κατά τρόπον λίαν ἱκανοποιητικόν καί πολλά τά καλά προσδοκῶμεν ἐκ ταύτης διά τήν καθ᾽ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν».
160. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης: «2 Ἰουνίου 1955… ἡ Κύπρος οὐδέποτε λησμονεῖ τόν τόσον καλόν Διευθυντήν τῆς Ἱερατικῆς αὐτῆς Σχολῆς, εὐφήμως καί εὐγνωμόνως πάντοτε ποιουμένη μνείαν τῆς μορφώσεως αὐτοῦ καί τῆς ἀρετῆς».

τους¹⁵⁵, καί τούς ἱερεῖς¹⁵⁶, καί τούς ποιμαινομένους ὠθοῦσε νά γίνουν συνεργάτες του σέ ὁποιοδήποτε ἐκκλησιαστικό ἔργο, τό ὁποῖο ἐκεῖνος ἀναλάμβανε νά διευθύνει¹⁵⁷. Ὁ Γεννάδιος Σαλαμῖνος, στήν ἐνθρόνιση τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Λήμνου τόν χαρακτήρισε «ἱεροφάντη καί ἐθναπόστολο»¹⁵⁸ στό ἔργο τῆς διαπαιδαγώγησης τῶν ἱερέων τῆς Κύπρου¹⁵⁹. Σύμφωνα μέ τά λόγια τοῦ Μακαρίου Γ΄, πού ἀποκαλεῖ τόν Διονύσιο «λίαν ἀγαπητό καί περισπούδαστο ἀδελφό», ἀξέχαστη θά μείνει γιά πάντα στήν Κύπρο ἡ προσωπικότητα τοῦ πρώτου Διευθυντῆ τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς¹⁶⁰ καί θά θεωρεῖ λάθος του,

161. Καδῆ Χ., ὅ.π., ἐπιστολή τοῦ Σαλαμῖνος Γενναδίου πρός τό Διονύσιο, τότε Λήμνου, σελ. 233: «Ἰδιαιτέρως ὁ Μακαριώτατος σᾶς ἀγαπᾷ πολύ καί, ὁσάκις ὁμιλοῦμεν διά σᾶς, εὑρίσκει μέγα λάθος του πού δέν σᾶς ἐπρότεινε νά γίνετε ἐδῶ Ἐπίσκοπος καί νά συνεχίσετε νά διευθύνετε τήν Ἱερατικήν Σχολήν».
162. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἐπιστολή Μακαρίου Κύπρου: «4 Ἰουλίου 1957. … «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν». 163. Τήν 10ην Μαΐου 1956 ὁ Γραμματέας τῆς Ἐθναρχίας Κύπρου κ. Κρανιδιώτης θά τοῦ γράψει: «… νά διαβεβαιώσῳ Ὑμᾶς περί τῆς ἐξαιρετικῆς χαρᾶς καί ἱκανοποιήσεως μεθ᾽ ἧς ἐγένετο δεκτἠ ἡ ἀνάδειξις Ὑμῶν εἰς τήν θέσιν τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως Κύπρου. Οἱ παλαιοί δεσμοί οἵτινες συνδέουν τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα μετά τῆς Κύπρου ἐν συνδυασμῷ μετά τοῦ ἐγνωσμένου πατριωτισμοῦ Ὑμῶν ἀποτελοῦν ἐγγύησιν διά τήν εὐόδωσιν τοῦ ἔργου τό ὁποῖον λίαν ἐπαξίως ἔχει ἀνατεθῆ εἰς Ὑμᾶς. Ἀναμένομεν ἔντασιν τῆς δραστηριότητος τῆς Π.Ε.Ε.Κ. καί εὐόδωσιν τῶν προσπαθειῶν αὐτῆς» (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου).
164. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «Σεβασμιώτατε ἐν Χριστῷ ἀδελφέ, Ἥ τε Αὐτοῦ Μακαριότης, ὁ Πρόεδρος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, καί οἱ περί Αὐτόν Σεβασμιώτατοι Συνοδικοί σύνεδροι, κατά τήν συνεδρίαν Αὐτῆς τῆς 20ης τρέχοντος μηνός, διά λόγων ἐπαινετικῶν ἐξεφράσθησαν περί τῆς ὑμετέρας ἀγαπητῆς Σεβασμιότητος, ἐκτιμήσαντες τάς πρός τήν Ἐκκλησίαν καί τήν Πατρίδα ἡμῶν προσφερθείσας καί προσφερομένας ὑπηρεσίας, ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Ἑνώσεως τῆς μαρτυρικῆς Μεγαλονήσου Κύπρου, μετά τῆς ἐνδόξου Μητρός Ἑλλάδος. Ὁμόφωνος δ᾽ ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις, ἵνα ἡ Ἱερά Σύνοδος δι᾽ ἐγγράφου αὐτῆς συγχαρῇ καί τόν δίκαιον ὑμῖν ἀπονείμῃ ἔπαινον τῆς Ἐκκλησίας διά τάς εἰρημένας Ἐθνικάς ὑμῶν ὑπηρεσίας».
165. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ ἐπιστολή πρός τόν Σαλαμῖνος Γεννάδιο 7 Δεκεμβρίου 1956 (Ἀριθμ. Πρωτ. 1997/56): «.. Ἄλλο ζήτημα πού μᾶς ἀπασχολεῖ εἶναι ἡ ἀνεργία τῶν Κυπρίων πού ἔχουν καταφύγει ἐνταῦθα. Καταφθάνουν πάρα πολλοί. Ὅλοι δέ παρουσιάζονται ὡς ἀπελαθέντες ἐκ Κύπρου ἤ καταδιωκόμενοι τῶν ἄγγλων. Ζητοῦν ἐργασίαν. Φροντίζομεν, ἀλλ᾽ εἶναι πολύ δύσκολος ἡ ἐξεύρεσις τοιαύτης. Τούς ἐνισχύομεν ἀλλά καί τοῦτο εἶναι δύσκολον διότι θά πρέπῃ ἡ Π.Ε.Α.Κ. νά καταλήξῃ εἰς φιλόπτωχον ταμεῖον. Θά πρέπῃ νομίζομεν νά ἔχωμεν ἕνα κατάλογον τῶν καταδιωκομένων καί

πού δέν φρόντισε ἐγκαίρως, κάνοντας τόν Διονύσιο Ἐπίσκοπο, νά τόν κρατήσει γιά πάντα στήν Κύπρο¹⁶¹. Δέν θά κοποῦν ὅμως ποτέ αυτοί οἱ «ἱεροί δεσμοί» τοῦ Διονυσίου μέ τήν Κύπρο¹⁶². Τή 1η Μαΐου 1956 ἀναλαμβάνει τήν ἀντιπροεδρία τῆς Π.Ε.Ε.Κ.¹⁶³ καί ἤδη τήν 22 Ἰουνίου 1956 ἡ Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος συγχαίρει γιά τό ἔργο του¹⁶⁴, στό ὁποῖο εἶχε νά ἀντιμετωπίσει καί νά λύσει πολλαπλά προβλήματα¹⁶⁵.

ἀπελαθέντων Κυπρίων καί τήν ἐντολήν σας νά βοηθῶμεν μ᾽ ἕνα μικρόν ποσόν αὐτούς. Ἔτσι θά βοηθοῦνται ἐκεῖνοι πού πρέπει, οἱ δέ ἄλλοι… Τήν περίθαλψιν τῶν ἀσθενῶν Κυπρίων τήν ἔχομεν ἄριστα ὀργανώσει. …»
166. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 187: «… διά σέ θά ἠμποροῦσεν ἀδιστάκτως νά λεχθῇ ὅτι δέν ἐπεδίωξες τό μέγα τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα, ἀλλ᾿ ὑπῆρξες ὁ καλούμενος ὑπό τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καί ὁ Ἀαρών».
167. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., σελ. 32: «Ὅταν ἔλαβε τό μήνυμα τῆς ἐκλογῆς του ὡς μητροπολίτου, ἔμεινε κατάπληκτος. Ἐθεώρει τήν τιμήν αὐτήν τόσον ὑπερβολικήν δι᾿ αὐτόν. Ὅταν δέ, κληθείς νά ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας, εἰς τό ἀεροδρόμιον ὅπου τόν ὑπεδέχθη ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος καί ἀληθής χριστιανός Δημήτριος Μουτσούλας τόν προσεφώνησε "θεοφιλέστατε", ἐκεῖνος ἀπεσβολώθη. "Σᾶς παρακαλῶ… μή λέτε τέτοια πράγματα! Ἴσως νά πρόκειται περί κάποιου λάθους..."».
168. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 382.
169. Ἀπό τό 1912 ἕως τόν Αὔγουστο τοῦ 1948, Μητροπολίτης Λήμνου ἦταν ὁ Στέφανος, ἐπί τοῦ ὁποίου ἡ πνευματική ζωή τοῦ νησιοῦ εἶχε πολύ περιορισμένο χαρακτήρα: λιγοστό τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου, ἀνύπαρκτα τά Κατηχητικά Σχολεῖα καί οἱ πνευματικοί κύκλοι. Μετά τό θάνατό του ἡ πνευματική κατάσταση στό νησί χειροτέρευσε ἀκόμη περισσότερο. Τοποτηρητής τῆς Μητροπόλεως ὁρίζεται ὁ τότε γηραιός Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ἰάκωβος Γκιγκίλας, μέ πολυσχεδές πνευματικό ἔργο στή Μυτιλήνη, ἀλλά μέ προβλήματα ὑγείας. Ἐπιπλέον ὑπῆρχαν πολλά προβλήματα στή συγκοινωνία Μυτιλήνης καί Λήμνου. Ἔτσι ἀπό τόν Αὔγουστο τοῦ 1948 ἕως τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 ἡ Λῆμνος ἔβλεπε τόν πνευματικό της Πατέρα μία ἤ δύο φορές τό χρόνο γιά περιορισμένο χρονικό διάστημα ὀλίγων ἡμερῶν. Τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου ἦταν πλέον ἀνύπαρκτο, ἡ Ἱερά Μητρόπολη κατευθυνόταν ἀπό ἕναν διορισμένο ὑπάλληλο καί ἀπό ἱερεῖς ἀγράμματους. Τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1950 Μητροπολίτης Λήμνου ἐκλέγεται ὁ λόγιος ἐπίσκοπος Βασίλειος Ἀτέσης ὁ ὁποῖος, ἐνῶ ἦταν ἄνθρωπος μέ διάθεση

Σαλαμῖνος Γεννάδιος στήν προσφώνησή του κατά τή χειροτονία τοῦ Διονυσίου σέ Ἐπίσκοπο μαρτύρησε γιά αὐτόν, ὅτι δέν ἐπιθυμοῦσε τήν ἀρχιερωσύνη¹⁶⁶ καί οὔτε, ὅπως ἰσχυριζόταν ὁ Κ. Κούρκουλας, θεωροῦσε τόν ἑαυτό του ἄξιο τέτοιας τιμῆς καί ἐμπιστοσύνης¹⁶⁷, ὅμως ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Σπυρίδων αὐτόν πρότεινε γιά τή Μητρόπολη Λήμνου καί Ἁγίου Εὐστρατίου στίς ἐκλογές τοῦ 1951. Ὅταν οἱ συνοδικοί ἀρχιερεῖς, ἦταν τότε δώδεκα, ἀντέτειναν ὅτι δέν τόν γνωρίζουν, ὁ Ναυπακτίας Χριστοφόρος ἔκανε εἰσήγηση περί τοῦ ἠθικοῦ βίου τοῦ Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, τόν ὁποῖο εἶχε ὡς ἱεροκήρυκα στή Μητρόπολή του, μέ ἀποτέλεσμα νά λάβει καί τίς δώδεκα ψήφους¹⁶⁸. Ἡ ἐνθρόνισή του ἔγινε τήν 21η Νοεμβρίου τοῦ ἴδιου χρόνου. Ἤδη ἀπό τίς πρῶτες ἡμέρες ὁ Διονύσιος κατατοπίζεται γιά ὅλα τά θέματα πού εἶχαν σχέση μέ τή δικαιοδοσία του ὡς Μητροπολίτη. Σύμφωνα μέ τόν Π. Πυρόμαγλου¹⁶⁹, τοῦ τότε δασκάλου στό Λύκειο Μύρινας,

7. Ἡ δράση του στή Λῆμνο

Ὁ

νά ἐργαστεῖ, μέ πρόγραμμα καί ὁραματισμούς, μόλις ἀντιλήφθηκε τήν ἔλλειψη πνευματικῶν στελεχῶν γιά ποιμαντική δράση, ἔχασε τόν ἐνθουσιασμό του. Ὅλοι οἱ ἱερεῖς ἦταν προχωρημένης ἡλικίας καί ἡ μόρφωσή τους μηδαμινή. Οἱ προσπάθειες πού καταβλήθηκαν γιά ἱερατικές συνάξεις, μέ σκοπό τόν καταρτισμό τῶν ποιμένων τοῦ λαοῦ γιά ἕνα ἐλπιδοφόρο ξεκίνημα, δέν ἔφεραν ἀποτελέσματα. Ἐπίσης εἶδε ὅτι οἱ δυνατότητες ἦταν περιορισμένες, διότι ἡ Μητρόπολη δέν εἶχε οἰκονομική εὐρωστία. Ἀπογοητευμένος καί συναισθανόμενος τήν ἀδυναμία του γιά τή δημιουργία μιᾶς πνευματικῆς κίνησης στή Λῆμνο ὁ Μητροπολίτης Βασίλειος ὑπέβαλε στή Σύνοδο τήν παραίτησή του. Ἡ Μητρόπολη Λήμνου ἐπέστρεψε στήν προτέρα της κατάσταση τῆς χηρεύουσας, μέ τοποτηρητή τόν Μυτιλήνης Ἰάκωβο, μέχρι τήν ἔλευση τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο, τό Νοέμβριο τοῦ 1951. (Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, νομικοῦ - θεολόγου καί ὑποψήφιου διδάκτορα Δημοσίου Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀλληλογραφία μέ τόν Δάσκαλο Λυκείου Μύρινας Λήμνου, κ. Π. Πυρόμαγλου, ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998). 170. Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη Διονυσίου, ἀπόκομμα ἀπό τήν ἐφημερίδα «Λῆμνος», 31.08.1952, στήλη Γεγονότα καί σχόλια: «Εὐπρεπίζεται ὁ περίβολος τῆς Μητροπόλεως διά νά ἀποβῇ ἡ εὐρεία περιοχή του ὑποδειγματικός ἀνθόκηπος καί δενδρόκηπος. Μέχρι τῆς ἀφίξεως τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου μας ἐπεκράτει ἐν αὐτῇ μία ἀπαράδεκτος κατάστασις. Ὁ θαυμάσιος αὐτός χῶρος εἶχε καταντήσει μάνδρα κυριολεκτικῶς ἀπό τήν ὁποίαν δέν ἔλειπαν ὅλων τῶν εἰδῶν τά ζῶα…».
171..Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη Διονυσίου, Ἐπιστολή συμβολαιογράφου Παπουτσιδάκη: «31.03.1959. Σεβασμιώτατε, … ἐδῶ, ὅπου ὕστερα ἀπό κόπους καί μόχθους πολλούς μέρα καί νύχτα, ὕστερα ἀπό πικρίες καί θλίψεις ἀρκετές, μέ τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ εἴχατε ἐπιτύχει νά στρέψετε τό νοῦ καί τή καρδιά τῶν Χριστιανῶν πρός τό Χριστό καί τήν Ἐκκλησία. Τήν ἀδιαφορία, πού ἐπικρατοῦσε πρίν νά ἀνέλθετε στό θρόνο τῆς Μητροπόλεώς μας, ἐπετύχατε μέ τήν ὑπομονή καί τήν ἐπιμονή σας νά τήν διαδεχθῇ ὁ ζῆλος καί τό ἐνδιαφέρον γιά τήν Ἐκκλησία».
172.. Ἡ Ἐπαρχία Λήμνου περιλάμβανε τότε τό Δῆμο Κάστρου καί 32 Κοινότητες.
173. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, νομικοῦ - θεολόγου καί ὑποψήφιου διδάκτορα Δημοσίου Δικαίου τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀλληλογραφία μέ τόν Δάσκαλο Λυκείου Μύρινας Λήμνου, κ. Π. Πυρόμαγλου, Ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998: «Ἔλεγεν πάντοτε: "Οἱ ἱερεῖς πού θά καλύπτουν τά κενά θά πρέπει νά εἶναι ἤ νά μήν εἶναι. Πρέπει νά εἶναι οἱ πραγματικοί πρεσβευτές τοῦ λαοῦ πρός τόν Θεόν. Ἡ ἱερωσύνη δέν εἶναι ἐπάγγελμα, ἀλλά ὑπούργημα".»

τό ποιμαντορικό ἔργο τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο ἦταν νά ξεκινήσει οὐσιαστικά ἀπό τό μηδέν ἀλλά σύντομα μετέβαλε τήν ἐρημιά¹⁷⁰ καί τήν ἀδιαφορία σέ ἄνθηση καί ζῆλο¹⁷¹.
..........Κλῆρος. Ἡ δημιουργία τῆς πνευματικῆς ζωῆς τοῦ νησιοῦ ἔπρεπε νά στηριχθεῖ στή συνεργασία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλῆρο τῆς Μητροπόλεως, ὅμως οἱ ἱερεῖς ἐγκατέλειπαν τή ζωή ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλο λόγω γήρατος. Ἑπομένως τό φλέγον ζήτημα ἦταν ἡ πλήρωση τῶν κενῶν θέσεων τῶν ἱερέων¹⁷², ἀλλά στήν ἐπιλογή τῶν ὑποψηφίων γιά τούς ἱερεῖς τῆς Μητροπόλεώς του ὁ Διονύσιος δέν ἦταν εὔκολος¹⁷³. Ἡ ἀξία τοῦ ἱερέα γιά ἐκεῖνον βρισκόταν στό ἦθος

174. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ π. Εἰρηναίου, ὅ.π., Ἐπιστολή ἀπό 26.01.1998: «Τήν πρώτη του ἐπίσκεψη, γιά γνωριμία, τήν ἔκανε στό Γυμνάσιο Λήμνου. Κατά τήν ὁμιλία του πρός τήν μαθητιώσα νεολαία, μεταξύ των ἄλλων εἶπε: "Μέσα ἀπό αὐτόν τόν χῶρον θά βγοῦν οἱ αὐριανοί ἐπιστήμονες, οἱ αὐριανοί κρατικοί λειτουργοί, οἱ αὐριανοί Δήμαρχοι καί Πρόεδροι Κοινοτήτων, τά ἱκανά στελέχη συλλόγων καί οἱ χρηστοί πολίτες. Ἀγαπητά μου παιδιά, μέσα σ᾿ αὐτόν τόν χῶρο ἔχει καί ἡ Ἐκκλησία τό μερίδιόν της".»
175. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Δ/ντοῦ Ἱερατικοῦ Φροντιστηρίου Τήνου, σελ. 42: «Τούς ἔπαιρνε ἀπό νεαρούς, τούς εἶχε οἰκοτρόφους καί συγχρόνως βοηθούς στό ἔργο του. Δέν τούς ἔτρεφε μόνον… Τούς ἐσπούδαζε, τούς ἐπάνδρευε, τούς εὕρισκε σπίτι καί ἐπί πλέον κάθε τόσο τούς ρωτοῦσε: "μήπως σᾶς λείπει τίποτε, μήπως θέλετε τίποτε ἄλλο;" Αὐτός πού εἶχε γράψει τό "Προσκλητήριο", εἶχε κάμει τη ζωή του ἕνα ἔμπρακτο προσκλητήριο γιά τήν ἱερωσύνη». 176. Τό σχέδιό του ὅμως γιά τή δημιουργία μαθητικοῦ Οἰκοτροφείου, γιά διατροφή καί στέγαση τῶν μαθητῶν ἀπό τά χωριά, ἔμεινε ἀπραγματοποίητο, λόγῳ τῆς ξαφνικῆς μετάθεσής του στή Μητρόπολη Τρικάλων.
177.. Ἐφημερίδα «Ἔρευνα», ἀπό 8.03.1959, ἄρθρο Ὁ νέος Μητροπολίτης: «Ἀπό περιοδικόν τῶν Ἀθηνῶν μανθάνομεν ὅτι διοργάνωσεν εἰς τήν ἐπαρχίαν του 16 δανειστικάς βιβλιοθήκας διά τήν πρωτεύουσαν καί τά χωρία τῆς Λήμνου μέ 2.230 τόμους χριστιανικῶν καί ἐν γένει μορφωτικῶν βιβλίων».

παρά στή μόρφωση. Ἀποφάσισε νά διαπαιδαγωγήσει ὁ ἴδιος μία καινούρια γενιά κληρικῶν¹⁷⁴ καί τούς φρόντιζε μέ ἰδιαίτερη ἐπιμέλεια¹⁷⁵. Φροντίδα τῆς νεότητας. Ὁ Μητροπολίτης ὀργανώνει Κατηχητικά Σχολεῖα, Ἀνώτερα – Μέσα – Κατώτερα. Βρίσκεται σέ ἄμεση ἐπικοινωνία μέ τή μαθητιώσα νεολαία, πληροφορεῖται μέ ἐπιμέλεια σχετικά μέ τά προτερήματα καί τίς ἀδυναμίες τῶν νέων. Καλεῖ δασκάλους καί καθηγητές μέ χριστιανικές ἀρχές ἀπό τήν Ἀθήνα, γιά νά τόν βοηθήσουν στό ἔργο. Ὁ ἴδιος καί οἱ δύο βοηθοί του, οἱ Ἀρχιμανδρίτες Θεολόγος καί Πολύκαρπος, ξόδευαν τούς μισθούς τους γιά τίς ἀνάγκες τοῦ ποιμνίου, ἐνῶ παράλληλα βοηθοῦσαν οἰκονομικά ἄπορους σπουδαστές νά ἀποπερατώσουν τίς σπουδές τους¹⁷⁶. Τά ἀπογεύματα τῶν Κυριακῶν στόν Καθεδρικό Ναό γίνονταν συγκεντρώσεις γονέων, στίς ὁποῖες ὁ Μητροπολίτης μιλοῦσε γιά τόν ρόλο τῆς οἰκογένειας στή διαμόρφωση τῆς χρηστῆς κοινωνίας. Ὀργανώνει Κύκλους μελέτης τῆς Ἁγίας Γραφῆς. Κάθε Κυριακή γινόταν τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου, μέ ἑρμηνεία τοῦ Εὐαγγελίου τῆς ἡμέρας ἤ τῶν Ἀποστολικῶν περικοπῶν. Χάρη στόν Μητροπολίτη ἡ Λῆμνος καταλαμβάνει τήν πρώτη θέση στήν κυκλοφορία τοῦ χριστιανικοῦ βιβλίου ἀναλογικά μέ τόν πληθυσμό της. Σέ ὅλες τίς ἐνορίες λειτουργοῦν δανειστικές βιβλιοθῆκες χριστιανικοῦ βιβλίου¹⁷⁷.

178. Βλ. Παράρτημα, σελ. 305-306, Ἔκθεσις τῶν πεπραγμένων. 179. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου (μέ ἐπιστολόχαρτο τῆς Π.Ε.Α.Κ. μέ ἀριθμ. πρωτ. 1481/56). Ἐπιστολή μέ ἡμερομηνία 18.10.1956, πρός τόν Σαλαμῖνος Γεννάδιο: «Τό ἔργον τῆς διαφωτίσεως ἔχει φθάσει εἰς τό ζενίθ του. Τόνοι διαφωτιστικοῦ ὑλικοῦ φορτώνονται καθ᾽ ἑκάστην δι᾽ ὅλας τάς χώρας τοῦ κόσμου. Παντοῦ δέ λειτουργοῦν ἐπιτροπαί μας καί θέτουσι τοῦτο εἰς κυκλοφορίαν. Καί συγχρόνως χιλιάδες ἐπιστολαί μέ ὑλικόν ἀποστέλλονται πρός προσωπικότητας πολιτικάς καί περιοδικά καί ἐφημερίδας. Γίνεται τό πᾶν διά νά ἐξυπνήσῃ ὁ κόσμος ὁ ἔξω καί ταχθῇ ἀνεπιφυλάκτως ὑπέρ τοῦ δικαιοτάτου αἰτήματος τῆς Κύπρου».
180. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ Ἐπιστολή τοῦ Μακαρίου Γ΄ ἀπό τήν 4η Ἰουλίου 1957: «Συγκινεῖ ἡμᾶς βαθύτατα τό ζωηρόν ἐνδιαφέρον καί αἱ συνεχιζόμεναι ὑπέρ τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος ἀδιάλειπτοι ἐκδηλώσεις τῆς Ὑμετέρας ἀγάπης, τῆς ὁποίας τήν σοβαράν συμβολήν εἰς τήν ὅλην ὑπόθεσιν εἴχομεν ἐπανειλημμένως τήν εὐκαιρίαν νά διαπιστώσωμεν καί ἐκτιμήσωμεν. Ἐπί τούτοις εὐχαριστοῦμεν καί αὖθις τήν Ὑμετέραν Σεβασμιότητα διά τάς ἐξαιρετικάς ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας ὑπό τήν ἰδιότητά της ὡς Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου προσέφερεν εἰς τήν κοινήν ὑπόθεσιν καί διαβεβαιοῦμεν αὐτήν ὅτι τό ὄνομά της συνεδέθη ἤδη ἀρρήκτως μέ τήν Κυπριακήν ὑπόθεσιν».

Τό Φιλανθρωπικό Ταμεῖο. Μέ τήν ἔλευση τοῦ Διονυσίου ἄρχισε τίς ἐργασίες του τό Φιλανθρωπικό Ταμεῖο, πού δέν ὑπῆρχε πρίν καί παράλληλα ὁ Μητροπολίτης ἱδρύει τό Σωματεῖο «Ὁ Καλός Σαμαρείτης», στό ὁποῖο προεδρεύει ὁ ἴδιος. Ἀλλά οἱ ἀνάγκες ἦταν τόσες πολλές, πού δέν μποροῦσαν νά θεραπευτοῦν μέσα στήν κλειστή κοινωνία τῆς Λήμνου. Ὁ Διονύσιος ζητᾶ τή βοήθεια ἀπό τό Παγκόσμιο Συμβούλιο τῶν Ἐκκλησιῶν καί ἡ Λῆμνος ἀρχίζει νά δέχεται τρόφιμα καί ἱματισμό, πού θεράπευσαν ἀνάγκες πολλῶν οἰκογενειῶν. Μέριμνα νοσοκομείου. Ἰδιαίτερη μέριμνά του ἦταν τό γενικό νοσοκομεῖο τῆς Λήμνου. Πέρα ἀπό τήν εὕρεση πόρων γιά τή συντήρησή του, πού ὡς νομικό πρόσωπο ἰδιωτικοῦ δικαίου λειτουργοῦσε μέ ἰδίους πόρους καί εἶχε τόν Μητροπολίτη ὡς πρόεδρο καί καθαυτό διοικητή, μαζί μέ τήν ἀδελφότητα, ἔδινε συμβουλές στούς γιατρούς καί στό νοσηλευτικό προσωπικό. Τό κύριο ὅμως ἔργο του ἦταν μέ τούς ἀσθενεῖς, τούς ὁποίους ἐπισκεπτόταν ἕναν - ἕναν καί παρηγοροῦσε καί στήριζε μέ τόν λόγο του καί μέ κάθε τρόπο. Καθήκοντα ἀντιπροέδρου τῆς Π.Ε.Α.Κ. Τά ἀντίγραφα τῆς «Ἐκθέσεως τῶν πεπραγμένων» στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη δείχνουν τό συστηματικό καί μελετημένο ποιμαντορικό του ἔργο¹⁷⁸, μέ ἐμφανή διαφορά (στή λιγότερη δράση) του μέχρι τό 1957, πού ἐξηγεῖται ἀπό τό γεγονός ὅτι, ἐκτός ἀπό τά καθήκοντα τοῦ Μητροπολίτη Λήμνου, ὁ Διονύσιος παράλληλα ἦταν ἐπιφορτισμένος μέ τά καθήκοντα τοῦ ἀντιπροέδρου τῆς Π.Ε.Α.Κ.¹⁷⁹ Δέν θά σταματήσει ποτέ νά λαμβάνει μέρος στίς ὑποθέσεις τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος¹⁸⁰, ὅμως ἡ ἀγωνία του ὡς Ποιμενάρχη, πού βρίσκεται μακριά ἀπό τό ποίμνιο, τόν ὠθοῦν νά ἀποστείλει 12 Δεκεμβρίου 1956 ἐπιστολή πρός τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα,

181.. Ἀπό τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου, ἡ Ἐπιστολή πρός τόν Ἀθηνῶν Σπυρίδωνα (Ἀριθ. Πρωτ. 2034/56): «Μακαριώτατε, Τό στάδιον τῆς ἐντόνου διαφωτιστικῆς προσπαθείας ἐπί τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως φρονῶ ὅτι ἔληξεν. Ἐξεδόθησαν τόσα πολλά διαφωτιστικά ἔντυπα. Ἐκαλύφθησαν ὑπερεκπερισσοῦ πᾶσαι αἱ πλευραί τοῦ ζητήματος. Δέν ἔμεινε Χώρα εἰς τήν ὁποίαν νά μήν ἔχουν φθάσει τά ποικίλα ἔντυπά μας. Καί αἱ δι᾽ ἐπιστολῶν ἐπαφαί μας μετά διαφόρων προσωπικοτήτων ὑπῆρξαν πολλαί καί ἀποδοτικαί. … Τό Κυπριακόν ὅμως, ὡς δεικνύουν τά πράγματα, θά ἀργήσῃ νά εὕρῃ τήν δικαίαν του λύσιν. Θά διέλθῃ φαίνεται διά πολλῶν σταδίων καί θά χρειασθῇ ἀσφαλῶς μόνιμος βοηθός τῆς Ὑμετ. Μακαριότητος. Ἐπειδή δέ ἐγώ δέν δύναμαι ἐπί πολύ νά εὑρίσκωμαι μακράν τῆς Μητροπόλεώς μου, διά τοῦτο παρακαλῶ τήν Ὑμετέραν Μακαριότητα νά μέ ἀντικαταστήσῃ μέ τινα ἄλλον, εἰς τόν ὁποῖον νά παραδώσω τήν ὑπηρεσίαν καί νά κατατοπίσω αὐτόν, μέχρι τῆς Τετάρτης, ἡμέρας τῆς ἀναχωρήσεώς μου εἰς τήν Ἐπαρχίαν μου, ἵνα διέλθω τάς μεγάλας ἑορτάς μετά τῶν χριστιανῶν μου».
182. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ ἀρχιμ. Ἠλία Μαστρογιαννοπούλου, Λῆμνος, ἕνα νησί…, σελ. 38.
183.. Ὅ.π., σελ. 39.
184.. Ὅ.π., σελ. 40.
185.. Ὅ.π., σελ. 42. 186 Ὅ.π., σελ. 43.

μέ τήν παράκληση νά ἐπιστρέψει στίς ποιμαντορικές του εὐθύνες¹⁸¹. Ὁ ἀποστολικός τρόπος ζωῆς. Τό πρόγραμμα τῆς ζωῆς στή Μητρόπολη Λήμνου στούς αὐτόπτες μάρτυρες «θύμιζε τό ἀποστολικό δρομολόγιο τοῦ πρώτου αἰῶνος μ.Χ. "Ἦσαν δέ προσκαρτεροῦντες τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων καί τῇ κοινωνίᾳ καί τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου καί ταῖς προσευχαῖς"»¹⁸². Ἡ μέρα ξεκινοῦσε μέ τήν προσευχή, ἡ ὁποία ἦταν ἄρρηκτα συνδεδεμένη μέ τήν ἐργασία, «ἦταν σάν μιά συνέχεια καί ἐφαρμογή ἐκείνης. Σύμφωνα μέ τά ἀρχαῖα μοναστικά προγράμματα εἶχε τρεῖς κύριες φάσεις: ὑπηρεσία στό γραφεῖο, ἐργασία στόν κῆπο, μελέτη καί συγγραφή»¹⁸³. Τά γεύματα στήν Ἐπισκοπή γίνονταν καί πάλι σύμφωνα μέ τό κοινοβιακό τυπικό καί «θύμιζαν τό ὁμοθυμαδόν τοῦ Εὐαγγελιστοῦ τῶν Πράξεων»¹⁸⁴. Ἔτσι ἡ Μητρόπολη λειτουργοῦσε ὄχι ὡς ἕνα διοικητικό κέντρο, ἀλλά ὡς κοινόβιο, μέ τίς τρεῖς βασικές πλευρές πού τό χαρακτήριζαν: «Μοναστῆρι, σάν τόπος ἀσκήσεως καί προσευχῆς, Ἀδελφότης, σάν τόπος ἀγάπης καί ἀδελφοσύνης, Φροντιστήριο, σάν τόπος ποιμαντικῆς καί ἱεραποστολικῆς ἐκπαιδεύσεως»¹⁸⁵. Ἐπρόκειτο γιά «ἕνα πολίτευμα πού ἦταν διαποτισμένο ἀβίαστα, μά βαθιά, ἀπό τό εὐαγγελικό καί ἀποστολικό πνεῦμα»¹⁸⁶. Τό ἄλλο, μέ τό ὁποῖο ξεχώριζε ἡ Μητρόπολη, ἦταν ἡ φιλοξενία. «Ἦταν κάτι τόσο φυσικό καί αὐθόρμητο ἡ μεγάλη αὐτή εὐαγγελική ἀρετή». Οἱ ἱερεῖς τῆς Μητροπόλεως ἤξεραν ὅτι, ἐάν βρεθοῦν γιά δουλειές στό Κάστρο,

187.. Ὅ.π., σελ. 41.
188. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 56: «ἐγένετο Τρίκκης καί Σταγῶν διά μεταθέσεως, σύστημα ὅπερ μετά θέρμης ἐπολέμησε. Αἱ βαρεῖαι κρίσεις τῶν Ἱερῶν Κανόνων ἐναντίον τοῦ μεταθετοῦ τῶν Ἀρχιερέων (ὅταν ἔλαβεν ἀφορμήν νά μελετήσῃ τοῦτο καί νά ἐμβαθύνῃ εἰς αὐτό) ἐνεποίησαν αὐτῷ μεγίστην ἐντύπωσιν».
189. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 127: «Ἀπό τούς ἰδιαζόντως ἀγαπητούς μου Λημνίους, τούς ὁποίους, ἐνῷ ἀληθῶς ἠγάπων καί ἤθελον ἐφ᾿ ὅρου ζωῆς νά μένω ποιμενάρχης καί στοργικός των πατήρ, παρασυρθείς, δυστυχῶς, ἀπό τό ρεῦμα τοῦ ἰσχύοντος μεταθετοῦ, χωρίς οὐδένα σοβαρόν λόγον, ἐγκατέλειψα καί ἐγενόμην οὕτω πρόξενος λύπης εἰς αὐτούς καί πικρίας, ἴσως δέ καί σκανδαλισμοῦ, ζητῶ συγγνώμην. "Ἡ ἁμαρτία μου ἐνώπιόν μού ἐστι διά παντός"». 190. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 57: «Ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς μεταθέσεως αὐτοῦ ἀπό τῆς μιᾶς Μητροπόλεως εἰς τήν ἄλλην, ἡ μετά τόσης ἀφελότητος, ὅσον καί ἁγνότητος, γενομένη δεκτή παρ᾿ αὐτοῦ ἐξ ἑνός, καί τό μέγα θέμα ἐξ ἑτέρου, τοῦ διαβληθέντος ἤθους τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας, συνετάραττον τήν ἐσωτερικήν τοῦ ψυχικοῦ του κόσμου ἠρεμίαν καί γαλήνην καί ἐκράτουν αὐτόν εἰς μίαν διηνεκῆ ἀγωνίαν».
191. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου: «14.12.1959. Ἀγαπητέ μοι κ. Καραβία, … Καυχώμενος ἐν Κυρίῳ δύναμαι νά εἴπω, ὅτι ἐάν ἡ Μητρόπολις Λήμνου δέν κατηργήθη, συνετέλεσα οὐκ ὀλίγον καί ἐγώ. Καί εἰς τόν Πατριάρχην ἔγραψα καί εἰς τά Ὑπουργεῖα ἔτρεξα καί εἰς τήν Σύνοδον ὡμίλησα».

............μποροῦσαν νά καταφύγουν στό σπίτι τοῦ Μητροπολίτη ὅπου θά τούς παρεχόταν ὅ,τι χρειάζονταν. Ἐπίσης «τό ἀκούραστο πνεῦμα του ὠργάνωσε μιά οἰκουμενική φιλοξενία». Ἔτσι συχνά φοιτητές ἀπό τήν Οὐγκάντα καί τήν Κορέα βρίσκονταν στή Μητρόπολη Λήμνου. «Ἦταν μιά γερή πρωτοτυπία»¹⁸⁷. Τό 1959 ὅμως ἡ Σύνοδος τόν μετέθεσε στή χηρεύουσα Μητρόπολη Τρικάλων καί ἀπό Μητροπολίτης Λήμνου γίνεται Τρίκκης καί Σταγῶν¹⁸⁸. Τό γεγονός αὐτό φαίνεται ὅτι ἔφερε βαρέως ὁ Διονύσιος σέ ὅλη του τή ζωή. Τό μαρτυρεῖ ὁ ἴδιος στή διαθήκη του¹⁸⁹καί τό ἐπιβεβαιώνουν οἱ μαρτυρίες αὐτῶν πού τόν γνώρισαν ἀπό κοντά¹⁹⁰. Πέρα ἀπό τήν ὀκτάχρονη ποιμαντορική δράση τοῦ Διονυσίου στή Λῆμνο, τό ἄλλο σπουδαιότερο, πού πρέπει νά σημειωθεῖ, εἶναι ὅτι χάρη στίς προσπάθειές του, ὅπως φαίνεται ἀπό μία ἐπιστολή του, ἡ Μητρόπολη Λήμνου σώθηκε ἀπό τήν κατάργηση¹⁹¹.

8. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν
Ὁ χρονικογράφος τῆς ποιμαντικῆς δράσης στή Μητρόπολη Τρίκκης καί Σταγῶν, πρωτοπρεσβύτερος Πολύκαρπος Τύμπας, σχετικά μέ τή μετάθεση ἔγραψε τό ἑξῆς:

192. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 21: «ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ ἐδήλωσε κατηγορηματικά, ὅτι αὐτή εἶναι ἡ ἐντολή τῆς Ἐκκλησίας καί τό θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἠναγκάσθη ἄκων νά ἐνδώσῃ. "Ἐφ᾿ ὅσον, εἶπε, αὐτό εἶναι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ δέν δύναμαι νά κάμω διαφορετικά. Πειθαρχῶ εἰς τήν ἐντολήν τῆς Ἐκκλησίας"».
193. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 60: «Τά Ἱδρύματα τῆς Μητροπόλεως Τρίκκης καί Σταγῶν στεγάζουν γέροντας, ὀρφανά, ἀπόρους, ἀλλά παραλλήλως προικίζουν νέας, ὄχι μόνον μέ χρήματα ἀλλά καί μέ γνώσεις, σπουδάζουν νέους, δημιουργοῦν ἐπιστήμονας, βοηθοῦν εἰς τήν ἀνάπτυξιν τῶν ἐπιστημῶν καί τοῦ ἀνθρωπιστικοῦ πνεύματος. Εἶναι Ἱδρύματα πρωτοποριακά ὄχι μόνον εἰς τά μέσα, ἀλλά προπάντων εἰς τό πνεῦμα».
194. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47-48: «Σφοδρή του ἀκόμη ἐπιθυμία ἦταν ἡ δημιουργία ἀναγεννημένου κλήρου καί κατέβαλε πρός τήν κατεύθυνσιν αὐτή κάθε προσπάθεια. Ἐφρόντιζε οἱ ὑπ᾿ αὐτοῦ χειροτονούμενοι πρεσβύτεροι νά εἶναι "νηφάλιοι, σεμνοί, σώφρονες, ὑγιαίνοντες τῇ πίστει, τῇ ἀγάπῃ, τῇ ὑπομονῇ" (Τίτ. β΄ 2). Ὁπωσδήποτε ὁ κλῆρος τῆς θεοσώστου αὐτῆς ἐπαρχίας ἵσταται στό ὕψος του κι ἔχει συναίσθησι τῆς ὑψηλῆς ἀποστολῆς του».
195. Παπαδοπούλου Σ., Πατρολογία Β΄, σελ. 362: «Ὁ Βασίλειος προσπαθεῖ νά συνάξει τούς μοναχούς στούς κόλπους τῶν ἐπισκοπῶν καί τῶν μητροπόλεων, ἐνῶ στήν Αἴγυπτο ὁ Παχώμιος κατανοοῦσε τήν "κοινωνία" του κάτι σάν ἐνορία ἤ ἐπισκοπή, ἄν καί συνδεόταν μέ τούς ἐπισκόπους».
196. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 192: «Νά τρῶτε ὅλοι μαζί. Αὐτό σημαίνει οἰκογένειαν».
197.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ Μητρόπολις εἶναι τό σπίτι ὅλων μας».

«Εἶναι ὡστόσο γεγονός, ὅτι [ὁ Διονύσιος] ἠρνεῖτο ἐπιμόνως νά ἀποδεχθῇ τήν μετάθεσί του αὐτή [ἀπό τή Λῆμνο στά Τρίκαλα] καί μόνον ὅταν ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ ἐδήλωσε κατηγορηματικά, ὅτι αὐτή εἶναι ἡ ἐντολή τῆς Ἐκκλησίας καί τό θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἠναγκάσθη ἄκων νά ἐνδώσῃ»¹⁹². Τρεῖς ἦταν οἱ βασικοί ἄξονες τοῦ ποιμαντορικοῦ ἔργου τοῦ Διονυσίου ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν: α. ἡ ἀνόρθωση τοῦ κλήρου, β. ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ, γ. τό φιλανθρωπικό ἔργο καί ἡ θρησκευτική ἀναγέννηση τοῦ λαοῦ, πού χαρακτηρίζονταν ἀπό ἀνθρωπισμό καί ἐπιστημοσύνη¹⁹³.

......... Ἡ ἀνόρθωση τοῦ κλήρου. Σύμφωνα καί πάλι μέ τόν πρωτοπρ. Π. Τύμπα, ὁ Διονύσιος κατάφερε τήν ἀναγέννηση τοῦ κλήρου τῆς ἐπαρχίας του, μέ ἀποτέλεσμα νά ἀποκτήσει ἀφοσιωμένους στά καθήκοντά τους συνεργάτες-ἱερεῖς, ἀλλά καί μεγάλωσε τή νέα γενιά τῶν κληρικῶν194, ἀφήνοντας στήν Ἐκκλησία συνεχιστές τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου. Ὅπως στή Λῆμνο, ἔτσι καί στά Τρίκαλα ὁ Διονύσιος ὀργανώνει τή Μητρόπολη σέ μορφή κοινοβίου. Τό ἐπίτευγμα αὐτό τοῦ Μητροπολίτη-καλογήρου εἶναι μία συνέχεια τῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης, φτάνει νά θυμηθοῦμε τήν κράση Ἐπισκοπή-κοινόβιο στά ποιμαντικά ἔργα τοῦ Μ. Βασιλείου καί τοῦ Παχωμίου¹⁹⁵. Γιά τόν Διονύσιο τό προσωπικό τῆς Μητροπόλεως ἦταν οἰκογένεια¹⁹⁶ καί ἡ Μητρόπολη σπίτι¹⁹⁷. Ἀπαραίτητη θεωροῦσε τήν ὕπαρξη τοῦ προγράμματος τῆς Μητροπόλεως καί ἔδινε σ᾿ αὐτό

198.. Ὅ.π., σελ. 191: «Ἡ ἐν τῇ Μητροπόλει ζωή διά νά εἶναι εὐχάριστος καί ἀποδοτική πρέπει νά εἶναι προγραμματισμένη. Χωρίς πρόγραμμα θά εἴμεθα πλοῖον χωρίς πηδάλιον ἤ πυξίδα». 199.. Ὅ.π., σελ. 191-192: Ἔγερσις πρωϊνή 5.30 Ὄρθρος 6.00 Μελέτη κατ᾿ ἰδίαν 6.30 – 7.00 Πρόγευμα – τακτοποίησις δωματίου κ.τ.λ. 7.00 – 8.00 Γραφεῖον 8.00 Ἐργασία 8.00 – 14.00 Γεῦμα καί ἀνάπαυσις 14.30 – 16.00 Ἀπογευματινή ἐργασία ἐκτός Γραφείου 16.30 – 20.30 Δεῖπνον 20.30 Ἐποικοδομητικαί συζητήσεις εἰς τήν ἐργασίαν τῆς ἡμέρας ἤ καί ἐπί ἄλλων θεμάτων κ.τ.λ. 21.00 – 22.15 Ἀπόδειπνον 22.15 – 22.30 Κατάκλισις 22.30
200. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.
201.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
202. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 39.
203.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 10, Ὅ.π., Β΄, σελ. 45.
204.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 87.
205.. Ὅ.π., Α΄, σελ. 56.
206. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 47: «Ἰδιαιτέρως ἠγάπησε τούς ἱερεῖς του. Μέ τά ἱερατικά συνέδρια καί τίς συχνότατες συνάξεις ἱερέων τῆς ὑπαίθρου, εὑρίσκετο πλησίον τους πάντοτε. Καρπός τῆς ἀγάπης του πρός τούς ἱερεῖς εἶναι, τόσον ὁ "Ξενών ἱερέων", ὅσο καί κυρίως τό "Ταμεῖον ἀλληλοβοηθείας" τῶν κληρικῶν τῆς περιφερείας του. Σκοπός του εἶναι ἡ οἰκονομική ἐνίσχυσι τῶν τέκνων ἀπόρων ἱερέων καί γενικώτερα ἡ ἀντιμετώπισις ἐκτάκτων περιπτώσεων».

μεγάλη προσοχή¹⁹⁸, συμπεριλαμβάνοντας καί τή φροντίδα γιά τήν πνευματική πρόοδο τοῦ κάθε μέλους της¹⁹⁹. Κατόρθωσε τήν ἀνέγερση τοῦ Μεγάρου τῆς Μητροπόλεως, μέ βοηθητικούς χώρους καί Γραφεῖα, πού ἐξασφάλιζαν ἄνεση στήν ἐργασία, μέ τή βιβλιοθήκη καί τό μουσεῖο, ὅπου φυλάχθηκαν μέ ἀσφάλεια τά ἀρχαῖα κειμήλια²⁰⁰ τῶν ναῶν τῆς ἐπαρχίας²⁰¹. Ἀπό τούς ἱερεῖς του ἀπαιτοῦσε ἄμεση ἐπικοινωνία²⁰², πλήρη ἐνημέρωσή του γιά τό ἔργο τους²⁰³ καί ἀκρίβεια στήν ἐκτέλεση τῶν ἐντολῶν του. Τακτικά ἐπισκεπτόταν τίς ἐνορίες εἴτε ὁ ἴδιος, εἴτε ἔστελνε ἐκπροσώπους, ὀργάνωνε τά ἱερατικά συνέδρια²⁰⁴. Δίδασκε τούς ἱερεῖς νά προπορεύονται σέ κάθε κοινωνικό ἔργο²⁰⁵ γιά τή βελτίωση τῆς οἰκονομικῆς κατάστασης τοῦ ποιμνίου, ταυτόχρονα δέ ὁ ἴδιος φρόντιζε τίς ὑλικές καί πνευματικές ἀνάγκες τῶν ἱερέων του²⁰⁶. Στοχεύοντας στήν ἀνύψωση τοῦ κύρους τῶν ἱερέων στή συνείδηση τοῦ λαοῦ,

207. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
208.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 8.
209.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
210. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός, σελ. 14: «Εἰς τάς ἡμέρας μας ... τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
211. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Διονυσίου πρός τόν Γαβριήλ Διονυσιάτη, Φιλόθεο Ζερβάκο, Ἀμφιλόχιο Μακρῆ, σελ. 223.
212. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 69: «Ὁ φιλομοναστής Διονύσιος, πού παρέμεινε μέχρι τῆς τελευταίας του πνοῆς, παρ᾿ ὅλες τίς τιμητικές διακρίσεις, ἕνας ταπεινός καί ἁπλός μοναχός».
213. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 223: «Ἐκλαυσα καί ἐθρήνησα πολύ διά τό κατάντημα τοῦτο. Προσηυχήθην καί ἐπεκαλέσθην ἀπό βάθους καρδίας τήν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ. Καί ἔδωκεν ὁ Θεός νά καθαρίσῃ ἡ κατάστασις».
214. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 63.
215. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 224: «Ἀλλ᾿ οἱ ἐπισκέπται, ἐσχάτως, ἕνεκα τῆς ἰδιαζούσης μεγαλειώδους φύσεως τῶν Μετεώρων καί τῶν θεοκτίστων θεαματικωτάτων Ἱ. Μονῶν, ἔχουν καταπληκτικῶς αὐξηθῆ. Κατά ἑκατοντάδας καταφθάνουν τούς θερινούς μῆνας οἱ τουρίσται καί ἐκδρομεῖς, πάσης φυλῆς καί γλώσσης, ἔστιν ὅτε καί δύσκολοι καί ἀπαιτητικοί, πρᾶγμα τό ὁποῖον κουράζει καί καταπονεῖ τούς ἀδελφούς τῶν Ἱ. Μονῶν καί τούς ἐμποδίζει, ἀπερίσπαστοι νά καταγίνωνται εἰς τήν προσευχήν καί τήν ἄσκησιν. Τοῦτο μᾶς ἀνησυχεῖ βαθύτατα. Καί εὑρισκόμεθα ἐν ἀπορίᾳ μεγάλῃ».
216. Μπαλατσούκα Σ., ὅ.π., σελ. 225: «Ἐν Τρικάλοις τῇ 22ᾳ Μαΐου1965. Πρός τούς Πανοσιολογιωτάτους Ἀρχιμανδρίτας κ.κ. α) Γαβριήλ Διονυσιάτην, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Ἁγίου Διονυσίου Ἁγ. Ὄρους, β) Φιλόθεον Ζερβᾶκον, Καθηγούμενον Ἱ. Μ. Λογγοβάρδας, γ) Ἀμφιλόχιον Μακρῆν, Προηγούμενον Ἱ. Μ. Πάτμου … Σᾶς παρακαλῶ λοιπόν θερμῶς, νά ὑποβληθῆτε εἰς τόν κόπον, χάριν τοῦ καλοῦ τοῦ Μοναχισμοῦ, τόν ὁποῖον καί ἀγαπᾶτε καί μετά ζήλου ἀσκεῖτε,

...........κέντριζε τήν προσοχή τους στήν ἐξωτερική ἐμφάνιση²⁰⁷, στή συμπεριφορά, στή μορφή τῆς ψυχαγωγίας πού ἐπιλέγουν, στήν ἀποφυγή τῶν χρεῶν²⁰⁸ καί τούς ἀπαγόρευε νά ἀναμειγνύονται στά πολιτικά²⁰⁹.
Ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ²¹⁰. Σύμφωνα μέ τόν ἴδιο, ὁ Διονύσιος βρῆκε τό μοναχισμό τῶν Μετεώρων σέ κατάσταση «ἀποσυνθέσεως». Τά μοναστήρια «εἶχον καταστεῖ ἄντρα ἀκολασίας καί διαφθορᾶς», οἱ μοναχοί «ράκη ψυχικά καί σωματικά, κατεγίνοντο εἰς τήν ἐπαιτείαν, φορτικώτατοι γινόμενοι εἰς τούς ξένους ἐπισκέπτας»²¹¹. Ὁ φιλομόναχος ἱεράρχης²¹², προσευχόμενος μέ δάκρυα στόν Θεό καί ἐπικαλούμενος τή βοήθειά Του²¹³, «κατέβαλε κάθε προσπάθεια πρός ἀναδιοργάνωσι καί ἀναβίωσι τῶν ἱερῶν μονῶν τῆς δικαιοδοσίας του»²¹⁴, ἀκολουθώντας πιστά τίς προδιαγραφές τῶν κτητόρων. Τό χαρακτηριστικό στήν προσπάθειά του γιά τήν ἀνόρθωση τοῦ μοναχισμοῦ ἦταν ἡ ἀντιμετώπιση τῶν νεοφανέντων προβλημάτων²¹⁵ (δηλ. προβλημάτων πού δέν ἀναφέρονται στήν Ἁγία Γραφή καί στούς Πατέρες). Ὁ Διονύσιος δέν ἄφηνε χῶρο γιά τίς ἀτομικές του πεποιθήσεις, ἀλλά προσπαθοῦσε νά τά λύσει μέ πνεῦμα συνοδικότητας, ἀντλώντας ἀπό τήν ἐμπειρία τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας²¹⁶.

νά ἔλθητε εἰς τάς 29 Ἰουνίου ἐνταῦθα. Θά σᾶς φιλοξενήσωμεν μέ ὅλην μας τήν ἀγάπην εἰς τήν Ἱεράν ἡμῶν Μητρόπολιν. Θά καλέσωμεν καί τούς Πανοσ. Καθηγουμένους τῶν Ἱ. Μονῶν Μετεώρων καί, ἀφοῦ προσευχηθῶμεν, ζητοῦντες τόν θεῖον φωτισμόν, νά ἐξετάσωμεν ἀπό κοινοῦ τό σοβαρώτατον θέμα τῶν Ἱερῶν Μονῶν Μετεώρων καί νά ἀποφασίσωμεν τί δέον γενέσθαι». 217. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 36: «Ἡ πρώτη φροντίδα τοῦ δραστηρίου καί σοφοῦ Διονυσίου ἦταν νά γνωρίσῃ ἀπό κοντά τό μεγάλο τώρα ποίμνιό του. … Ἄρχισε ἀμέσως τίς περιοδεῖες του».
218.. Ὅ.π., σελ. 45, 46: «Ἁλώνισε κυριολεκτικά τήν Μητρόπολί του, ἀναβαίνοντας ὄρη καί καταβαίνοντας πεδία. Πολλά ἀπό τά ἀπομεμακρυσμένα χωριά τῆς Πίνδου γιά πρώτη φορά ὑπεδέχθησαν Δεσπότη. Σ᾿ ἄλλα ἔφθασε καβάλα σέ ζῶο ἤ καί πεζοπορῶντας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ἡ περίπτωσι Βαθυρρέματος, ὅπου ὁ Σεβασμιώτατος ἐβάδισε 4 ὧρες δρόμο ἐρημικό καί ἀνηφορικό μέ δυσμενεῖς καιρικές συνθῆκες, προκειμένου νά φθάσῃ στό χωριό καί νά προεδρεύσῃ "Συνάξεως ἱερατικῆς" («Τρικαλινά Νέα», 2 Ἀπριλίου 1966)».
219. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 10.
220. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 83: «Ἐλειτούργησαν συστηματικά μέ τήν πρόνοια τοῦ Μητροπολίτου ἀπό τό 1961 στό χῶρο τοῦ Ἱ. Ν. τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων καί σέ πολλούς μαθητές τῶν Γυμνασίων Καλαμπάκας καί Πύλης. Ἦταν μιά θετική προσφορά πρός τούς πτωχούς νέους τῶν ὀρεινῶν κυρίως περιοχῶν καί ἐκδήλωσις ἔμπρακτης ἀγάπης».
221.. Ὅ.π., σελ. 41: «Λαχταροῦσαν οἱ δυστυχεῖς σκηνῖτες νά ἀποκτήσουν καί αὐτοί ἕνα κομμάτι γῆς».
222.. Ὅ.π., σελ. 79: «… κατέστη ἕνας θαυμάσιος οἶκος εὐγηρίας, μέσα στόν ὁποῖο πλουσιοπάροχα ἱκανοποιοῦνται οἱ ὑλικές καί πνευματικές ἀνάγκες τῶν γερόντων».
223. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 72: «ὡραῖον, συγχρονισμένον, μεγαλοπρεπές καί μέ ἄρτιον ἐξοπλισμόν, ἐδέχθη εἰς τάς ἀγκάλας του τούς πρώτους 25 τροφίμους του γέροντας καί γραίας».
224. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 82: «Ἡ Σχολή Χειροτεχνίας Βυτουμᾶ δέχεται ὀρφανές ἤ πολυτέκνων κορασίδες 12-17 ἐτῶν ἀπό τήν Μητροπολιτική περιφέρεια Τρικάλων καί παρέχει σ’ αὐτές δωρεάν στέγη καί διατροφή. Διδάσκονται δέ αἱ τρόφιμοι οἰκοκυρωσύνη, ραπτική καί χειροτεχνία, ἐνῶ συγχρόνως ἐξοπλίζονται πνευματικῶς ἔτσι ὥστε, ἐν καιρῷ, νά ἀναδεικνύωνται καλές καί ἄξιες Ἑλληνίδες οἰκοκυρές. Ἐπί πλέον τούς παρέχεται τέτοια θρησκευτική καί ἑλληνική ἀγωγή, πού θά τήν ἐζήλευαν καί οἱ μεγάλοι παιδαγωγοί».

........Φιλανθρωπικό ἔργο καί ἡ θρησκευτική ἀναγέννηση τοῦ λαοῦ. Ὁ ἱεράρχης ἐξ ἀρχῆς γνώρισε ἀπό κοντά²¹⁷ τό ποίμνιό του²¹⁸ καί ἔκτοτε ἐπιδόθηκε στή θεραπεία πρωτίστως τῶν ὑλικῶν του ἀναγκῶν²¹⁹. Ὀργάνωσε καί ἔθεσε σέ λειτουργία φιλόπτωχα ταμεῖα, μαθητικά συσσίτια220, ἵδρυσε στά Τρίκαλα τόν πρῶτο παιδικό σταθμό, φρόντιζε τούς ἀνέργους, χαλαζοπλήκτους, ἀκτήμονες κτηνοτρόφους, στούς ὁποίους παραχώρησε μάλιστα μία ἀπό τίς ἐκτάσεις τῶν μοναστηριῶν, ὅπου χτίστηκε τό χωριό τους «Νέα Ζωή»²²¹, ὁλοκλήρωσε τήν ἀνέγερση τοῦ γηροκομείου τῶν Μεγ. Καλυβίων²²², πού εἶχε ξεκινήσει ὁ προκάτοχός του²²³, ἀνήγειρε τό Δωρόθειο καί Πολυκάρπειο γυμνάσιο θηλέων Τρικάλων, ἵδρυσε τή σχολή²²⁴ χειροτεχνίας Βυτουμᾶ γιά τά ὀρφανά ἤ

225.. Ὅ.π., σελ. 81: «… ὥστε νά δύναται νά στεγάζωνται καί διαιτῶνται εἰς αὐτό ἄνω τῶν 60 κορασίδων μαθητριῶν Γυμνασίου, κατά προτίμησι τέκνα ἀπόρων καί πολυτέκνων οἰκογενειῶν, ὀρφανά καί ἀπροστάτευτα. Κι ἐδῶ καταβάλλεται ἐπίμονη φροντίδα γιά τήν ἑλληνοχριστιανικήν ἀγωγή τῶν μαθητριῶν». 226. Τύμπα Π., ὅ.π., (ἀπόσπασμα ἀπό τήν ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις» Τρικάλων, 28 Ἀπριλίου 1969, σελ. 84): «Ὁ Σεβασμιώτατος μακράν πάσης πολιτικῆς ἐπεμβάσεως ἐργαζόμενος μόνος καί ἀθορύβως, κατώρθωσε νά φέρῃ εἰς πέρας καί νά προσθέσῃ εἰς τό πλούσιον ἐνεργητικόν του καί ἕνα νέον χριστιανικόν καί κοινωνικόν ἔργον ἄξιον πάσης ἐξάρσεως καί ἐπαίνου. Ἡ ἐπίτευξις τῆς ἀνεγέρσεως εἰς Πύλην μαθητικοῦ οἰκοτροφείου, εἰς ὅ θά σιτίζωνται καί θά μορφώνωνται τά ἄπορα παιδιά τῆς περιοχῆς Πύλης καί τῶν ὀρεινῶν χωρίων ταύτης… εἶναι ἔργον ἀποκλειστικά ἀνῆκον εἰς τάς ἐνεργείας τοῦ Σεβασμιωτάτου, ὁ ὁποῖος ἐν τῇ ἀνησυχίᾳ του, ὅπως βοηθήσῃ διά παντός τρόπου ἀποτελεσματικοῦ τούς κατατρυχομένους ὑπό τῆς πενίας κατοίκους τῆς περιφερείας, προέβη εἰς ἐνεργείας τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι καί ἐτελεσφόρησαν».
227. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 77-78: «Μέ τήν ἄφιξι τοῦ Διονυσίου (8.03.59) ἐπῆλθε αἰσθητή ἀλλαγή στά πράγματα τοῦ οἰκοτροφείου. Τοποθετεῖ σ’ αὐτό διευθυντή θεολόγο, ἀνακαινίζει τελείως τό ὑπάρχον οἰκοδόμημα καί … ἀνεγείρει νέαν ὁμώνυμη πτέρυγα - ἀπαραίτητο συμπλήρωμα στό ὅλο κτιριακό συγκρότημα τοῦ ἱδρύματος. … Στό οἰκοτροφεῖο αὐτό στεγάζονται καί διαιτῶνται 60 μαθητές Γυμνασίου… ὀρφανά, θύματα πολέμου καί πολύτεκνοι. … Ἰδιαιτέρως ἐφρόντιζε γιά τήν ἑλληνοχριστιανική τους ἀγωγή καί τήν ψυχική τους κατάρτισι…»
228.. Ὅ.π., σελ. 45: «Ἀγάπησε ἰδιαίτερα τήν ὕπαιθρο. Οἱ ἄνθρωποι τῶν χωρίων αἰσθάνθηκαν περισσότερο τήν ἀγάπη του. Διανέμει εἰς αὐτά ἱματισμό καί τρόφιμα, τά ὁποῖα ἐξασφαλίζει ἀπό τό Παγκόσμιο Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν».
229.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 5 Σεπτεμβρίου 1962: «Εἶναι ὁ ἱεράρχης, πού προνοεῖ καί προαισθάνεται τά ἐπακόλουθα ἑνός βαρέως χειμῶνος. Καί ἐκ τῶν προτέρων σπεύδει, γεμίζει τάς ἀποθήκας τῆς Ἱ. Μητροπόλεως μέ τρόφιμα καί ἱματισμό καί στήν κατάλληλη ἐποχή τά διανέμει».
230. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 46: «Μέ προσωπική του φροντίδα ἀποφυλακίζονται, ἀφοῦ κατεβλήθησαν τά διάφορα χρέη, κρατούμενοι τῶν ἐδῶ φυλακῶν, ἐνῶ παράλληλα καταβάλλει κάθε προσπάθεια γιά τήν ψυχαγωγία καί συμπαράστασι τῶν ὑπολοίπων φυλακισμένων. Τακτικές θεῖες λειτουργίες, ἐξομολόγησι καί κάθε ἐξυπηρέτησι τῶν "ἐν φυλακῇ"…».

ἀπό πολύτεκνες οἰκογένειες κοριτσάκιακαί τό Καστρακίδειο οἰκοτροφεῖο θηλέων²²⁵, βοηθᾶ μέ χρηματικά ποσά κατά μήνα ἀνάλογα τούς φοιτητές καί φοιτήτριες τοῦ Νομοῦ, ὥστε νά δυνηθοῦν νά ἀποπερατώσουν τίς σπουδές τους ἀκωλύτως, δημιούργησε μαθητικό οἰκοτροφεῖο ἀρρένων Πύλης «ὁ Ἅγιος Βησσαρίων»²²⁶, μαθητικό οἰκοτροφείο ἀρρένων τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων²²⁷, ποικιλοτρόπως φρόντιζε τούς χριστιανούς στήν ὕπαιθρο²²⁸, προνοοῦσε γιά τίς ἐνδεχόμενες τό χειμώνα ἀνάγκες²²⁹, φρόντιζε πνευματικά καί ὑλικά τούς φυλακισμένους καί κατόρθωσε τήν ἀποφυλάκιση μερικῶν ἀπ᾿ αὐτούς²³⁰. Τό μέγεθος αὐτό τοῦ φιλανθρωπικοῦ του ἔργου ἐντυπωσίαζε τούς συγχρόνους του

231. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 8: «Τό λαμπρόν κοινωνικόν του ἔργον εἰς τήν μητρόπολιν Τρίκκης, τό ὁποῖον συνιστᾷ "Βασιλειάδα" ἀληθῆ».
232. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 76.
233.. Ὅ.π., σελ. 38.
234.. Ὅ.π., σελ. 39: «μίαν εὐρύχωρη αἴθουσα, τήν ὁποία θέτει στήν διάθεσι τῶν νέων».
235.. Ἐφημερίδα «Ἐλευθέρα Γνώμη», 13.02.1960: «Αἱ τακτικαί ἔξοδοι τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου μας στά χωριά καί μάλιστα τόν χειμῶνα ἔχουν δημιουργήσει μιά ἄνευ προηγουμένου ἀτμόσφαιρα φιλική τῶν κατοίκων πρός τόν ποιμενάρχη μας».
236. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 58: «Χαρακτηριστικόν ὅτι κατά τήν ὑπερδεκαετῆ θεοφιλῆ ποιμαντορία του ἀνηγέρθησαν ἐκ θεμελίων καί ἐνεκαινιάσθησαν πλέον τῶν τεσσαράκοντα ἱερῶν Ναῶν τῆς Μητροπολιτικῆς περιφερείας. Φιλοδοξία του ἦταν νά ἔχῃ καί τό τελευταῖο χωριουδάκι τόν συγχρονισμένο ναό του».
237.. Ἐφημερίδα «Ἀναγέννησις», 1 Νοεμβρίου 1960.
238. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 38: «Προτρεπόμεθα ὅθεν ὑμᾶς πατρικῶς νά προμηθευθῆτε πάντες τό λαμπρόν τοῦτο ἔργον καί νά καταγίνεσθε ἀδιαλείπτως μέ τήν μελέτην του, καθόσον "οὐκ ἄλλως κατορθοῦται ἡ ἀρετή καί ἡ ἀποχή τῶν κακιῶν, εἰμή διά τῆς μελέτης τῶν Θείων Γραφῶν".

πού τό παρομοίαζαν μέ τή «Βασιλειάδα»²³¹ καί μάλιστα τό ὀνόμασαν «Διονυσιάδα»²³². Ἐργαζόμενος στόν πνευματικό τομέα, δημιούργησε τή χριστιανική κίνηση στήν ἐπαρχία του, ἰδιαιτέρως φροντίζοντας τά κατηχητικά σχολεῖα καί τή σχολή βυζαντινῆς μουσικῆς στά Τρίκαλα. Τό θέρος τοῦ 1959 ὀργάνωσε γιά πρώτη φορά κατασκήνωση γιά τούς ἐργαζομένους νέους καί τίς μαθήτριες τῶν χριστιανικῶν μαθητικῶν ὁμάδων²³³. Ἔκανε ἐπισκέψεις στά γυμνάσια τῆς πόλεως καί ὁμιλοῦσε πρός τή μαθητιῶσα νεολαία, στήν Καλαμπάκα ἐγκαινίασε τή χριστιανική ἑστία²³⁴, ἐπισκεπτόταν τά χωριά τῆς ὑπαίθρου, τελοῦσε λειτουργίες καί συζητοῦσε μέ τούς κατοίκους235. Συνέβαλε στήν ἐπισκευή καί κατασκευή πολλῶν κατεστραμμένων ναῶν, θεμελίωσε, ἀποπεράτωσε καί ἐγκαινίασε νέους ναούς²³⁶, κατηχοῦσε καί βάπτιζε χιλιαστές καί ἀλλόθρησκους²³⁷. Καθιέρωσε ἡμίωρο ραδιοφωνικῆς θρησκευτικῆς ἐκπομπῆς στό ραδιοφωνικό σταθμό Τρικάλων. Πάντοτε ἐνημέρωνε τούς ἱερεῖς²³⁸ καί μέσω αὐτῶν τούς χριστιανούς γιά τίς καινούριες ἐκδόσεις χριστιανικῶν βιβλίων ἤ περιοδικῶν, ὠφέλιμων γιά τήν πνευματική τους κατάρτιση, μέ τά βασικά χαρακτηριστικά τῆς ἐκδόσεως˙ τό γνήσιο χριστιανικό πνεῦμα, τήν ἀντιληπτή γλώσσα καί τήν προσιτή τιμή. Ἔτσι στά σπίτια τῶν χριστιανῶν τῆς Μητροπόλεως κυκλοφοροῦσε καί ὁ γραπτός θεῖος λόγος.

239. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου ἀπό 14.10.1955 πρός τόν τότε Λήμνου Διονύσιο, σελ. 253: «Βλέπω ὅτι σεῖς ἔχετε τώρα καί μεγαλεῖα! Συνοδικός λοιπόν! Ἀλλά καλῶς διεγνώσατε ὅτι τοῦτο θά σᾶς προσθέσῃ δυσκολίας...».
240. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 16.
241. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν, σελ. 52: «Καί καλῶ ἐσᾶς καί τόν λαόν σας, πού δέν ἐπηρεάζεσθε ἀπό τά συμφέροντα τῆς στιγμῆς καί δέν ἐπιδοκιμάζετε τάς ἀχαρακτηρίστους ἐνεργείας τῶν κυβερνητῶν σας, ν᾽ ἀγωνισθῆτε ἕναν νέον εὐγενῆ ἀγῶνα. Τόν ἀγῶνα διά τήν ἄμεσον ἐπάνοδον τῶν ἐξορίστων ἱεραρχῶν μας, διά τήν ἀναγνώρισιν τῆς αὐτοδιαθέσεως τῆς Κύπρου… Ἔτσι μόνον θά ἀποπλυθῇ ἡ διαγωγή τῆς κυβερνήσεώς σας καί θά ἀποκατασταθῇ ἡ ἀγάπη τοῦ Ἕλληνος πρός τήν Ἀγγλίαν».
242.. Ὅ.π., Ἀνοικτή Ἐπιστολή πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας, σελ. 55: «Μήπως τό Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ δέν ἰσχύει, ὅταν τά κακῶς ἐννοούμενα πολιτικά συμφέροντα τῆς χώρας σας ἀπαιτοῦν ἄλλην τακτικήν;»
243. Βλ. Παράρτημα, σελ. 361-366.

9. Τό ἔργο τοῦ Διονυσίου ὡς μέλους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου

Ὡς ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ. Τό 1955 ὁ Διονύσιος ἐκλήθη ὡς μέλος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου²³⁹ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ταυτόχρονα κατά τήν περίοδο 1955 1956 ἀσκοῦσε τά καθήκοντα τοῦ Ἀντιπροέδρου τῆς Πανελληνίου Ἐπιτροπῆς Αὐτοδιαθέσεως Κύπρου. Ὁ πρῶτος του βιογράφος σημειώνει σχετικά: «..εἰργάσθη μέ πατριωτικό ζῆλο γιά τήν προβολή καί δικαίωσι τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος. Ὕψωσε τήν φωνή του γιά νά ἀκουσθῇ ἀπό τούς ἰσχυρούς τῆς γῆς»²⁴⁰. Χρήζουν ἰδιαίτερης προσοχῆς οἱ δύο ἀνοικτές ἐπιστολές του –«Πρός τούς Ἄγγλους πολεμιστάς καί τόν Ἀγγλικόν λαόν» καί «Πρός τούς Ἱεράρχας καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας»– στίς ὁποῖες παίρνει θέση, ὄχι ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., ἀλλά ὡς Ἱεράρχης τῆς Ἑλληνικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Στήν πρώτη ἐπιστολή ἀνακοινώνει τήν ἐπιστροφή τοῦ διπλώματος μέ τό ὁποῖο τιμήθηκε ἀπό τήν κυβέρνηση τῆς Ἀγγλίας λόγω τῆς φυλακίσεώς του ἀπό τούς Γερμανούς, ἐπειδή περιέθαλψε καί φυγάδευσε Ἄγγλους στρατιῶτες²⁴¹. Στή δεύτερη ἐπιστολή ἀσκεῖ ἔντονη κριτική στούς ἱεράρχες καί τούς κληρικούς τῆς Μ. Βρετανίας βάσει τῆς διδασκαλίας τοῦ Εὐαγγελίου²⁴². Στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη Διονυσίου διασώθηκε καί ἡ ἐπιστολή του πρός τόν τότε Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Δωρόθεο, ἀπό τήν ὁποία γίνεται κατανοητό, ὅτι ὁ Διονύσιος ἐξαιτίας τῆς κριτικῆς πού ὑπέστη γιά τό ἔργο του ὡς Ἀντιπρόεδρος τῆς Π.Ε.Α.Κ., παραιτήθηκε ἀπό τή θέση αὐτή²⁴³.

244. Χρυσοστόμου Β΄, Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, Τά Πεπραγμένα, σελ. 39.
245.. Ὁ θεολόγος Ἀνδριόπουλος τήν ἀντιπαράθεση αὐτή ὀνομάζει «ἀφανῆ ἀντιπολίτευση, πού προερχόταν ἀπό τόν προκάτοχό του Ἰάκωβο, ὁ ὁποῖος ἐπηρέαζε τήν πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας» (Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 11). Ἀδύνατον ὁ Τρίκκης νά ἦταν ἕνας ἀπό ἐκείνους, τούς ὁποίους ἐπηρέαζε ὁ Ἰάκωβος, ἀπό τόν ὁποῖο ὁ Τρίκκης ἀπαιτοῦσε τήν παραίτηση τό 1962 (βλ. εἰσαγωγή τῆς παρούσας).
246. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 152-153: «Τους μητροπολίτες αυτούς (Ξάνθης Αντώνιο, Πατρών Κωνσταντίνο, Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο, Ναυπακτίας και Ευρυτανίας Δαμασκηνό, Κυθήρων Μελέτιο και Πρεβέζης Στυλιανό) θα τους συναντήσουμε πάλι το Μάιο του 1967 ως μέλη της αριστίνδην Συνόδου που εξέλεξε τον Ιερώνυμο Κοτσώνη!...».
247. Βλ. ὅλο τό κείμενο τῆς συνέντευσης στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας

Ἡ ἔκτακτη σύγκληση τῆς Συνόδου τό 1964. Τήν 5 Ἰανουαρίου τοῦ 1964, πραγματοποιήθηκε στά Ἱεροσόλυμα ἡ συνάντηση τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη Ἀθηναγόρα μέ τόν Πάπα Παῦλο ΣΤ΄. Ὁ Πατριάρχης ἐπιθυμοῦσε νά συμμετέχουν στή συνάντηση καί οἱ ἡγέτες τοῦ προτεσταντισμοῦ, σκοπεύοντας σέ μιά παγχριστιανική προσέγγιση, πού θά ὁδηγοῦσε τελικά στήν ἕνωση τῶν ἐκκλησιῶν. Πρότεινε ἐπίσης «ἵνα καί οἱ Πατριάρχαι καί Πρόεδροι τῶν ἑκασταχοῦ Αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πορευθῶσιν ὅλοι ὁμοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, συναντηθῶσι μετά τοῦ Πάπα καί διεξαγάγωσι μετά τούτου συζήτησιν περί τῆς ἑνώσεως τῶν Ἐκκλησιῶν»²⁴⁴. Ὁ Γ. Καραγιάννης, στό ἔργο του «Ἐκκλησία καί Κράτος» ἀναφέρει: «Η Εκκλησία της Ελλάδας αντιδρά έντονα στα «οικουμενικά» σχέδια του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και τις συναντήσεις του πατριάρχη Αθηναγόρα με τον πάπα Παύλο ΣΤ΄, γεγονός που προκαλεί εκνευρισμό στην κυβέρνηση και τ᾿ ανάκτορα». Καί ἀναφέρει τήν «ύπαρξη στους κόλπους της Ιεραρχίας ομάδας μητροπολιτών που βρίσκονταν σε μια συνεχή αντιπαράθεση²⁴⁵ με τον Χρυσόστομο και την πλειοψηφία, ταυτιζόμενοι με τις ανακτορικές θέσεις»²⁴⁶, ὅπου κατατάσσει καί τόν Διονύσιο Τρίκκης. Ὁ ἰσχυρισμός αὐτός δέν φαίνεται νά εὐσταθεῖ διότι τοὐλάχιστον τέσσερα ντοκουμέντα, α. ἡ συνέντευξη τοῦ Διονυσίου στόν Τύπο, β. ἡ εἰσήγησή του στή Σύνοδο, γ. ἡ ἐπιστολή του πρός τόν Οἰκ. Πατρ. Ἀθηναγόρα καί δ. ἡ ἐπιστολή του πρός τόν Πάφου Γεννάδιο, μαρτυροῦν τό ἀντίθετο. α) Μετά τήν ἔκτακτη σύγκληση τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἱεραρχίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος δόθηκε στόν Τύπο συνέντευξη τοῦ Τρίκκης, στήν ὁποία δηλώνει τά ἑξῆς: «... εἶναι ἀνάγκη νά πεισθῇ ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης νά συνεννοῆται πρό πάσης ἀποφάσεώς του διά τά θέματα πίστεως μετά τῶν ἄλλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί νά μή προχωρῇ μόνος. ... ἄλλως ὑπάρχει ὁ κίνδυνος νά ὁδηγηθοῦν αἱ σχέσεις τῶν ἀδελφῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν εἰς ἀδιέξοδον μέ ἀποτέλεσμα τήν διάσπασίν των»²⁴⁷.

ἐργασίας Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, σελ. 104-105.
248. Βλ. ὅλο τό κείμενο τοῦ γράμματος στό Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας ὅ.π., σελ. 106-107.
249.. Ὅ.π., σελ. 97: «5. Τοιαύτη δέ εἶναι δυστυχῶς καί ἡ ἐκ συναρπαγῆς, αἴφνης καί παρ᾽ ἐλπίδα ριφθεῖσα εἰς τό μέσον τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν πρωτοβουλία ἐνάρξεως τοῦ ὑπό κρίσιν Διαλόγου, οὗ καί τό ὄνομα εἶναι εἰς τήν ἀρχαίαν Ἐκκλησίαν ἄγνωστον, καί ἐκ μέρους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, ὅστις, ὄχι μόνον παρεῖδε τάς σχετικάς ἀποφάσεις τῶν κανονικῶς κατά πάντα συγκροτηθεισῶν ἐν Ρόδῳ Πανορθοδόξων Διασκέψεων, ἀλλά πρῶτον μέν, ὡς ἐφάνη ἐκ τῶν ὑστέρων, ἐπί τινα ἔτη ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, ἔχει διαπραγματευθεῖ ἐν τούτῳ μετά τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, μεθ᾽ ἧς προχώρησε μέχρι τοῦ ὀλεθρίου διά τήν Όρθοδοξίαν σημείου, ὥστε παρά τήν ρητήν ἄρνησιν τῶν ἐπί μέρους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, νά κατέλθῃ εἰς Ἱεροσόλυμα, νά κοινωνήσῃ τῷ Πάπα ἐν συμπροσευχῇ καί ἐν μυστικαῖς συνομιλίαις, διά νά ἀκούσῃ σύν αὐτῷ καί ὅλη ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τήν κατ᾽ αὐτῆς ἐπίσημον βλασφημίαν τοῦ Πάπα, ὅτι δέν θά ἀξιωθῶμεν ἡμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν μας ἄν μή, μετά τό κανονικῶς ἀποκτηθέν χάρισμα τοῦ βαπτίσματος, εἰσέλθωμεν εἰς τάς ἀνοικτάς πύλας τῆς πνευματικῆς μάνδρας, ἧς κύριος καί δεσπότης ὁ ἐν τῷ κόσμῳ ἐγκαθιδρυθείς, ὡς ἐκπρόσωπος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, Πάπας τῆς Νέας Ρώμης προσδέξηται ἡμᾶς».

β) Τή μεθεπόμενη ἀπό τήν ἡμέρα τῆς συνάντησης Ἀθηναγόρα–Πάπα, δηλ. στίς 7.01.1964, ὁ Τρίκκης γράφει σέ ἐπιστολή του πρός τόν Πάφου Γεννάδιο: «Ὁ Πατριάρχης, χωρίς προσυνεννόησιν κατ᾽ οὐσίαν μετά τῶν λοιπῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί ἄνευ τῆς δεούσης προπαρασκευῆς μετέβη εἰς συνάντησιν τοῦ Πάπα. Φοβοῦμαι δέ πολύ ὅτι τοῦτο θά ζημιώσῃ ἀνεπανορθώτως τήν Ὀρθοδοξίαν. Ἀναγνωριζομένου τοῦ Πρωτείου τοῦ Πάπα, κατά φυσικήν συνέπειαν, θά πρέπει ν᾽ ἀναγνωρισθοῦν καί αἱ λοιπαί αὐτοῦ ἀξιώσεις. Ἀλλά τότε πού ὁδηγούμεθα; Δέν ἀπεμπολοῦμεν, θυσιάζοντες εἰς τήν ἐγωπάθειαν καί τήν φιλοδοξίαν μας, τήν Ὀρθοδοξίαν, τήν ὁποίαν διά ποταμῶν αἱμάτων μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ πατέρες καί πρόγονοι ἡμῶν; Ἐγώ, Ἅγιε ἀδελφέ, ἐλαχιστότερος πάντων, δέν θέλω ἀποδεχθῇ οὐδεμίαν ἀπόφασιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου...»²⁴⁸. γ) Στήν εἰσήγησή του περί τοῦ θέματος τοῦ Διαλόγου, πού τοῦ ἀνατέθηκε, ὁ Διονύσιος ἀναφέρεται ἐκ νέου στή συνάντηση Ἀθηναγόρα–Πάπα²⁴⁹, καί στό τέλος γνωμοδοτεῖ τό ἑξῆς: «30. Συνοψίζοντες, ταπεινῶς γνωματεύομεν, ὅτι διά τῆς ἀποδοχῆς τῶν διαλόγων εἰς ἀέρα μέν πυκτεύομεν ἡμεῖς, τό Βατικανόν ὅμως θά ἔχῃ κερδήσῃ τήν μάχην τῆς ἀναδείξεως τῆς θεόθεν ἐξουσίας του καί τῆς ἀποκηρύξεως ἡμῶν ὡς σκληροτραχήλων αἱρετικῶν καί τοῦτ᾽ αὐτό ἀπίστων. 31. Ὑποχρεούμεθα βεβαίως νά μεταβῶμεν εἰς τήν Πανορθόδοξον διάσκεψιν τῆς Ρόδου, ἴνα μή φανῶμεν τάχα ἀμαθεῖς καί καθυστερημένοι, ἀλλά θά πρέπει νά καταβάλωμεν ἐκεῖ πᾶσαν, τῇ βοηθείᾳ τοῦ Κυρίου, προσπάθειαν καί προσοχήν καί

250.. Ὅ.π., σελ. 103.
251. Σύμφωνα μέ τόν π. Πολύκαρπο Τύμπα ἡ ἐπιστολή γράφτηκε 2.2.1964. καί γιά πρώτη φορά ἐκδόθηκε στό βιβλίο του «Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος». Εἶχε δημοσιευθεῖ καί τό 2007 στό περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων» μέ τήν ἡμερομηνία 24.2.1964.
252. Περιοδικό «Ἅγιος Βησσαρίων», τεῦχος 1, Τρίκαλα 2007, σελ. 18.
253.. Ὅ.π.
254. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 10.
255. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «"Εἰ δυνατόν". Ἀλλ᾿ ἀκριβῶς, ἐν προκειμένῳ, πῶς εἶναι δυνατόν;

ἐπιμέλειαν, ἵνα ἀποφύγωμεν τήν ἡμέραν τήν πονηράν καί ἅπαντα κατεργασάμενοι στῶμεν ἀκλόνητοι καί ἀμετακίνητοι ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ πίστει, καί ταῖς παραδόσεσι καί τῇ ὁμολογίᾳ αὐτῆς»²⁵⁰. δ) Στήν ἐπιστολή του πρός τόν Ἀθηναγόρα²⁵¹ ὁ Τρίκκης ἐλέγχει τόν Πατριάρχη γιά τίς περί ἑνώσεως θετικές δηλώσεις του, ὑποδεικνύει ὅτι πρέπει ἀπαραιτήτως νά διαψευσθεῖ ἡ φήμη περί μασονίας τοῦ Πατριάρχη, ἰσχυρίζεται ὅτι «οἱ δύο ἐπίκαιροι κόμβοι τῆς Ὀρθοδοξίας, Κωνσταντινούπολις - Ἀθῆναι, θά πρέπει νά εὑρίσκωνται εἰς συνεχῆ καί ἀδιάκοπον συνεργασίαν καί ἐπικοινωνίαν»²⁵² καί προτείνει νά συσταθεῖ ἐπιτροπή ἀπό ἐκπροσώπους τοῦ Οἰκ. Πατριαρχείου καί τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, συνιστώντας τήν προσοχή τοῦ Πατριάρχη ὅσον ἀφορᾶ δηλώσεις του στόν Τύπο. Τελειώνοντας τήν ἐπιστολή ὁ Τρίκκης ὁλοκληρώνει: «Ἡ ἑνότης τῆς Ὀρθοδοξίας –ἑνότης πίστεως, λατρείας καί διοικήσεως– εἶναι ἀνεκτίμητον κεφάλαιον καί πρέπει πάσῃ θυσίᾳ νά διαφυλαχθῇ ὡς κόρη ὀφθαλμοῦ. ... Πρέπει ὁπωσδήποτε ἡ ἑνότης ἡμῶν τῶν Ὀρθοδόξων, ἡ συνεργασία καί τό σύμψυχον νά τονωθοῦν καί αὐξηθοῦν εἰς τό μέγιστον, ἰδίᾳ σήμερον, ὅτε καί οἱ Ρωμαιοκαθολικοί καλλιεργοῦν ἐντόνως τήν ἑνότητα μεταξύ των, ἀλλά καί οἱ Διαμαρτυρόμενοι ἀντιστοίχως διά τοῦ Παγκοσμίου Συμβουλίου τῶν Ἐκκλησιῶν»²⁵³. Οἱ κρίσιμες ἀποφάσεις τῆς Συνόδου τοῦ 1965. Τή χρονιά αὐτή ξεσπᾶ ἐκκλησιαστική κρίση μέ ἀφορμή τήν ἀπόφαση τῆς πλειοψηφίας²⁵⁴ τῶν Ἀρχιερέων νά πληρωθοῦν οἱ ἀπό ἐτῶν κενές Μητροπολιτικές ἕδρες πραξικοπηματικῶς, παρά τόν ἰσχύοντα Νόμο 4226/1963. Στή συνεδρία τῆς 9ης Σεπτεμβρίου 1965 τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὁ Τρίκκης Διονύσιος, ἰσχυρίζεται ὅτι στήν προκειμένη περίπτωση ἡ παραγγελία τοῦ Ἀποστόλου Παύλου «εἰ δυνατόν, τὸ ἐξ ὑμῶν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύοντες» (Ρωμ. ιβ᾿ 18) καί ἡ πράξη τοῦ Χριστοῦ νά ἐκπληρώσει τό φορολογικό νόμο, τόν καθοδηγεῖ νά δηλώσει πώς εἶναι «τελείως ἀντίθετος πρός τήν ὀλισθηράν ταύτην ὁδόν», διότι ἡ πράξη αὐτή θά ἰσοδυναμοῦσε μέ προτροπή ὅλων τῶν κοινωνικῶν τάξεων σέ ἐπανάσταση καί ἀναρχία²⁵⁵.

Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας, ἐφ᾿ ὅσον ὡρκίσθημεν, κατά τήν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως διαβεβαίωσιν ἡμῶν, τήν ἀπαρέγκλιτον αὐτῶν τήρησιν καί ἐφαρμογήν; Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας καί νά διδάξωμεν οὕτω τήν ἐπανάστασιν καί τήν ἀναρχίαν εἰς πάσας τάς κοινωνικάς τάξεις; Πῶς δυνάμεθα νά συνευδοκήσωμεν εἰς τήν καταπάτησιν τῶν Νόμων τῆς Πολιτείας, ὅταν Αὐτός Οὗτος ὁ Κύριος καί Θεός ἡμῶν, ἁπλῶς καί μόνον, ἵνα μή σκανδαλίσῃ τινάς, ἐτήρησε τόν περί φορολογίας νόμον καί διέταξε τόν Πέτρον νά καταβάλῃ τά δίδραχμα καίτοι ταυτοχρόνως διεκήρυξεν ὅτι οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν εἶχεν Αὐτός νά τηρῇ τούς περί φορολογίας νόμους καί νά καταβάλῃ φόρους; (Ματθ. ιζ᾿ 24-27)».
256. Οἱ ἱεροί κανόνες δέν ἀποκλείουν τήν διά μεταθέσεως πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν ἐπισκοπικῶν θρόνων, ἀλλ᾿ ἐπιτρέπουν αὐτήν ὁσάκις συντρέχουν αἱ ὑπ᾿ αὐτῶν ἀπαιτούμεναι προϋποθέσεις (14ος Ἀποστολικός Κανόνας), ἐπιτρέποντάς την μόνον κατ᾿ ἐξαίρεση, ὅμως ὡς κανονικός τρόπος πληρώσεως χηρευουσῶν ἐπισκοπῶν ἀπαγορεύεται.
257. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4483: «Ποῦ βαίνομεν, Ἅγιοι Ἀδελφοί; Ἀπεφασίσαμεν λοιπόν νά καταρρίψωμεν καί τό ἐναπομεῖναν κῦρος τῆς Ἱεραρχίας παρά τῷ λαῷ; Ἐάν ὁλόκληρος ὁ τύπος δέν ἀνέχηται οὐδέ τήν διά τῆς νομίμου ὁδοῦ ἐπαναφοράν τοῦ μεταθετοῦ, τί θά εἴπῃ καθ᾽ ἡμῶν καί ὁποίας φοβεράς ἐπιθέσεις θά ἐξαπολύσῃ, ἐάν οὐχί νομίμως, ἀλλά πραξικοπηματικῶς καί διά τῆς παρανομίας φθάσωμεν εἰς αὐτό, ἐν ἡμέραις μάλιστα χαλεπαῖς διά τό Ἔθνος;»
258. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα ὅ.π., σελ. 4483: «Ἀλλά καί ἄν ὑποτεθῇ ὅτι ταῦτα πάντα ἠδυνάμεθα νά παραβλέψωμεν, εἶμαι ἀπολύτως πεπεισμένος, ὅτι δέν πρέπει ἀβασανίστως νά προχωρήσωμεν εἰς τήν "ντέ φάκτο" κατάργησιν τοῦ ἰσχύοντος σήμερον συστήματος σχέσεων Ἐκκλησίας καί Πολιτείας. Τοῦτο δέ, ὄχι διότι κατ᾽ ἀρχήν εἶμαι ἀντίθετος πρός τήν ἐνδεχομένην κατάργησιν, ἀλλά διότι εἴμεθα ἀναμφισβητήτως ἀπροετοίμαστοι διά νά ἀντιμετωπίσωμεν τοιοῦτόν τι ἐνδεχόμενον, ἀφοῦ οὐδέποτε μέχρι τοῦδε ἐμελετήσαμεν τάς ἐπιπτώσεις μιᾶς τοιαύτης τυχόν μεταβολῆς».
259. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, Ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου ἀπό 27.9.1965., σελ. 341.

...........Ἐξάλλου καί νομίμως²⁵⁶ δέν θά ἔπρεπε νά ἐπαναφερθεῖ τό μεταθετό²⁵⁷. Κατά τόν Τρίκκης ἦταν ἐπίσης ἀνώριμη ἡ ἀπόφαση νά καταργηθεῖ ἡ σχέση Ἐκκλησίας-Πολιτείας²⁵⁸. Παρά ταῦτα, ἡ Ἱεραρχία προχώρησε στή μετάθεση δύο μητροπολιτῶν (τοῦ ἀπό Ἀργολίδος Χρυσοστόμου στόν Πειραιά καί τοῦ ἀπό Σάμου Κωνσταντίνου στίς Σέρρες) καί στήν ἐκλογή-πλήρωση τῶν κενῶν μητροπολιτικῶν ἑδρῶν. Στήν ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο διασώθηκε ἡ περιγραφή τῆς κρίσεως ὡς ἑξῆς: «Προφητικῶς γράφετε δι᾿ ὅλους μας, καί διά τήν ἐκεῖ καί διά τήν ἐδῶ Ἐκκλησίαν καί πολιτείαν, ὅτι "ὁ Θεός ἐπῆρε τά μυαλά τῶν ἀρχόντων καί τοῦ λαοῦ, τῶν ποιμένων καί τῶν πιστῶν, καί ποιοῦμεν τά μή καθήκοντα, ἀλλήλους δάκνοντες καί κατεσθίοντες. Τό ἅλας ἐμωράνθη"»²⁵⁹.
...........Ὡς μέλος τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967.. Ἡ δεκαετία τοῦ ᾿60 ἦταν ἡ πιό κρίσιμη γιά τήν Ἑλλάδα μεταπολεμική περίοδος, μέ ἀποκορύφωμα τό στρατιωτικό πραξικόπημα τοῦ 1967, τό ὁποῖο ἔφερε στήν ἐξουσία ἕνα ἀπό τα

260.. Ἡ ἰδέα τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου γεννήθηκε (λόγῳ τῆς ἀντιδικίας περί τῶν μητροπολιτικῶν ἐκλογῶν) καί ἐπεξεργαζόταν ἤδη τό 1965 ἐπί τῆς Κυβέρνησης τοῦ Στεφ. Στεφανοπούλου.
261. Κονιδάρη Ἰ., Ἡ διαπάλη νομιμότητας καί κανονικότητας καί ἡ θεμελίωση τῆς ἐναρμονίσεώς τους, σελ. 84: «Η διάταξη αυτή αποτελεί επανάληψη, με μικρές φραστικές μεταβολές, της αντίστοιχης διατάξεως του ισχύοντος τότε Καταστατικού Χάρτη με μόνη ουσιώδη τροποποίηση τη μεταβολή του αριθμού των μελών της Διαρκούς Συνόδου από δώδεκα σε οκτώ».
262. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 32: «Ὁ γηραιός Ἀρχιεπίσκοπος, ἱστορική προσωπικότητα, σεβάσμιος ἄνθρωπος, λόγω τῆς γεροντικῆς του ἡλικίας δέ διέθετε τίς ἀπαραίτητες δυνάμεις νά ἐπιβληθεῖ στήν ἀποπροσανατολισμένη ἀπό τά προβλήματα τῆς Ἐκκλησίας πλειοψηφία τῆς Ἱεραρχίας. Ὑπάρχουν βάσιμες πληροφορίες ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Ἀρχιεπίσκοπος, μετά τήν εἰσαγωγή του στό Νοσοκομεῖο, ἐξέφρασε τήν διάθεσή του νά παραιτηθεῖ, ἀλλά ἐπειδή αὐτό δέν ἔγινε ἀμέσως, κάποιοι τόν ἐπηρέασαν νά μήν προβεῖ σέ παραίτηση, ὥσπου τόν βρῆκε ὁ Α.Ν. 3/67». Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, Ἐκκλησίας Ἑλλάδος Ἱστορία ἐκ πηγῶν ἀψευδῶν 1817-1967, τόμος Ζ΄, σελ. 4899-4900: «Τοῦ γηραιοῦ 87ετοῦς Ἀρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου, ἀσθενοῦς καί ἐν ἀφασίᾳ ὄντος, μεταφερθέντος εἰς Νοσοκομεῖον ... καί τῶν κυβερνητῶν στρατοκρατῶν δικτατόρων πεισθέντων τόσον ἐκ τῶν ἐπισκεφθέντων τόν ἀσθενῆ Ἀρχιεπίσκοπον κυβερνητικῶν μελῶν τῇ ἑπομένῃ ἡμέρᾳ τοῦ Μ. Σαββάτου, ὅσο καί ἐκ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ ἰατρῶν, ὅτι ἀδύνατον ἦτο νά δυνηθῆ ὁ ἐν κλίνῃ κείμενος ἀσθενής Ἀρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος νά ἐπαναλάβη ἐξακολούθησιν ἐξασκήσεως ἀρχιεπισκοπικῶν καθηκόντων καί δή ἐν περιόδῳ καθ᾿ ἥν ἡ Δικτατορία τῶν στρατοκρατῶν εἶχε σκοπόν "νά ἐξυγιάνη τήν Ἑλλαδικήν Ἐκκλησίαν", συσκεφθέντες ἐπιτροχάδην οἱ Δικτάτορες ἀπεφάσισαν τροποποίησιν καταστατικοῦ Νόμου τῆς Ἐκκλησίας...». Κονιδάρη Ἰ. ὅ.π., σελ. 88: «Επιχειρήθηκε λοιπόν ο εξαναγκασμός σε παραίτηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου του Β΄ [Χατζησταύρου]. Οι προσπάθειες όμως αυτές συνάντησαν την άκαμπτη άρνηση του τότε Αρχιεπισκόπου... Τότε επελέγη η λύση της νομοθετικής ρυθμίσεως και του ζητήματος αυτού στο υπό εκκόλαψη νομοθέτημα γιά την Εκκλησία».

σκληρότερα δικτατορικά καθεστῶτα τοῦ δυτικοῦ κόσμου. Γιά τήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, σύμφωνα μέ τίς πηγές, ἦταν ἐπίσης περίοδος κρίσεων καί ἀντιπαράθεσης μέ τήν Πολιτεία, ἡ ὁποία ἐπιθυμοῦσε καί προδικτατορικά νά παρεμβαίνει σέ ἐσωτερικά ἐκκλησιαστικά ζητήματα. Ἡ δικτατορία τῶν Συνταγματαρχῶν, θέλησε ἀπό τήν πρώτη στιγμή νά ἐλέγξει τήν Ἐκκλησία, καταργώντας τήν κανονική Ἱεραρχία καί συγκαλώντας Ἀριστίνδην Σύνοδο²⁶⁰ ἀπό 8 ἀρχιερεῖς (ἕνας ἀπό τούς ὁποίους ἦταν ὁ Διονύσιος Τρίκκης), σύμφωνα μέ τόν Α.Ν. 3/1967²⁶¹, γιά νά ἐκλέξει Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος, ἀφοῦ ὁ τότε Ἀθηνῶν Χρυσόστομος Β΄ ἀναγκάσθηκε σέ παραίτηση²⁶².

263. Κονιδάρη Ἰ., ὅ.π., σελ. 85: «...κατά τις σχετικές παρασκηνιακές διεργασίες που προηγήθηκαν δεν υπήρξαν άλλοι Αρχιερείς έτοιμοι να αναδεχθούν την αποστολή αυτή και κατ᾿ επέκταση προσκείμενοι στο στρατιωτικό καθεστός».
264. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163: «Βολιδοσκοπήσεις έγιναν και σε άλλους μητροπολίτες. Φαίνεται όμως πως μόνον οι οχτώ δέχτηκαν να εξυπηρετήσουν τα χουντικά σχέδια».
265. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, ὅ.π., τόμος Ζ΄, σελ. 4900.
266. Καραγιάννη Γ., ὅ.π., σελ. 163.
267. Ἀνδριοπούλου Π., Πτυχές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος, σελ. 28.
268. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 8: «Ἐξελέγην ὡς ἀρχιεπίσκοπος νομίμως καί κανονικῶς ἀπό τήν νόμιμον τότε διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας καί ἀπό τόν Βασιλέα, τόν ἀπολύτως νόμιμον Ἀνώτατον Ἄρχοντα».
269. Εφημερίδα «Μακεδονία», 12.7.1974, αρ. φύλ. 18510, σελ. 7. 270. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 27-28: «...ὅλα τά συνοδικά σχήματα πού ἴσχυσαν στήν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος καθορίστηκαν μέ νόμο τῆς Πολιτείας. Ἄν τό Νόμο 3/1967 τόν ἐξέδωσε ἡ Δικτατορία δέν ἔχει σημασία. Αὐτή εἶχε τότε τήν ἐξουσία. ... Ἱστορικά, εἴτε τό θέλουμε εἴτε ὄχι, ἡ δικτατορία ὑπῆρξε μιά πραγματικότητα καί κυβέρνησε τήν Ἑλλάδα ἑφτά ὁλόκληρα χρόνια καί ἡ δημόσια ζωή δέ σταμάτησε».
271. Ἀνδριοπούλου Π., ὅ.π., σελ. 28: «Τό Σύνταγμα τοῦ 1952, στό ἄρθρο 2, πού ἴσχυε τότε, γιά τήν Ἐκκλησία, ἀναφέρει: "... καί διοικεῖται ὑπό Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων". Τό Σύνταγμα δέν κάνει λόγο γιά τή μορφή τῆς Συνόδου, ὥστε μιά ἄλλη μορφή νά εἶναι ἀντισυνταγματική. Ἐξ ἄλλου ἡ Σύνοδος αὐτή δέν ἀντίκεται οὔτε στό γράμμα, οὔτε στό πνεῦμα τῶν Ἱερῶν Κανόνων (καί ἦταν ἀπαραίτητη ἀπό τίς ἀπαιτήσεις τῶν καιρῶν). Γι᾿ αὐτό καί κανένας δέν ἀμφισβήτησε τήν κανονικότητά της, ὅπως καί γιά πολλά χρόνια ἀργότερα. ... Ἡ ἀντικανονικότητα γιά πρώτη φορά συζητήθηκε ἀπό τούς ἐμπνευστές τῶν Σ.Π. 3/74 καί 7/74 γιά νά αἰτιολογήσουν τό περιεχόμενό τους καί νά ἀνατρέψουν μ᾿ αὐτές τήν κανονική τάξη τῆς Ἐκκλησίας».

Ὁ καθηγητής Ἰ. Κονιδάρης εἶχε ἐκφέρει τή γνώμη, ὅτι ἡ τροποποίηση τοῦ ἀριθμοῦ τῶν συνοδικῶν ἀπό 12 σέ ὀκτώ ἔγινε, διότι βρέθηκαν μόνον οἱ 8, πού συμφώνησαν νά συνεργαστοῦν μέ τούς δικτάτορες²⁶³. Τῆς ἴδιας γνώμης εἶναι καί ὁ Γ. Καραγιάννης²⁶⁴. Ὡστόσο, ὁ Ἀρχιμ. Θεόκλητος Στράγκας, Γραμματέας τότε τῆς Ἱ. Συνόδου δηλώνει ὡς προσωπική καταγραφή, πώς καί ἀρκετοί ἄλλοι Ἱεράρχες ἐπιθυμοῦσαν νά λάβουν μέρος στήν ἐν λόγῳ Ἀριστίνδην Σύνοδο²⁶⁵. Ὁ Γ. Καραγιάννης πάλι ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ Ἱερώνυμος Κοτσώνης ἐκλέχθηκε Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν, «γιατί τ᾿ ανάκτορα επέμεναν στην εκλογή του Ιερωνύμου»²⁶⁶. Ἕνα χρόνο μετά ἀπό τήν παραίτηση τοῦ Ἱερωνύμου (τό 1974) ἄρχισε νά συζητεῖται τό θέμα τῆς ἀντικανονικότητας τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967, ἡ ὁποία τόν ἐξέλεξε Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος²⁶⁷. Ὁ ἴδιος ὁ Ἱερώνυμος ὑποστήριξε σέ κατοπινά συγγράμματά του ὅτι ἡ ἐκλογή του ἦταν κανονική²⁶⁸, ἐνώ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Σεραφείμ τή χαρακτήρισε «ἀντικανονική καί ἀντισυνταγματική… ἀφοῦ κατά τρόπον ληστρικόν ἐξεθρονίσθη ὁ κανονικός καί νόμιμος Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν Χρυσόστομος ὁ Β΄»²⁶⁹. Ὁ θεολόγος Π. Ἀνδριόπουλος ἰσχυρίζεται, ὅτι ἡ Ἀριστίνδην Σύνοδος τοῦ 1967 οὔτε ἀντικανονική270, οὔτε ἀντισυνταγματική²⁷¹ μπορεῖ νά θεωρηθεῖ.

272. Ἀρχιμ. Θεοκλήτου Στράγκα, ὅ.π., τόμος Ζ΄, σελ. 4969.
273. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), σελ. 10-11.
274. Καδῆ Χριστοφ., Βαδίζειν σταθερῶς, σελ. 372: «...24ῃ Μαρτίου 1969. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἅγιε Τρίκκης κ. Διονύσιε, Ἀνέγνωσα τό γράμμα σας, ἀλλά ἀνέγνωσα περισσότερα πίσω ἀπό τά γραφόμενά σας: τήν στενοχωρίαν σας, τήν ἀγωνίαν σας, τήν ὅλην ψυχικήν ἀναστάτωσιν, τήν ὁποίαν σᾶς ἔφερε τό ἀπρόοπτον γεγονός τῆς σιωπηρῶς σχεδιασθείσης καί αἰφνιδίως φανερωθείσης παραιτήσεως τοῦ Μακαριωτάτου Ἀθηνῶν. Ἀνέγνωσα καί ἐγώ εἰς τόν «Ἐλεύθερον Κόσμον» τῆς 14ης τρέχοντος τήν παραίτησιν καί δέν τό ἐπίστευα. Πολύ ἐνωρίς ὁ εὐλογημένος ἀπεγοητεύθη καί ἐνοστάλγησε τήν ἤρεμον ζωήν τῆς καθηγητικῆς του ἕδρας. Δέν ἐπερίμενε τάς τόσας ἀντιδράσεις καί ἀθλιότητας τῶν φαύλων. Ὁ ὑπεύθυνος εἰς μίαν θέσιν καί μάλιστα τόσον ὑψηλήν καί εἰς καιρούς τόσον κρισίμους ἔχει πολλά νά ὑποστῇ καί χρειάζεται Χρυσοστόμειος ἀντοχή, διά νά ἀντεπεξέλθῃ».

Ὁ Ἀρχιμ. Θ. Στράγκας, σέ πολλά σημεῖα βασιζόμενος στό περιοδικό «Ἀνάπλασις» τοῦ 1970, ὅπου συγκεντρώθηκαν οἱ ἀναμνήσεις φίλων καί στενῶν συνεργατῶν τοῦ Διονυσίου Τρίκκης, γραμμένες μέ ὑπερβολικούς χαρακτηρισμούς γιά τόν μακαριστό ἱεράρχη, ὑπονοώντας τον ὡς σύγχρονο καί μεγάλο ἅγιο, καί ὅπου μαρτυροῦν, πώς ἦταν «ἡ ψυχή τῆς Ἀριστίνδην» Συνόδου τοῦ 1967, γράφει: «Οὗτος δέ ὁ Τρίκκης ἐθεωρεῖτο ὡς ὁ καθοδηγητής καί κατευθύντωρ ὅλων τῶν σκέψεων καί ἐνεργειῶν τοῦ Προκαθημένου Ἱερωνύμου...»²⁷². Ὅμως στό ἐν λόγῳ περιοδικό ὁ ἴδιος ὁ Ἰερώνυμος ἀρκέστηκε μόνον σέ λίγα γενικά καί τυπικά λόγια, σέ σχέση μέ τήν προσωπικότητα τοῦ Τρίκκης, δηλώνοντας: «Χαρακτηριστικάς πλευράς τῆς ζωῆς καί τοῦ ἔργου τοῦ ἐκλιπόντος ἀνδρός θά παρουσιάσουν ἄλλοι»²⁷³. Μία ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο δείχνει, πώς ὁ χαρακτηρισμός τοῦ Τρίκκης ὡς καθοδηγητή καί κατευθύντορα ὅλων τῶν σκέψεων καί ἐνεργειῶν τοῦ Προκαθημένου Ἱερωνύμου δέν εὐσταθεῖ, ἀφοῦ σέ τόσο βαρυσήμαντο γεγονός, ὅπως ἡ παραίτηση ἀπό τόν ἀρχιεπισκοπικό θρόνο (τό 1969), ὁ Ἱερώνυμος προχώρησε ἀπό μόνος του, φέρνοντας –σύμφωνα μέ τόν Πάφου– στόν Τρίκκης στενοχώρια, ἀγωνία καί ψυχική ἀναστάτωση²⁷⁴.

275. Τύμπα Π., ὅ.π., ἀπό τήν διαθήκη του Τρίκκης Διονυσίου, σελ. 129: «Τό προσωπικόν μου ἡμερολόγιον νά παραδοθῇ εἰς τόν π. Ἱερώνυμον μέ τήν παράκλησιν νά τό ἐκκαθάρῃ, νά τό περιποιηθῇ καί, ἄν τό εὕρῃ ὠφέλιμον καί ἐποικοδομητικόν, νά τό δημοσιεύσῃ».
276. Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου, Τό δράμα ἑνός Ἀρχιεπισκόπου, σελ. 7: «Μετά τήν πτῶσιν ὅμως τῆς δικτατορίας, παρά τό ὅτι καί χρόνον εἶχα καί ἐλεύθερος πλέον ἤμουν νά δημοσιεύσω ὡρισμένα στοιχεῖα, πού προηγουμένως δέν μοῦ ἦταν δυνατόν νά τό κάνω, προσετέθη καί ἕνας ἄλλος ἀκόμη λόγος διά νά σιωπῶ. Ὁ λόγος αὐτός εἶναι, ὅτι δέν μοῦ ἀρέσει ὁ ρόλος ἐκείνων, πού μετά ἀπό κάθε δικτατορίαν ἐμφανίζονται ὡς οἱ εὔκολοι Ἡρακλεῖς τῆς Δημοκρατίας...»
277. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητροπολίτου Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 17-18: «Ὑπέστη βασανιστήρια φρικτά καί ἀνείπωτα μέ καρτερίαν. Εἰς τήν ἐποχήν μάλιστα ἐκείνην ἔχουν τήν ἀρχήν των οἱ "σκόλοπες τῇ σαρκί", πού τόν κατέτρυχαν καί, τελικῶς, τόν ὡδήγησαν εἰς τόν τάφον».

..........Τό θέμα τῆς Ἀριστίνδην Συνόδου τοῦ 1967 εἶναι ἀρκετά πολύπλοκο καί, ὡς φύσει νομοκανονικό, βρίσκεται ἐκτός τῶν ὁρίων τῆς παρούσας ἔρευνας. Ὡστόσο γιά τό ρόλο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ὡς μέλους τῆς Συνόδου αὐτῆς, πρέπει νά σημειωθεῖ ἐδῶ, ὅτι καί ἄν ἀκόμα μελετηθεῖ ἡ σχετική βιβλιογραφία, πού ὑπάρχει, δέν θά εἶναι δυνατόν, κατά τή γνώμη μας, νά τεκμηριωθεῖ ὁποιαδήποτε κρίση περί τοῦ θέματος, ἐάν δέν θά ἐρευνηθοῦν δύο σημαντικά ἱστορικά ντοκουμέντα: τό ἡμερολόγιο τοῦ Ἱεράρχη καί τό προσωπικό του ἀρχεῖο. Τό ἡμερολόγιό του ὁ Τρίκκης πρίν τό θάνατό του ἀνέθεσε στήν εὐθύνη τοῦ τότε Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Ἱερωνύμου Κοτσώνη²⁷⁵. Ὁ τελευταῖος, ἐνῶ καί χρόνο εἶχε καί ἐλεύθερος ἦταν μετά τήν πτώση τῆς δικτατορίας²⁷⁶, τό παρέδωσε στόν τότε Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικόδημο Γκατζιρούλη, μετά τό θάνατο τοῦ ὁποίου ἡ τύχη τοῦ ἡμερολογίου εἶναι ἄγνωστη. Ἀλλά καί ἐν ζωῇ εὑρισκόμενος εἶχε ἀρνηθεῖ νά παραχωρήσει τό ἡμερολόγιο γιά τήν ἔρευνα. Τό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη βρίσκεται στήν «Ἑταιρεία τῶν φίλων τοῦ λαοῦ», ὅπου ἐξ ἀρχῆς δήλωσαν, ὅτι δέν θά μᾶς δοθεῖ πρός μελέτη ὅλο τό περιεχόμενο, ἀλλά ὅ,τι κρίνουν οἱ ὑπεύθυνοι ὅτι μπορεῖ νά γνωστοποιηθεῖ.

10. Ἡ ἐκδημία του
Ἡ ὑγεία τοῦ Διονυσίου ἦταν σοβαρά κλονισμένη ἤδη ἀπό τά γερμανικά στρατόπεδα καί ὅλη τήν ὑπόλοιπη ζωή του ὑπέφερε κυριολεκτικά²⁷⁷.

278.. Ἡ ἰατρική βεβαίωση Παν. Γηγοπούλου (Προσωπικό ἀρχεῖο Μητροπολίτη) μᾶς πληροφορεῖ, ὅτι ὁ Διονύσιος εἶχε «ὑποστῆ ἐγχείρισιν τοῦ ἥπατος συνεπείᾳ κυρρώσεως τούτου καί ὡς ἐκ τούτου τυγχάνει ἐξηντλημένος καί λίαν εὐπαθής».
279. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 98: «μακρά καί ὀδυνηρά ἀσθένεια ἡ ὁποία τελικῶς τόν ὡδήγησεν εἰς τόν θάνατον».
280. Καδῆ Χ., ἀπό τήν ἐπιστολή τοῦ Πάφου Γενναδίου πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, ὅ.π., σελ. 308: «Πάφος τῇ 27ῃ Φεβρουαρίου 1961. Λίαν μοι ἀγαπητέ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ ἅγιε Τρίκκης, Μέ πολλήν θλῖψιν καί συνοχήν καρδίας ἐπληροφορήθην χθές παρά τῶν ἐνταῦθα συγγενῶν σας ὅτι ἠσθενήσατε παραπλήσιον θανάτου καί εὑρίσκεσθε εἰς νοσοκομεῖον τῶν Ἀθηνῶν».
281. Τύμπα Π., ὅ.π., σελ. 115.
282. Ἀνάτ. ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 49.
283. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου, σελ. 19: «Ἐνεποίησεν ἐντύπωσιν εἰς τούς παραστάντας, παρά τήν κλίνην του, κατά τάς τελευταίας του στιγμάς, ἡ ἱλαρότης τοῦ προσώπου καί τό γαλήνιον τῆς ἐκφράσεως, παρά τούς φρικτούς πόνους του».
284. Καδῆ Χ., ὅ.π., σελ. 381.
285.. Ὅ.π., σελ. 383: «Ὡς Ἱεράρχης, τόν Χριστόν κατά τό δυνατόν εἰκονίζων ἐν ἑαυτῷ, ἔδιδε πάντοτε τήν συγχώρησιν καί ἔφυγεν ἀπό τήν ζωήν αὐτήν μέ βαθυτάτην συναίσθησιν τρυφερᾶς ἀγάπης πρός πάντας». Σελ. 380: «Ὑβρίσθη, ἐπροπηλακίσθη, ἐσυκοφαντήθη. Καί τί δέν τοῦ ἔκαμαν οἱ ἐχθροί του! Καί ὅμως αὐτός ὡς ὁ πρωτομάρτυς Στέφανος ἔλεγε "Κύριε, μή στήσῃς αὐτοῖς τήν ἁμαρτίαν ταύτην"».
286.. Ὅ.π., σελ. 379: «Εἰς τήν τελευταίαν δεινήν, ἐπίπονον καί μακράν ἀσθένειάν του τοῦ ἔγραφα: Ὁ Κύριος θέλει νά ὁλοκληρώσῃ τό στεφάνι πού σοῦ ἀξίζει καί δι᾿ αὐτό ἐπέτρεψε τήν δοκιμασίαν ταύτην. Ἀλλ᾿ αὐτός διεμαρτύρετο ὅτι δοκιμάζεται λόγῳ τῶν ἁμαρτιῶν του, ἀπό ταπείνωσιν».

Μόλις ἐπέστρεψε ἀπό τή Γερμανία, ὑποβλήθηκε σέ μία σοβαρή χειρουργική ἐπέμβαση²⁷⁸. Ἡ καθαυτό ὅμως δοκιμασία τῆς ἀρρώστιας²⁷⁹, πού τόν ἔφερε «παραπλήσιον θανάτου»²⁸⁰, ξεκίνησε τό 1961, ὅταν ἀναγκάστηκε νά νοσηλευθεῖ γιά δύο μήνες στό θεραπευτήριο «Εὐαγγελισμός»²⁸¹, μέ ἀποτέλεσμα τήν ἀποκατάσταση τῆς ὑγείας του. Ὅμως, πρός τό τέλος τοῦ 1967, παρουσιάστηκαν τά πρῶτα συμπτώματα τῆς τελευταῖας σοβαρῆς νόσου. Τό 1969 τόν μετέφεραν ἐπειγόντως στό Λονδῖνο, «ὅπου ὑφίσταται ὀδυνηρωτάτην ἐγχείρησιν», τήν ὁποία ἀκολούθησαν 50 μέρες «ἀφαντάστου ὀδύνης»²⁸². Ὅλοι οἱ πλησίον τοῦ Διονυσίου εἶχαν βαθιά ἐντυπωσιαστεῖ μέ τή γαλήνια ἔκφραση τοῦ προσώπου του, ἐνῶ ὑπέφερε φρικτούς πόνους, μέχρι καί τίς τελευταῖες στιγμές τῆς ἐπίγειας ζωῆς του²⁸³. Ὅλα τά ὑπέμεινε μέ «ἰώβειον ὑπομονήν»²⁸⁴, μέ τήν συγχωρητικότητα²⁸⁵ καί τήν ταπείνωση²⁸⁶.

287. Κρουσταλάκη Γ., Ὁ Γέρων Ἡλίας Τσακογιάννης, σελ. 252: «Σάββατο 3 Ἰανουαρίου 1970. Μᾶς ὡμίλησε γιά τελευταία φορά κατά τάς 7 μ.μ., τότε πού ἐζήτησε νά τοῦ ψάλωμεν "Δεῦτε ἴδωμεν πιστοί ποῦ ἐγεννήθη ὁ Χριστός…"».
288. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Μητρ. Ἠλείας Ἀθανασίου, σελ. 85.
289. Κρουσταλάκη Γ., ὅ.π., σελ. 254: «Τό θέαμα πού ἐπαρουσίασεν ἡ πόλις τῶν Τρικάλων καί τά ἐνδιάμεσα χωριά, ἀπό τά ὁποῖα διῆλθεν ἡ νεκρική πομπή, ἦτο ἄκρως συγκινητικό καί ἐθύμιζε τήν περιγραφήν τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου διά τόν θάνατον τοῦ Μ. Βασιλείου. Ἡ συγκίνησις ἔφθασεν εἰς τό ἔπακρον καί ἀπεκορυφώθη εἰς τήν Μονή Βυτουμᾶ. Αἱ μαθήτριαι τῆς Σχολῆς Χειροτεχνίας, αἱ μοναχαί καί τό πλῆθος, πού εἶχε συρρεύσει ἐκ τῶν γύρω χωρίων, παρέσυραν μέ τά κλάματά των καί τήν πλέον ἀσυγκίνητον καρδίαν».
290. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), ὅ.π., ἀπό τό ἄρθρο Γ. Θ. Ράμμου, σελ. 19: «Εἰς τήν προσφιλῆ του παλαιάν Μονήν Βυτουμᾶ τῶν Τρικάλων ἐναπετέθη συμφώνως πρός τήν ἐπιθυμίαν του, τό κουρασμένο σῶμα του, μετά τήν μεγαλειώδη ἀλλά καί παροιμιώδη διά τήν ἁπλότητα καί κατάνυξιν, ἐξόδιον τελετήν καί πομπήν, μέ συμμετοχήν 30 Ἀρχιερέων…».
291. Τύμπα Π., Ὁ Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, σελ. 123: «Ἐτάφη ὡς ἁπλοῦς μοναχός εἰς ἕνα ἀπέριττο τάφο, "ὄπισθεν τοῦ ἱεροῦ βήματος τοῦ Ἱ. Ν. τῆς Μονῆς Βυτουμᾶ", καθώς ἔγραψε στήν Διαθήκη του, ἐντετυλιγμένος σέ μία πάλλευκο σινδόνα».

Οἱ τελευταῖες του ὧρες καταγράφηκαν ἀπό τά πνευματικά του παιδιά²⁸⁷. Τήν 4ην Ἰανουαρίου 1970, ὥρα 2.10΄ π.μ. ὁ Διονύσιος μέ μόνη κίνηση τῶν χειλέων του, χωρίς πλέον φωνή, ζήτησε νά τοῦ ψάλλουν τό ἀγαπημένο του στιχηρό «Τί ἀνταποδώσωμεν τῷ Κυρίῳ περί πάντων ὧν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν…» καί, ἀκούγοντάς το, ἐτελεύτησε. Οἱ εὑρισκόμενοι δίπλα του τήν ὥρα τῆς τελευτῆς του, ἄφησαν χαρακτηριστικές μαρτυρίες: «Ἔτσι φεύγουν οἱ ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ, οἱ ἀφιερωμένοι, οἱ δικοί Του, οἱ ἅγιοί Του»²⁸⁸. Τήν κηδεία του παρομοίασαν μέ τήν τοῦ Μ. Βασιλείου²⁸⁹. Σύμφωνα μέ τήν ἐπιθυμία του δέν ἐκφωνήθηκαν ἐπικήδειοι λόγοι. Ἡ νεκρική πομπή ὑπῆρξε σεμνή ἀλλά καί μεγαλοπρεπής²⁹⁰. Ἐνταφιάστηκε ὁ Μητροπολίτης ὡς ἁπλός μοναχός²⁹¹

292. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον Α΄, σελ. 5.
293. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 17.
294. Προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐπιστολή πρός τόν Karl Breiteneder 4.6.1965: «Τό πρέπον ἑπομένως εἶναι νά ἐπιστρέψῃ ἡ ἁγιότης εἰς τήν Ἐκκλησίαν μας, ἡ ἁγιότης τῶν πρώτων εὐκλεῶν ἡμερῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, τήν ὁποίαν συνίστων ἡ πενία, ἡ ἁπλότης, ἡ ταπείνωσις, ἡ καθαρά καί ἁγία ζωή, ἀρωματισμένη πλουσίως μέ τό εὐῶδες ἄρωμα τῆς ἀνυποκρίτου εὐαγγελικῆς ἀγάπης».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄
Τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν

«Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην

Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον

ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική

Ἐκκλησιαστική Γραμματεία»²⁹².

Ὁ Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος

1968

1. Τά χρονικά πλαίσια τῆς συγγραφικῆς του παραγωγῆς

Ἡ περίοδος μετά τό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σημαδεύεται ἀπό τήν ἀναζήτηση τῆς ἐμπειρίας τῶν ἀποστολικῶν καιρῶν καί τοῦ πνεύματος τῶν Πατέρων γενικά, πού εἶναι δεῖγμα ἀνανεωτικῆς καί ἀναγεννησιακῆς προσπάθειας, γεγονός ἀναπόφευκτο καί ἐπαναλαμβανόμενο στήν ἱστορική πορεία τῆς Ἐκκλησίας²⁹³. Στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε ἐπιφανής ἐργάτης αὐτῆς τῆς ἀναγέννησης²⁹⁴, πού εἶχε ἀσχοληθεῖ ἐπίμονα μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων στά συγγράμματά του, ὑπάρχει ἕνας ἀπαραίτητος γιά τήν ἐπιτυχία τῆς ποιμαντορικῆς δράσης παράγων: ἡ προσαρμογή τοῦ μηνύματος τῶν Πατέρων στή συγκεκριμένη ἐποχή. Στήν προσαρμογή συμπεριλαμβάνονταν: ἡ μετάφραση τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ἑρμηνεία τους καί οἱ προτάσεις τῆς πρακτικῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἁγιοπατερικῆς διδασκαλίας. Χρονικά τό συγγραφικό ἔργο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μπορεῖ νά χωριστεῖ σέ τέσσερις περιόδους: α. τήν προπολεμική (θεολογικές σπουδές,

295. Ἀποφοίτησε τό 1940.
296. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 172: «…εἰς τήν ὁποίαν ἐξαίρεται ἡ ἀνυπέρβλητος τιμή τοῦ μεγάλου ἀξιώματος τῆς ἱερωσύνης, ἐκτίθενται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων καί ὁρίζονται τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων δι᾽ αὐτήν».
297. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ καθηγητῆ φιλολογίας Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 104-105: «πέραν τῆς καλῶς σχεδιασθείσης καί εὐσυνειδήτου ἐργασίας εἶναι συγχρόνως μία ἀποκάλυψις. Ἀποκάλυψις διά τήν πνευματικήν του ρώμην, ἀποκάλυψις διά τόν ψυχικόν κόσμον. Ὁ ἱερός Χρυσόστομος, ἡ ἱερωσύνη. Τό ὑψηλότερον λειτούργημα εἰς μίαν κορυφαίαν στιγμήν του. Δέν εἶναι ξηρά ἐπιστήμη, εἶναι ἐξομολόγησις, εἶναι ὑπόσχεσις. Μέ τέτοιες σκέψεις, μέ τέτοιες ἀρχές ἔρχεται ὡς ἱεροκήρυξ εἰς τήν παλαιάν μητρόπολιν Μηθύμνης. Ὁ νεαρός ζηλωτής λευΐτης ἐπί τό ἔργον τῆς ἐκδαπανήσεως».

..........δράση ὡς ἱεροκήρυκα καί ἡγουμένου), β. τήν ἀμέσως μεταπολεμική (ἐπεξεργασία τῆς ἐμπειρίας ἀπό τά στρατόπεδα τῆς Γερμανίας καί τοποθέτησή της στό ὑπόβαθρο τῆς διδασκαλίας του), γ. τήν τῆς ἀρχιερατείας στή Λῆμνο, δ. τήν τῆς ἀρχιερατείας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν.

1.1. Προπολεμική περίοδος
«Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον». Εἶναι οὐσιαστικά τό πρῶτο σύγγραμμα τοῦ τότε Ἀρχιμανδρίτη Διονυσίου Χαραλάμπους, πρίν ἀπό τό ὁποῖο, ὅσο μᾶς εἶναι γνωστό, εἶχαν προηγηθεῖ μερικά μόνον ἄρθρα σέ ἐφημερίδες καί περιοδικά. Εἶναι ἡ πτυχιακή του διατριβή, ὡς φοιτητῆ τῆς Ἱερᾶς Θεολογικῆς Σχολῆς Χάλκης²⁹⁵. Τό σύγγραμμα κατατάσσεται στό εἶδος τῆς ποιμαντικῆς γραμματείας²⁹⁶, μέ στόχο τή συστηματική ἔκθεση τῆς διδασκαλίας τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου περί ἱερωσύνης, μέ τήν προοπτική τῆς ἐφαρμογῆς της στήν πράξη. Τό σύγγραμμα ἔχει ἄρρηκτη σχέση μέ τήν προσωπική ἱερατική πορεία τοῦ συγγραφέα²⁹⁷. Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι στό δίπλωμα τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς ὁ τίτλος τῆς διατριβῆς ἦταν «Ἡ ποιμαντική τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου». Δέν γνωρίζουμε ἄν τό περιεχόμενο τοῦ βιβλίου διαφέρει ἀπό ἐκεῖνο τῆς διατριβῆς, διότι ὑπάρχει διαφορά καί μεταξύ τῶν θεμάτων, ἡ ὁποία προφανῶς προέκυψε ἀπό τήν ἀνάγκη τοῦ συγγραφέα νά μιλήσει ὄχι γενικά γιά τήν ποιμαντική κατά τόν ἱ. Χρυσόστομο, ἀλλά συγκεκριμένα γιά τήν ἱερωσύνη. Μετά τήν ἀποφοίτησή του ἀπό τή Θεολογική Σχολή Χάλκης, ὁ Διονύσιος διορίστηκε ἱεροκήρυκας στή Μητρόπολη Μηθύμνης, ὅπου ταυτόχρονα καί ὡς ἡγούμενος τῆς μονῆς Λειμῶνος τακτοποιεῖ τά ἀρχεῖα τῆς μονῆς καί ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση τόν

298.. Ὅ.π., σελ. 105: «Ἐργασία προεξαγγελτική, πού θά συνεχισθῇ ἀργότερον, ἀπό ἄλλην θέσιν, εὐρυτέρα καί περισσότερον δοκιμασμένη».
299. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 29.
300. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, σελ. 16: «Ἀθόρυβα δουλεύει μέσα μου μιά ἀθέατη δύναμι, γιά νά συντελεστῇ κάποια προσέγγισι. "Ἡ χριστιανική ἀναγέννησι θά σώσῃ τήν Ἑλλάδα". "Εἶμαι Ἕλληνας Ὀρθόδοξος Παπᾶς". Οἱ δυό αὐτές ἰδέες σμίγουν στό τέλος μέσα μου σέ μιά ἀκατάλυτα δεμένη διφυῆ ὕπαρξι. Δύο μορφές… Ὁ δάσκαλος πού τόν ἐφλόγιζαν τ᾿ ἁγνά χριστιανικά ἰδανικά. Ὁ ἱερέας πού τόν ἐκέντριζε ἡ ἀγάπη τῆς Πατρίδος. Αὐτό εἶναι καί τό δικό μου δισυπόστατο ἰδανικό. Τό ἔμβλημα τοῦ Νεοελληνικοῦ Πολιτισμοῦ πού ἄρχισε πιά ν᾿ ἀνατέλλῃ».
301.. Ἡ συγγραφή αὐτῶν τῶν βιβλίων βασίζεται στίς σημειώσεις πού, μέ κίνδυνο μεγάλο γιά τήν ζωή του, κρατοῦσε ὁ Διονύσιος ὡς κατάδικος.

«Συμπληρωματικό κατάλογο χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος» καί τό «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου»²⁹⁸, μέσῳ τῶν ὁποίων προωθεῖ τούς ἱστορικούς, πολιτιστικούς καί πνευματικούς θησαυρούς στή σύγχρονή του κοινωνία.. Ἡ ἔκδοσή τους ὅμως θά πραγματοποιηθεῖ στή μεταπολεμική περίοδο.

1.2.. Ἡ ἀμέσως μεταπολεμική περίοδος
Τή μεταπολεμική περίοδο θά μπορούσαμε νά χαρακτηρίσουμε ὡς περίοδο τῆς ὁλοκληρωτικῆς θεμελίωσης τῆς προσωπικότητας τοῦ Διονυσίου, διότι τά τρία μαρτυρικά χρόνια στά γερμανικά στρατόπεδα, ὅπως τό δείχνουν οἱ πηγές, ἀφ᾿ ἑνός μεταμόρφωσαν τήν προσωπικότητά του, κάνοντάς τον πολύ ἰσχυρότερο στήν ψυχή²⁹⁹ καί ἀφ᾿ ἑτέρου προσδιόρισαν γιά πάντα τό ὑπόβαθρο τῆς ποιμαντικῆς του διδασκαλίας, ὅπως θά φανεῖ ἀπό τά κείμενά του, καί καθόρισαν τήν ἀντίληψή του γιά τόν τρόπο δράσης τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐποχή του³⁰⁰. Ὡς κατάδικος γερμανικῶν στρατοπέδων, μέ τή ἡμερονύκτια ἀναμονή τοῦ θανάτου, ὁ Διονύσιος κρατοῦσε σημειώσεις γιά ὅ,τι συνέβαινε στόν ἴδιο καί στούς συγκρατουμένους του καί ἡ βιωματική αὐτή ἐμπειρία μεταβλήθηκε σέ συγγραφική παραγωγή στίς ἀρχές τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου: εἶναι τά δύο συγγράμματά του, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο» καί οἱ «Μάρτυρες»³⁰¹. Τό 1949 τό ἔργο τοῦ σχολάρχη τῆς νεοσύστατης Ἱερατικῆς Σχολῆς "Ἀπόστολος Βαρνάβας" στήν Κύπρο ἀπαίτησε ἀπό τό Διονύσιο νά θεραπεύσει τήν ἀνάγκη διδακτικοῦ ἐγχειριδίου, συγγράφοντας τόν «Πιστό οἰκονόμο».

302. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Ἰ. Σακαλῆ, Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας, σελ. 108: «Ἐκδίδει τό Λεύκωμα τῆς Λήμνου μέ σκοπόν νά κρατηθῇ ἀκμαῖον καί ζωντανόν τό αἴσθημα τῆς ἑνότητος μέ τήν γενέθλιον γῆν τῶν ἁπανταχοῦ Λημνίων. Συγχρόνως ἀρχίζει νά δημοσιεύῃ εἰς ἐντόπιον ἐφημερίδα τό Ἀρχεῖον τῆς Μητροπόλεως».
303.. Ὅ.π., σελ. 107-108: «Ὁ συγγραφεύς ἐπίσκοπος ἀπευθύνεται εἰς τά παιδιά τῆς ἐξοχῆς, τῶν ὁποίων τά προβλήματα ἐγνώρισε ἐκ τοῦ πλησίον. Εἶναι ἕνας σύμβουλος τῶν ἀγροτοπαίδων εἰδικῶς, ὅπου ἐκτίθενται κατά τρόπον ἐπαγωγόν βασικά θέματα καταρτισμοῦ κάθε ἀνθρώπου, μέ ἰδιαιτέρως προσεγμένην τήν λογοτεχνικήν μορφήν».
304.. Ὅ.π., σελ. 108: «Κατά τήν ἐποχήν αὐτήν ἀκούεται ἡ φωνή τῆς ἐκκλησίας ὅλης μέσα εἰς τό εἰδυλλιακόν περιβάλλον τῆς Λήμνου, διά τήν δημιουργίαν κληρικῶν. Ὁ πόθος καί ἡ ἀδιάλειπτος φροντίς τοῦ Διονυσίου ἔχει γίνει πανεκκλησιαστικόν αἴτημα καί πόθος. Ὁ Διονύσιος πρῶτος καταθέτει τήν πολύτιμον εἰσφοράν του».
305.. Ὅ.π., σελ. 108: «… ὁ τρόπος, ὁ ζωντανός, ὁ βιωματικός εἶναι τό τόσον συναρπαστικόν θέλγητρον τοῦ μικροῦ βιβλίου».
306. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, πρόλογος: «Ὀλιγόλογοι», «σαφεῖς καί ἁπλαῖ, ἀρωματισμέναι μέ τό γλυκύ ἄρωμα τῆς ἀγάπης στοργικοῦ πατρός πρός ἐπιπόθητα τέκνα ἐν Κυρίῳ καί μέ χάριν, πού δίδει εἰς αὐτάς ἡ "δρόσος τοῦ Πνεύματος"».

1.3.. Ἡ Λημνιακή περίοδος
Οἱ ποιμαντικές του πραγματεῖες ὡς Μητροπολίτη Λήμνου, πού ἀρχίζουν μέ τήν ἔκδοση τοῦ «Λευκώματος τῆς Λήμνου», εἶναι ἀπαύγασμα τῆς ποιμαντορικῆς του δράσης³⁰². Τό βιβλίο «Κοντά στό ἀγροτόπαιδο» εἶναι εἶδος κατήχησης σέ ἀφηγηματική μορφή, πού ἀποσκοπεῖ νά θεραπεύσει τήν ἀπουσία τῶν κατηχητικῶν σχολείων στίς περιφέρειες τῆς χώρας³⁰³. Ταυτόχρονα εἶναι καί ἕνα πρακτικό ἐγχειρίδιο γιά τούς κατηχητές, μέ ἔμφαση στήν ἐσωτερική τοποθέτηση καί τήν εὐσυνειδησία τοῦ κατηχητῆ στό νά χρησιμοποιεῖ τήν κάθε εὐκαιρία, γιά νά παρέχει πνευματική βοήθεια καί καθοδήγηση καί στό περαστικό ἀκόμη παιδί. Τό ἑπόμενο σύγγραμμα, μέ τίτλο «Προσκλητήριον», εἶναι εἶδος διδακτικῆς πραγματείας, ἀφιερωμένης στούς νέους τοῦ 20^οῦ αἰώνα καί ἀπαντᾶ στό αἴτημα τῆς ἐποχῆς, τήν ἀνεύρεση ὑποψήφιων κληρικῶν³⁰⁴. Εἶναι γραμμένο μέ βαθιά γνώση τῆς ψυχολογίας καί τῆς παιδαγωγικῆς, μέ ἀναφορές στίς μαρτυρικές μορφές τῶν Ἀποστολικῶν Πατέρων καί στό προσωπικό μαρτυρικό βίωμα τοῦ συγγραφέα³⁰⁵. Ὡς Μητροπολίτης Λήμνου ὁ Διονύσιος ἐγκαινιάζει τίς «Πατρικές Νουθεσίες»³⁰⁶ καί ἐκδίδει τόν Α΄ τόμο. Στή συνέχεια ὡς Μητροπολίτης Τρίκκης καί Σταγῶν θά ἐκδώσει τούς ἑπόμενους Β΄, Γ΄, Δ΄ τόμους. Ἡ προσπάθεια αὐτή εἶναι πρωτόγνωρη σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τίς ἐγκύκλιες

307. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ "Ἀνάπλασις" (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, «Τό χρονικό μιᾶς συγγραφικῆς προσπάθειας», σελ. 108: «Ὁ Λήμνου ἀφιερώνεται εἰς τό ἔργον, πού θέλει νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας, αὐτό πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
308.. Ὅ.π., σελ. 109: «Ὁ ἱερεύς ἀποτελεῖ διαρκῆ μέριμναν διά τόν Διονύσιον. Μέ αὐτόν ἔχει νά κάμῃ εἴτε ζωντανόν στρατευόμενον εἴτε νεκρόν εἰς τήν θριαμβεύουσαν ἐκκλησίαν. Θέλει νά προβάλῃ τήν προσωπικότητα καί τό ἔργον του, νά δείξῃ τήν ἀξίαν τῆς συνεισφορᾶς του μέσα εἰς τήν κοινωνίαν».
309. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, σελ. 5: «ἀναφέρονται εἰς θέματα, τά ὁποῖα ἐξακολουθοῦν νά ἔχουν ἐνδιαφέρον καί ἡ ἀνάγνωσίς των νά οἰκοδομῇ».

ἐπιστολές ποιμενάρχη πρός τόν κλῆρο³⁰⁷. Κλείνει ἡ Λημνιακή περίοδος μέ τήν πραγματεία «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀπέσπασε τό βραβεῖο τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν³⁰⁸. Ὁ συγγραφέας ἐπιχείρησε νά συντάξει μαρτυρολόγιο ἱερέων τοῦ 20^οῦ αἰώνα, ἀπονέμοντάς τους τιμή καί προβάλλοντας τό παράδειγμά τους πρός μίμηση στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν τῆς ἐποχῆς του.

1.4. Περίοδος τῆς ποιμαντορίας του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν
Ἕνας ἀπό τούς τομεῖς ποιμαντικῆς δράσης τοῦ Διονυσίου, ὡς Μητροπολίτη Τρίκκης καί Σταγῶν, ἦταν ἡ ἀναδιοργάνωση καί ἀναβίωση τῶν Ἱερῶν Μονῶν τῆς Μητροπόλεως, πού στή συγγραφή του θά ἐκφραστεῖ μέ τά ἀλλεπάλληλα προσκυνητάρια: «Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων», «Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη», «Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ», «Ἅγιος Στέφανος – Μετέωρα», «Τά Μετέωρα», «Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον)». Στήν ἴδια προσπάθεια τῆς ἀναβίωσης τοῦ μοναχισμοῦ κατατάσσονται καί τά ἑπόμενα ἔργα του: τό ἄρθρο του «Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά» ὡς συμμετοχή στό "Πνευματικό Συμπόσιο ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμος" καί ἡ μελέτη του «Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους». Τήν ἴδια περίοδο συγκεντρώνει τούς λόγους του καί τά ἄρθρα πού συνέγραψε κατά καιρούς καί ἐπειδή τά θέματά τους συνεχίζουν νά εἶναι ἐπίκαιρα, ἐκδίδει τό βιβλίο «Ἱεροί παλμοί»³⁰⁹. Ὡς συνοδικός ἑτοιμάζει μελέτες – εἰσηγήσεις ἐνώπιον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου μέ τά ἀκόλουθα θέματα: «Ἐξομολόγησις - πνευματικόν φροντιστήριον», «Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων», «Ἐκκλησία καί Κινηματογράφος». Μεταξύ αὐτῶν συγκαταλέγονται δύο ἀνέκδοτες εἰσηγήσεις,

310. Βλ. Παράρτημα, σελ. 301-303.
311. Βλ. Παράρτημα τῆς Μεταπτυχιακῆς μας ἐργασίας, σελ. 96-103: «Ποιμαντικές προοπτικές στά κείμενα καί τήν ζωή τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου».
312. Ὁ τότε Μητροπολίτης Χίου Χρυσόστομος, στό ἄρθρο του Ὁ ἀγωνιστής Ἱεράρχης, στό Ἀνάτυπο τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), σελ. 16, σημειώνει: «Δέν ὑπῆρξε μόνον μελετητής τῶν Πατέρων, ἀλλά καί μιμητής των».
313.. Ἡ γλώσσα αὐτή ὅμως ἀλλάζει, ὅταν τά κείμενά του ἀπευθύνονται σέ Ἀρχιερεῖς. Ἀλλά ἀκόμα καί τότε, ὅταν παίρνουν τή μορφή μιᾶς ξηρῆς ἐπιστημονικῆς ἔκθεσης, ὅπως εἶναι ἡ ἐργασία του σχετικά μέ τούς μοναστηριακούς κώδικες ἤ τίς ἐκδόσεις τῶν ἀρχείων, ἡ περιγραφή τῶν κειμηλίων ἤ τῶν τοιχογραφιῶν, δέν παύει νά ἔχει τή λεπτότητα καί τήν ὀμορφιά τῆς πνευματικότητας. Ὁ ποιμένας συγγραφέας δέν ἔχανε ποτέ καμία εὐκαιρία νά μιλήσει στήν ψυχή τοῦ ἀναγνώστη πρός ὄφελός της.
314. "Ἐλευθέρα Γνώμη" στίς 19.04.1959, ἄρθρο "Ὁ νέος Μητροπολίτης μας (συγγραφέας καί λογοτέχνης)": «Εἶναι ἀπ᾿ τίς σπάνιες περιπτώσεις ἕνας Ἱεράρχης νά συνδυάζῃ σοφία ἀνάλογη μέ τά ὑψηλά του καθήκοντα, ἀλλά καί συγγραφικό τάλαντο τέτοιο πού νά συγκινῇ καί τόν ἁπλοϊκώτερο χριστιανό, τόν ἀνώνυμο ἄνθρωπο τοῦ καθημερινοῦ βίου, πού γεύεται τίς πνευματικές ἀξίες μονάχα ὅταν οἱ φορεῖς τους κατεβαίνουν στό δικό του ἐπίπεδο καί τοῦ μιλοῦν σάν φίλοι στή γλῶσσα του, στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ. Καί τέτοιος εἶναι ὁ νέος Μητροπολίτης μας˙ προικισμένος μέ βαθειά κατάρτισι στά δογματικά θέματα τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά μαζί καί κάτοχος τῆς τέχνης, τήν φιλοσοφία τοῦ Χριστιανισμοῦ νά τήν ντύνῃ μέ σάρκα καί ὀστᾶ, φέρνοντάς την ἔτσι ἴσα στήν ψυχή τοῦ ἁπλοϊκοῦ πιστοῦ».

πού διασώθηκαν στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μητροπολίτη. Ἐπειδή μᾶλλον δέν προορίζονταν γιά δημοσίευση, δέν φέρουν κανένα τίτλο, ἀλλά καί οἱ δύο χρονολογοῦνται στό ἔτος 1963. Τό περιεχόμενο τῆς πρώτης εἶναι τό θέμα τοῦ μεταθετοῦ³¹⁰ καί τῆς δεύτερης ὁ Διάλογος μέ τήν Ρωμαϊκή Ἐκκλησία³¹¹. Ἐκδίδονται καί μερικοί ἀπό τούς λόγους του: «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Λόγος στά ἐγκαίνια τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου". Ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ προσκυνηματικοῦ του ταξιδιοῦ ἐκδόθηκε τό ἔργο «Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι». Γιά νά τιμήσει τόν ἀγωνιστή τοῦ τόπου τῆς ἐποχῆς τῆς τουρκοκρατίας, τόν ἥρωα Μητροπολίτη Διονύσιο, συνθέτει τήν ὁμιλία γιά τό βίο καί τή δράση του, μέ τίτλο «Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος». Τά δύο μεγάλα ἔργα του, καρπός πατερικῶν σπουδῶν³¹², πού εἶναι καί τά τελευταῖα (τά ἑτοιμάζει γιά τήν ἔκδοση, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, λίγο πρίν τήν τελευτή του), εἶναι ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα» καί τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» Α΄ καί Β΄ τόμοι. Ὑπάρχει ἐπίσης πλῆθος ἄρθρων καί μελετῶν ἠθικοῦ, θρησκευτικοῦ καί ἐθνικοῦ περιεχομένου σέ περιοδικά, ἐφημερίδες καί στή Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαιδεία, ὅπως καί ἡ πλούσια ἀλληλογραφία του. Τά χαρακτηριστικά τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου εἶναι: ἁπλή καί προσιτή³¹³ γλώσσα (σύμφωνα μέ τούς συγχρόνους του ὁ Τρίκκης ἔγραφε "στήν ἁπλῆ γλῶσσα τοῦ λαοῦ"³¹⁴), ἡ συντομία καί ἡ περιεκτικότητα τῶν κειμένων, ἡ ταπεινή τους ἐμφάνιση (ἄρα τά βιβλία αὐτά ἦταν προσιτά καί οἰκονομικά, πράγμα τό ὁποῖο πρόσεχε πολύ ὁ συγγραφέας-ποιμένας).

1.5. Κατάλογος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου κατά χρονολογική σειρά

1. Συμπληρωματικός κατάλογος χειρογράφων μονῆς Λειμῶνος, Ἀθῆναι 1947.
2. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1954.
3. Λεύκωμα Λήμνου, Ἀθῆναι 1954.
4. Κοντά στό ἀγροτόπαιδο, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1956.
5. Προσκλητήριον, Ἀθῆναι 1956. 6. Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1957.
7. Πατρικαί νουθεσίαι Α΄, Ἀθῆναι 1958.
8. Ἐξομολόγησις-πνευματικόν φροντιστήριον (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1958.
9. Πιστοί ἄχρι θανάτου (μαρτυρολόγιον ἱερέων μαρτυρησάντων κατά τήν Κατοχήν καί τόν συμμοριτοπόλεμον), (Βραβεῖον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), Ἀθῆναι 1959.
10. Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
11. Μάρτυρες, δ΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1960.
12. Προσκυνητάριον μοναστηρίου Βαρλαάμ Μετεώρων, Ἀθῆναι 1961.
13. Ὁ πιστός οἰκονόμος, γ΄ ἔκδ., βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη, Ἀθῆναι 1961.
14. Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη - Ἀθῆναι 1962.
15. Μοναστῆρι Βυτουμᾶ - μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
16. Πατρικαί νουθεσίαι, Β΄, Ἀθῆναι 1962.
17. Ἱεροί παλμοί, Ἀθῆναι 1962.
18. Ἅγιος Στέφανος - Μετέωρα, Ἀθῆναι 1962.
19. Κύπρος - Ἅγιοι Τόποι, Ἀθῆναι 1962.
20. Ἡ ἀντίστασις τοῦ Κλήρου κατά τήν Κατοχήν (ἀνάτυπον), Ἀθῆναι 1963.
21. Εὐγνώμων μνεία καί προσφορά (ἀνάτυπον ἐκ τοῦ ʺΠνευματικοῦ Συμποσίου ἐπί τῇ χιλιετηρίδι τοῦ Ἁγίου Ὄρους - Μοναχισμός καί Σύγχρονος Κόσμοςʺ), Ἀθῆναι 1963.

315. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικόδημου "Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο", σελ. 28.

22. Ἀρχεῖον Ἱ. Μητροπόλεως Λήμνου, δημοσιευθέν εἰς τήν ἐφημερίδα «Λῆμνος», Λῆμνος 1953-1958.
23. Τά Μετέωρα, Ἀθῆναι 1964.
24. Πατρικαί Νουθεσίαι Γ΄, Ἀθῆναι 1965.
25. Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων (Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱεραρχίας), Ἀθῆναι 1965.
26. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), Ἀθῆναι 1966.
27. Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός (Λόγος ἐπί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῆς προτομῆς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ, ἐν Κρανέᾳ Ἀσπροποτάμου), Τρίκαλα 1966.
28. Λόγος ἐπί τοῖς ἐγκαινίοις τοῦ "Σχολαρείου καί Πολυκαρπείου Γυμνασίου" καί τοῖς ἀποκαλυπτηρίοις τῶν προτομῶν τῶν ἀειμνήστων ἱδρυτῶν αὐτοῦ, Ἀθῆναι 1966.
29. Ἡ ἐπάνδρωσις τῶν ἱερῶν μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους, Ἀθῆναι 1967.
30. Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος, Ἀθῆναι 1967.
31. Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, Ἀθῆναι 1968.
32. Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, Εἰσήγησις ἐνώπιον τῆς Ἱ. Συνόδου, Ἀθῆναι 1969.
33. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Α΄, Ἀθῆναι 1968.
34. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, Τόμος Β΄, Ἀθῆναι, 1969.
35. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα, Ἀθῆναι 1969.

2. Διαίρεση τῶν συγγραμμάτων μέ βάση τό περιεχόμενό τους

Σύμφωνα μέ τήν ἀξιολόγηση σύγχρονού του συγγραφέα, ὁ Τρίκκης Διονύσιος «εἶχε τήν δύναμιν νά συνδυάζη τό Χρυσοστομικό πλοῦτο μέ τή λιτότητα τοῦ Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου καί τήν ὑπεύθυνη ἐπιστημονική ἐνημερότητα μέ τήν πλαστικότητα τοῦ ὡριμασμένου λογοτέχνου»³¹⁵. Ἡ πνευματική ἀναγέννηση τῆς Ἑλλάδος δέν μποροῦσε παρά νά ξεκινήσει ἀπό τήν ἀνασύσταση καί τήν ἀναδιοργάνωση τῆς Ἐκκλησίας, γι᾿ αὐτό καί τά θέματα καί οἱ προβληματισμοί τῆς ἐργογραφίας τοῦ Διονυσίου σέ πολλά σημεῖα ἀπαντῶνται στά τῆς πρώτης Ἐκκλησίας, γιά τήν ὀργάνωση τῆς ὁποίας χρειάστηκαν συστηματικές διδαχές καί διατάξεις ἀπό τούς Πατέρες. Σύμφωνα μέ τά παραπάνω στήν πρώτη θέση τῆς κατάταξης τῶν κυριότερων συγγραφῶν τοῦ Μητροπολίτη θέτουμε κείμενα ἐκκλησιαστικῶν διατάξεων.

316. Ἀραμπατζῆ Χ., Χριστιανική Γραμματεία, τ. Α΄, σελ. 19: «συνετέθησαν ὄχι τόσο γιά τή χρήση τους ἀπό τούς μεταγενέστερους, ἀλλά γιά τήν ἐξυπηρέτηση συγκεκριμένων ἀναγκῶν καί γιά τήν ἐπίλυση ποικίλων προβλημάτων».
317.. Ὅ.π., σελ. 19.
318. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, πρόλογος: «Ἀναπτύσσομεν θέματα σχετιζόμενα μέ τό ἔργον των [τῶν ἐφημερίων]. Κάμνομεν συστάσεις καί προτροπάς καί δίδομεν νουθεσίας πατρικάς», διότι «πολλά, ποικίλα καί δύσκολα τά προβλήματα, τά ὁποῖα ἀντιμετωπίζει σήμερον ὁ ἱερεύς κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἱερῶν καθηκόντων του». 319. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος ( Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ φιλολόγου Σακαλῆ, σελ. 108: «θέλοντας νά μήν πνίγεται μέσα εἰς τούς ξηρούς τύπους τῆς γραφειοκρατίας αὐτό, πού εἶναι κατ᾿ ἐξοχήν πνοή ζωῆς οὐρανίου».
320. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., σελ. 45.

2.1. Ἐκκλησιαστικές διατάξεις

Ὡς γραμματειακό εἶδος τῶν ἐπιστολικῶν κειμένων, πού ἐξυπηρετοῦσαν τίς τρέχουσες ἀνάγκες τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας³¹⁶, εἶναι γνωστό ἤδη ἀπό τίς ἀπαρχές τῆς χριστιανικῆς γραμματείας (1ο αἰώνα μ.Χ.) καί ὑπῆρξε ἕνα ἀπό τά κυρίαρχα εἴδη της³¹⁷.

2.1.α. Πατρικαί Νουθεσίαι

Ἡ πραγματεία παρουσιάζει τή συλλογή τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς ἱερεῖς καί μέσω αὐτῶν πρός ὅλο τό ποίμνιο. Τόν καθαρά πρακτικό σκοπό τῶν ἐπιστολῶν ἀναφέρει ὁ ἴδιος ὁ Ποιμενάρχης στόν πρόλογο³¹⁸ καί εἶναι τόσο ἡ ἐπίλυση τῶν προβλημάτων, πού ἀντιμετωπίζουν οἱ ἱερεῖς στό ποιμαντικό τους ἔργο ἤ καί τά δημιουργοῦν οἱ ἴδιοι εἴτε ἀπό ἄγνοια, εἴτε ἀπό ἀδιαφορία. Μέσω τῆς γραπτῆς αὐτῆς μεθόδου ἐπικοινωνίας ὁ Ποιμενάρχης δέν διατάζει καί ἀνακοινώνει μόνο, ἀλλά ἐπεξηγεῖ, προτρέπει, διδάσκει. Ὡς ἐκκλησιαστικός συγγραφέας ὁ Μητροπολίτης προσφέρει μία διαμόρφωση στό γραμματειακό αὐτό εἴδος³¹⁹: κάποτε "ἀνώνυμα συλλογικά ἔργα", μέ τόν "ἁπλό τρόπο περιγραφῆς"³²⁰ τοῦ ἀρχέγονου χριστιανισμοῦ καί ὕστερα ἀπό καιρό πάλι

321. "Ἐλευθέρα Γνώμη", στίς 05.06.1959, ἄρθρο "Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «Πατρικαί νουθεσίαι»": «Σέ μιά ἀπ᾿ τίς ἐγκυκλίους του ὁ Σεβ. προτρέπει τούς ἱερεῖς του νά ἐπιμελοῦνται τά σπίτια τους, νά εἶναι καθαρά ... Τί εὐρύτητα πνεύματος ἀλήθεια! Πόσο ὀρθά τοποθετεῖ τό θέμα τῆς κοινωνικῆς ἐμφανίσεως τοῦ ἱερέως! Δέν εἶναι ὁ τυπικός καί ξηρός ἱεράρχης, ἀλλ᾿ ὁ πνευματικός πατέρας πού ἀγκαλιάζει μέ τήν ἀγάπη του τό ποίμνιό του καί τούς ποιμένας του».
322. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, πρόλογος, σελ. 5: «…πολλάκις εὑρέθημεν εἰς τήν ἀνάγκην νά δώσωμεν γραπτῶς εἰς τούς ἱερεῖς μας διαφόρους πατρικάς νουθεσίας. Μερικοί ὅμως τούτων δέν ἐπρόσεξαν, δυστυχῶς, καί δέν ἔχουν διατηρήσει τάς ἐγκυκλίους μας ὅλας. Ἀλλ᾿ εἴς τινας ἐξ αὐτῶν θίγονται ζητήματα, τά ὁποῖα πρέπει νά ἔχουν πάντοτε ὑπ᾿ ὄψει των ὅλοι ἀνεξαιρέτως οἱ ἐφημέριοί μας. Αὐτάς, λοιπόν, τάς σπουδαιοτέρας ἐγκυκλίους μας, διά τούς ἀνωτέρω ἀλλά καί διά πάντα ἄλλον ἱερέα, ὁ ὁποῖος ἤθελε συναντήσει, κατά τήν ἄσκησιν τῶν ἐφημεριακῶν του καθηκόντων, ζητήματα, τά ὁποῖα θίγονται εἰς τάς δημοσιευομένας ἐγκυκλίους καί θά ἠδύνατο κατά τινα τρόπον νά βοηθηθῇ, ἀπεφασίσαμεν νά ἐκδώσωμεν εἰς ἴδιον τεῦχος».
323. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Β΄, σελ. 22: «Νά τηρῆται τάξις καί σειρά εἰς τά μνήματα καί νά ἔχῃ ἕκαστον τόν Σταυρόν του, τό σύμβολον τοῦ ὁριστικοῦ ἀγκυροβολήματος ἡμῶν εἰς τόν ἀκύμαντον λιμένα τῆς αἰωνιότητος».
324. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πατρικαί Νουθεσίαι Α΄, σελ. 16-17.
325.. Ὅ.π., σελ. 39.
326.. Ὅ.π., σελ. 87.
327. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Πατρικαί Νουθεσίαι Δ΄, σελ. 29.

ἀρκετά ἀπρόσωπη καί πιό πολύ γραφειοκρατική ἐπικοινωνία τοῦ Μητροπολίτη μέ τόν κλήρο, στήν περίπτωση τοῦ Διονυσίου γίνονται πατρικές νουθεσίες³²¹. Ἡ συλλογή καί ἡ δημοσίευση τῶν ἐγκύκλιων ἐπιστολῶν πραγματοποιήθηκε, ἐπειδή τά ζητήματα αὐτά, κατά τόν συγγραφέα, συνέχιζαν νά βρίσκονται στήν ἐπικαιρότητα, χωρίς νά ἐπέλθει ἡ τελική λύση τῶν προβλημάτων³²², ἀλλά καί πρός ὄφελος ἱερέων ἐκτός τῆς Μητροπόλεώς του. Τό ἔργο ἀποτελεῖται ἀπό τέσσερα μέρη. Στό πρῶτο εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές, τίς ὁποῖες ἔγραψε ὁ Διονύσιος ὡς Μητροπολίτης Λήμνου (1952–1958), ἐνῶ τά ὑπόλοιπα εἶναι οἱ ἐγκύκλιες ἐπιστολές του ὡς Τρίκκης καί Σταγῶν (1959–1967).

Τά βασικά ζητήματα πού θίγονται στίς ἐπιστολές:

Τάξη, εὐπρέπεια καί καθαριότητα στό ναό, στό προαύλιο τοῦ ναοῦ, στό νεκροταφεῖο³²³˙ Τέλεση ἱερῶν ἀκολουθιῶν, σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν λειτουργικῶν βιβλίων˙ Ἡ οἰκονομική ἐνίσχυση τοῦ κλήρου καί ἡ περιφορά τοῦ δίσκου στή λειτουργία³²⁴˙Τό κήρυγμα καί ἡ ἐξομολόγηση˙ Ἀνάγκη τῆς ἄμεσης ἐπικοινωνίας τῶν ἱερέων μέ τή Μητρόπολη³²⁵ καί τῆς παρουσίας τους στά Ἱερατικά Συνέδρια³²⁶˙ Ἡ ἐξασφάλιση ἀρχαίων κειμηλίων³²⁷ τῶν ἱερῶν ναῶν

328.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 130.
329.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 11.
330.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 10.
331.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 12.
332.. Ὅ.π., Γ΄, σελ. 53.
333.. Ὅ.π., Β΄, σελ. 83.
334. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 4.
335.. Ὅ.π., σελ. 4: «Ἡ ἐξομολόγησις εἶναι Μυστήριον μετανοίας καί ἐξαγορεύσεως τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ ἐξομολογουμένου».
336.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θά πρέπει ὁ πνευματικός νά περιορίζηται καθαρῶς εἰς τό πνευματικόν μέρος καί νά μή ἐξέρχηται τῆς δικαιοδοσίας του».
337.. Ὅ.π., σελ. 5: «Θεμελιώδης ἑρμηνευτικός κανών τῶν Κανόνων ἔδει νά εἶναι ἡ ἀγάπη, τό φιλάνθρωπον…».
338.. Ὅ.π., σελ. 6.
339.. Ὅ.π., σελ. 7: «Ἡ ὑπεροχή του ἔναντι τοῦ ψυχιάτρου συνίσταται, ἐκτός ἄλλων, καί εἰς τό κῦρος, ὅπερ δίδει αὐτῷ τό θεῖον καί ἱερόν ὑπούργημα τοῦ πνευματικοῦ καί τά διατιθέμενα ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνώτερα μέσα θεραπείας, ὡς εἶναι ἡ παντοδύναμος θεία Χάρις. Διά τήν ἀξιοποίησιν, ὅμως, καί τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης πλευρᾶς τοῦ Μυστηρίου ἀπαιτεῖται, ὅπως εἶναι ὁ πνευματικός ὄχι μόνον πεπειραμένος καί ἐνάρετος, ἀλλά καί ψυχολογικῶς κατηρτισμένος, ὅσον ἔνεστι».

τῆς Μητροπόλεως³²⁸˙ Φροντίδα τοῦ στρατοῦ³²⁹˙ Θεραπεία τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τοῦ ποιμνίου³³⁰(φιλόπτωχα ταμεῖα, μαθητικά συσσίτια, γηροκομεῖα, οἰκοτροφεῖα)˙ Διατάξεις γιά τήν ἐξωτερική ἐμφάνιση331 τῶν ἱερέων, τή συμπεριφορά τους, τή σωστή ἐπιλογή τῆς ψυχαγωγίας καί ἀπαγόρευση ἀνάμιξης στά πολιτικά³³²˙ Ἀπαγόρευση ὅποιου εἴδους ποιμαντικῆς δράσης χωρίς τήν ἔγκριση τοῦ Ἐπισκόπου³³³.

2.1.β. Εἰσηγήσεις στή Σύνοδο
«Ἐξομολόγησις – πνευματικόν φροντιστήριον» (1958).
Ἡ εἰσήγηση χωρίζεται σέ δύο θέματα. 1. Τό πρῶτο –Ἐξομολόγηση– ἔχει δύο ὑποενότητες: "Ἐκτροπαί καί ἐμπόδια" καί "Προσόντα". Ὁ εἰσηγητής ἐκθέτει τούς βασικούς κανόνες, ἡ ἐκπλήρωση τῶν ὁποίων συντελεῖ στή σωστή τέλεση τοῦ μυστηρίου τῆς ἐξομολογήσεως: α. τό ἀπόρρητο³³⁴, β. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολογούμενο νά κατακρίνει τούς ἄλλους³³⁵, γ. τό ἀνεπίτρεπτο στόν ἐξομολόγο νά ἐπεμβαίνει σέ θέματα μή πνευματικά³³⁶, δ. ἡ ἀποφυγή ἀκροτήτων στήν ἐπιβολή τοῦ ἐπιτιμίου (οὔτε αὐστηρή ἑρμηνεία ἱερῶν Κανόνων, οὔτε ἄκριτη ἐπιείκεια)³³⁷. Ὁ ἐξομολόγος πρέπει νά ἔχει ὥριμη ἡλικία, πτυχίο θεολογίας ἤ δύο ἐτῶν πείρα στήν ἱερωσύνη³³⁸, νά εἶναι καταρτισμένος στήν ψυχολογία³³⁹,

340.. Ὅ.π., σελ. 7-8.
341.. Ὅ.π., σελ. 10.
342.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ὄχι πράγματα θεωρητικά, ἀλλά κυρίως πρακτικά, ὑποδείξεις τῶν δεόντων κατά τρόπον ἁπλοῦν καί σαφῆ».
343.. Ὅ.π., σελ. 11: «Νά ζῶσιν αὐτοί πρῶτοι τήν κατά Χριστόν ζωήν, ὥστε νά δύνανται νά ἐμπνεύσωσι καί εἰς τούς μαθητάς των ζωήν πνευματικήν καί ἁγίαν».
344.. Ὅ.π., σελ. 11: «…τάξις καί εὐπρέπεια, σεμνότης εἰς τάς ἀναστροφάς καί ἀλληλοσεβασμός, συζητήσεις ἐποικοδομητικαί εἰς τούς περιπάτους καί εἰς τήν τράπεζαν…».
345. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἐξομολόγησις – Πνευματικόν Φροντιστήριον, σελ. 12: «Νά συσταθῇ εἰδική ἐξ Ἀρχιερέων καί εὐσεβῶν εἰδικῶν Ἐπιστημόνων Ἐπιτροπή πρός καταρτισμόν ἐμπεριστατωμένης εἰσηγήσεως ἐπί τῶν ζητημάτων τοῦ περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων, τῆς τεχνητῆς γονιμοποιήσεως κ.λ.π.».

νά ἐξομολογεῖται καί ὁ ἴδιος τακτικά, ἐάν εἶναι ἔγγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς ἐγγάμους καί ἐάν εἶναι ἄγαμος νά ἐξομολογεῖ τούς μαθητές, φοιτητές καί στρατιῶτες. Οἱ ἱεροί ναοί τῶν πόλεων πρέπει νά εἶναι πάντα ἀνοιχτοί, γιά νά προσέρχονται οἱ ἐξομολογούμενοι. Γιά τήν ὕπαιθρο ὁ εἰσηγητής προτείνει τό θεσμό "τῶν περιοδευόντων ἐξομολόγων"³⁴⁰.
........2. Τό δεύτερο θέμα τῆς εἰσήγησης –Πνευματικόν Φροντιστήριον– ἀποτελεῖται ἀπό 4 ὑποενότητες, στίς ὁποῖες ὁ εἰσηγητής: α. ἀναφέρει ὡς σοβαρό πρόβλημα, πού ἐμποδίζει τή σωστή λειτουργία τοῦ πνευματικοῦ φροντιστηρίου, τήν ἀνομοιογένεια τῶν καλουμένων πρός μετεκπαίδευση ἱερέων σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στήν ἡλικία, τή μόρφωση καί τήν προέλευσή τους³⁴¹, β. ὑπογραμμίζει τή σπουδαιότητα ὑπερίσχυσης τοῦ πρακτικοῦ μέρους στό πρόγραμμα τοῦ φροντιστηρίου³⁴², γ. ἐπισημαίνει τήν ἀνάγκη τῆς ἀναζήτησης πεπειραμένων καί ἐνάρετων πνευματικῶν γιά διδακτικό προσωπικό³⁴³, δ. προτρέπει στή δημιουργία πνευματικοῦ περιβάλλοντος γιά τους σπουδαστές³⁴⁴. Ἀνακεφαλαιώνοντας, ὁ εἰσηγητής διατύπωσε σέ σύντομη μορφή ὅλες τίς θέσεις τῆς εἰσήγησής του.
........Ἕνα ἄλλο ἀξιοσημείωτο τῆς εἰσήγησης εἶναι ἡ ποιμαντική ἀνησυχία τοῦ Διονυσίου ἤδη τότε (τό 1958) γιά θέματα περιορισμοῦ τῶν γεννήσεων καί τεχνητῆς γονιμοποιήσεως, γιά τά ὁποῖα, σύμφωνα μέ τόν Μητροπολίτη, ἡ Ἱερά Σύνοδος ἔπρεπε νά φροντίσει νά ἐκφέρει γνώμη³⁴⁵.

346. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας, σελ. 7-8.
347.. Ὅ.π., σελ. 12: «Πρέπει ὅμως μέ συντριβήν νά ὁμολογήσωμεν, ὅτι πολλοί ἐξ ἡμῶν εἴτε οὐδέν εἴτε πολύ στοιχειῶδες ἐνδιαφέρον δεικνύουν δι᾿ αὐτά. Ὡσαύτως, ἡ Σεπτή Ἱεραρχία οὐδέποτε ἠσχολήθη ἐμπεριστατωμένως καί ἀποτελεσματικῶς μέ τό πρόβλημα τῆς συντηρήσεως καί ἀναδείξεως τῆς πολυτιμωτάτης αὐτῆς πολιτιστικῆς καί θρησκευτικῆς κληρονομίας».
348.. Ὅ.π., σελ. 4-5: «Πάντα τά ἱερά ταῦτα καταγώγια συνεστήθησαν ἀδείᾳ καί ἐγκρίσει τῶν κατά τόπους Ἐπισκόπων, συνῳδά τοῖς Κανόσι ΣΤ΄ τῆς ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου (Ρ.Π. γ΄, 104), ΛΑ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων (Ρ.Π. β΄ 39), Ε΄ Ἀντιοχείας (Ρ.Π. γ΄ 136) καί Ι΄ καί ΠΓ΄ τῆς ἐν Καρθαγένῃ Συνόδου (σ. 318, 508–509), οἱ ὁποῖοι ἀπαγορεύουν τό παρά τήν γνώμην τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου ἐκκλησιάζειν ἤ συνιστᾶν Μονήν ἤ εὐκτήριον οἶκον, καί δή τῷ Δ΄ Κανόνι τῆς Δ΄ ἐν Χαλκηδόνι Συνόδου, σαφῶς διαγορεύοντα ″μηδένα μηδαμοῦ οἰκοδομεῖν, μηδέ συνιστᾶν Μοναστήριον ἤ εὐκτήριον οἶκον παρά γνώμην τοῦ τῆς πόλεως Ἐπισκόπου″ (Ρ. Π. β΄ 226). Ἐκ πάντων τῶν κανόνων τούτων συνάγεται, ὅτι διά νά ὑφίσταται Ναός τις ἤ εὐκτήριος οἶκος ἤ Μονή ἀπαραίτητος τυγχάνει ἡ συγκατάθεσις τοῦ ἐπιχωρίου ἐπισκόπου. Ἑπομένως, ἔδει ἐν πάσῃ περιπτώσει νά ὑφίσταται συγκατάθεσις τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου διά τόν καθορισμόν τῆς τύχης τῶν ἱερῶν τούτων καταγωγίων».
349.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἐντεῦθεν, Μοναστήρια, Ναοί, Παρεκκλήσια καί Ἐξωκκλήσια, κατά τόν ΚΔ΄ Κανόνα τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, διαγορεύοντα "τά ἅπαξ καθιερωθέντα Μοναστήρια, κατά γνώμην Ἐπισκόπων, μένειν εἰς τό διηνεκές Μοναστήρια" (Ρ.Π. β΄ 271), ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἐπιτρέπεται νά ἐκπέσωσι τοῦ πρώτου αὐτῶν σκοποῦ. Ἐπιβάλλεται νά παραμένουν χῶροι λατρείας "εἰς τό διηνεκές", ὡς ἐπιγραμματικῶς τονίζει ὁ προμνημονευθείς Κανών, τά Μοναστήρια, οἱ Ναοί, τά παρεκκλήσια καί τά ἐξωκκλήσια. Τά αὐτά διακελεύονται καί οἱ Ἐκκλησιαστικοί Νόμοι (ἄρθρ. 1 τοῦ Α.Ν. 1363/1938, ἄρθρ. 24 τοῦ Α.Ν. 2200/1940 κ.λ.π.».
350.. Ὅ.π., σελ. 10: «Ἐνεργοῦσα οὕτως ἡ Διεύθυνσις Ἀρχαιοτήτων παραβιάζει καί τόν Β΄ Κανόνα τοῦ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, ἐπιτάσσοντα "Κειμήλια… καί κτήσεις ἀκινήτους, ἀνεκποιήτους τῆς Ἐκκλησίας σώζεσθαι χρή" (Ρ.Π. ε΄ 318) καί τόν ΛΗ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, καθ᾿ ὅν "τά γάρ Θεῷ καθιερωθέντα οὐχ ὅσιον ἐκποιεῖν" (Ρ.Π. στ΄ 267)». 85

«Τά δικαιώματα τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν ἱερῶν ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, τῶν κηρυσσομένων ὑπό τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ὑπηρεσίας ὡς διατηρητέων μνημείων ἤ ἀρχαιολογικῶν χώρων» (1965).

Ἡ εἰσήγηση ἔχει ἔντονο νομοκανονικό περιεχόμενο καί παρουσιάζει δύο πλευρές τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος: α. τίς ἀντικανονικές ἐνέργειες τῆς Ὑπηρεσίας Ἀρχαιοτήτων καί Ἀναστηλώσεως στό θέμα τῶν ἱερῶν μονῶν, ναῶν, παρεκκλησίων καί ἐξωκκλησίων, διότι "ἀποξενώνει τελείως τινά τούτων ἀπό τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου, μεταβάλλουσα αὐθαιρέτως τούς καθηγιασμένους ἱερούς τόπους λατρείας εἰς Μνημεῖα τῆς νεκρᾶς πλέον θρησκείας, εἰς ἀντικείμενα ἀρχαιολογικοῦ μόνον καί τουριστικοῦ ἐνδιαφέροντος"³⁴⁶ καί β. τήν ἔλλειψη ποιμαντορικῆς εὐσυνειδησίας τῆς ἱεραρχίας, τήν ἀδιαφορία τῆς πλειοψηφίας καί κατ᾿ ἐπέκταση τήν ἀπραξία της³⁴⁷, ἐνῶ μέ τήν ἀπαραίτητη συγκατάθεση τοῦ κάθε οἰκείου ἐπισκόπου καθορίζεται ἡ τύχη τους³⁴⁸, ὁπότε ὁ ἴδιος πρέπει νά φροντίσει, ὥστε νά μήν ἐκπέσουν τοῦ πρώτου τους προορισμοῦ³⁴⁹. Ὁ Μητροπολίτης παραθέτει τούς σχετικούς μέ τό θέμα ἱερούς Κανόνες³⁵⁰ καί κάνει μελετημένες προτάσεις, γιά νά ἐπανακτήσει καί ἀξιοποιήσει ἡ Ἐκκλησία τούς ἱερούς ναούς, τά ἐξωκκλήσια καί τά παρεκκλήσια καί νά συντελεῖ στήν ἐσαεί λειτουργία τους.

351. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἐκκλησία καί κινηματογράφος, σελ. 3.
352.. Ὅ.π., σελ. 13.
353.. Ὅ.π., σελ. 23: «Καί ἀκόμη δι᾿ αὐτοῦ [ἐπιστημονικοῦ ἰνστιτούτου] θά διαφωτίζεται ὑπευθύνως τό κοινόν καί θά βοηθῆται εἰς τήν διαμόρφωσιν κριτικοῦ αἰσθητηρίου, ὥστε νά ὠφελῆται πράγματι ἀπό τόν κινηματογράφον».
354.. Ὅ.π., σελ. 25.

«Ἐκκλησία καί κινηματογράφος» (1969).

Ὁ εἰσηγητής θεωρεῖ τήν ἐνασχόληση τῆς Ἐκκλησίας μέ τό ἐν λόγῳ θέμα καθῆκον καί ἱερό χρέος της, ἐφ᾿ ὅσον αὐτό κατέστη ἕνα ἀπό τά βασικότερα ποιμαντικά θέματα τοῦ 20^οῦ αἰώνα³⁵¹. Ἡ εἰσήγηση ἀποτελεῖται ἀπό τήν εἰσαγωγή καί ἑπτά κεφάλαια. Ἔχοντας τό Εὐαγγέλιο καί τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία γιά θεμέλιο, ὁ ἐρευνητής Ἱεράρχης χρησιμοποιεῖ τά σύγχρονά του μέσα τῆς ἔρευνας: ἄνετα κινεῖται στόν κοινωνιολογικό τομέα, εἶναι ἐνημερωμένος γιά τίς τελευταῖες ἔρευνες τῆς ψυχολογίας, κατέχει τά στοιχεῖα τῆς παγκοσμίου κλίμακος στατιστικῆς καί τῆς δραστηριότητας ἀλλοδόξων Ἐκκλησιῶν γιά τό θέμα τοῦ κινηματογράφου. Μέσω τῆς ἔρευνας ἀνακαλύπτει τά αἴτια τῆς ἐπιρροῆς τοῦ κινηματογράφου καί κάνει προβλέψεις γιά τή μετέπειτα πορεία του, προτείνει μορφές τῆς ἐνδεχόμενης προσφορᾶς του στήν ἀγωγή τῶν ἀνθρώπων καί παράλληλα ἀναδεικνύει τήν ἐξέλιξή του στήν πραγματικότητα σέ «εἰσηγητή τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καί τῆς ἐγκληματικότητος εἰς τήν σύγχρονον κοινωνίαν»³⁵², ἀναφέρει φωνές διαμαρτυρίας, παρμένες ἀπό τόν παγκόσμιο Τύπο, ἐπεξηγεῖ τούς λόγους τοῦ ἐλλιποῦς ἐλέγχου στήν Ἑλλάδα καί κάνει λεπτομερεῖς προτάσεις γιά τή δράση τῆς ἐπιτροπῆς ἐλέγχου, ἡ ὁποία θά πρέπει νά ἀναπτυχθεῖ στό ἐπιστημονικό ἰνστιτοῦτο³⁵³. Ἀκολουθεῖ μία ἐπισκόπηση στίς προσπάθειες τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς καί τῆς Εὐαγγελικῆς Ἐκκλησίας στό ἔργο «τοῦ ἐλέγχου καί τῆς ἐμπνεύσεως τοῦ κινηματογράφου»³⁵⁴, οἱ ὁποῖες ἔφεραν ἀξιόλογα ἀποτελέσματα. Συμπεραίνοντας, ὁ εἰσηγητής θέτει τό βασικό ἐρώτημα: «Κατά πόσον ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, μέ τήν διαμόρφωσίν της καί τήν πνευματικότητά της καί τόν ἐντόνως λειτουργικόν της χαρακτῆρα, θά πρέπει νά ἀναμιχθῇ εἰς τό πρόβλημα τοῦ κινηματογράφου,

355.. Ὅ.π., σελ. 28.
356.. Ὅ.π., σελ. 28: «Οἱ Πατέρες καί ὁλόκληρος ἡ Ἐκκλησία ἐνδιεφέρθησαν νά διαφωτίσουν τά μέλη τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ καί νά βοηθήσουν, ὥστε νά ἀντιμετωπίσουν ταῦτα ὀρθῶς καί χωρίς ὑποχωρήσεις πνευματικάς τό θέμα τοῦτο».
357. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 37: «Στίς πραγματεῖες αὐτές ἐκθειάζεται τό ὑψηλό λητούργημα τῆς ἱερωσύνης, ἀναφέρονται τά καθήκοντα τῶν ἱερέων, ἀλλά καί τά προσόντα τῶν ὑποψηφίων γιά τό ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης. Οἱ πραγματεῖες αὐτές προέκυψαν ὅταν μέ τήν ἀνάπτυξη καί ἐξάπλωση τοῦ χριστιανισμοῦ παρατηρήθηκαν φαινόμενα κοινωνικῶν καί ἠθικῶν ἐκτροπῶν τῶν λειτουργῶν τῆς Ἐκκλησίας».
358.. Ἐάν ὑποθέσουμε ὡς πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας «Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον» τήν καθαυτό πτυχιακή του ἐργασία τοῦ 1940, τότε ἡ δεύτερη ἔκδοση θά πρέπει νά εἶχε γίνει στήν Κύπρο τό 1953 καί σ᾿ αὐτήν προφανῶς θά ἀναφέρεται στήν ἐπιστολή του ὁ Σαλαμίνας Γεννάδιος, ὅπως ἱσχυρίζεται στίς ὑποσημειώσεις τῆς ἐπιστολῆς ὁ βιογράφος τοῦ Γενναδίου, Χριστόφορος Καδῆς, στό ἔργο του «Βαδίζειν σταθερῶς», πού ἐμπεριέχει μεταξύ ἄλλων καί τίς σελίδες ἡμερολογίου καί τήν ἀλληλογραφία τοῦ Σαλαμίνας πρός τόν Τρίκκης Διονύσιο, σελ. 234: «Τό βιβλίον σας ἐπί τέλους ἐτυπώθη καί ἐστάλη εἰς ὅλους τούς ἱερεῖς τῆς Κύπρου δωρεάν. Ὅλοι σᾶς εὐχαριστοῦν πού τούς ἐδώσατε ἕνα τόσον καλόν βοήθημα, διά νά ἐμβαθύνουν εἰς τό νόημα τῆς ἱερωσύνης».

πού εἶναι πρόβλημα τοῦ αἰῶνος τούτου»³⁵⁵. Ἡ ἀπάντηση δίνεται μέ βάση τήν ἁγιοπατερική διδασκαλία καί εἶναι θετική³⁵⁶.

2.2. Ποιμαντικές πραγματεῖες

Τό πρῶτο ποιμαντορικό μέλημα τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἦταν ἡ θεραπεία τῶν πνευματικῶν προβλημάτων τοῦ κλήρου, ὥστε νά μπορέσουν οἱ ἱερεῖς νά ἀναλάβουν τόν πρωτεύοντα ρόλο στό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τοῦ λαοῦ. Τό ἀποτέλεσμα τῶν κόπων τοῦ Ἱεράρχη στήν ἀνόρθωση τοῦ κλήρου εἶναι τά ἑξῆς τέσσερα ἔργα του³⁵⁷: «Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον», «Ὁ πιστός οἰκονόμος», «Πιστοί ἄχρι θανάτου» καί «Προσκλητήριον». Τό ἔργο «Πιστοί ἄχρι θανάτου» παρουσιάζει ἕνα σύνθετο εἶδος, Μαρτυρολογίου καί ποιμαντικῆς πραγματείας. Τό «Προσκλητήριον» εἶναι εἶδος τῆς καλῆς ἀγγελίας περί τῆς ἱερωσύνης τήν ἐποχή τοῦ 20οῦ αἰώνα, μέ ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα.

2.2.α. Ἡ Ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον

Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τρίτη ἔκδοση τοῦ ἔργου358, πού εἶχε ἐκδοθεῖ στήν Ἀθήνα τό 1957 καί διασώθηκε στήν Ἐθνική Βιβλιοθήκη. Εἶναι γραμμένο μέ βάση τούς «Ἕξι λόγους περί ἱερωσύνης» τοῦ ἱ. Χρυσοστόμου.

359.. Ἐπειδή ὁ κύριος στόχος τῆς Σχολῆς ἦταν ἡ κατάρτιση κληρικῶν γιά τό κήρυγμα τοῦ θείου λόγου στίς ἐπαρχίες τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου προκειμένου νά προστατεύσουν τό Ὀρθόδοξο ποίμνιο ἀπό αἱρετικές διδασκαλίες, ἰδιαίτερη ἒμφαση δόθηκε στήν κηρυγματική θεολογία.
360.. Ἡ ἐποχή τῆς συγγραφῆς σημαδεύεται μέ τό γλωσσικό ζήτημα καί ἐπειδή οἱ Φαναριῶτες ἐπέμεναν στήν καθαρεύουσα, αὐτό ἦταν καί τό ἀπαιτούμενο στή Σχολῆ τῆς Χάλκης.
361. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Ἡ ἱερωσύνη κατά τόν ἱ. Χρυσόστομον, σελ. 7.
362.. Ὅ.π., σελ. 7: «ἡ προκοπή των εἰς τήν νέαν ζωήν».
363.. Ὅ.π., σελ. 7-8: «ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, τά ἱερά μυστήρια, ἡ προσευχή καί ἡ ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν" ἁμαρτίες, εἶναι ἅγια καί φέρουν εἰς τούς πιστούς κέρδος αἰώνιον».
364.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι ἀλάθητον, μέ ἀποτελέσματα μόνιμα».
365.. Ὅ.π., σελ. 9: «εἶναι προχειρότατον καί ἀπολύτως ἀπαραίτητον μέσον τῆς ἱερωσύνης».
366.. Ὅ.π., σελ. 10: «… ἀφοῦ μέ τόν λόγον τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν τοῦ ἱερέως ἐπιστρέψει ὁ παραπλανημένος, τότε ἔρχεται ἡ σειρά τοῦ μυστηρίου τῆς συγγνώμης».
367.. Ὅ.π., σελ. 10.
368.. Ὅ.π., σελ. 11-12: «Ἐνῶ οἱ ἱερεῖς "οὐκ ἄρχοντας, οὐδέ βασιλεῖς ἀλλ᾽ αὐτόν τόν Θεόν πολλάκις ἡμῖν ὀργισθέντα κατήλλαξαν"». 369.. Ὅ.π., σελ. 14: «ἀποβλέπει εἰς τήν πρόληψίν του, εἰς τήν παντελῆ ἐξαφάνισίν του». 370 Ὅ.π., σελ. 16: «Ἡ ἱερωσύνη λοιπόν εἶναι ἀνωτέρα τῆς βασιλείας. Διά τοῦτο καί ποτέ δέ καταφεύγει εἰς αὐτήν».

Ἡ πραγματεία ἔχει τή μορφή τοῦ κηρύγματος³⁵⁹, γραμμένου στήν καθαρεύουσα³⁶⁰.

..........Τό σύγγραμμα ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια: «Τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης»: ὁ θεσμός τῆς ἱερωσύνης συστάθηκε ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα³⁶¹˙ διακονεί τό ἔργο τῆς ἀναγέννησης τῶν μελῶν τῆς Ἐκκλησίας362˙ τά ἅγια μέσα του363 εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ³⁶⁴, ἡ προσευχή³⁶⁵ καί τά ἅγια μυστήρια, μέ τήν ἐξομολόγηση³⁶⁶ στήν πρώτη θέση³⁶⁷.

..........«Ἡ ἱερωσύνη ὑψηλοτέρα πάσης ἄλλης ἐπιγείου ἀρχῆς»: ἡ οἰκογένεια, ἡ μοναχική πολιτεία, ἡ πολιτική, ἡ βασιλεία εἶναι ἀσύγκριτα κατώτερες ἀπό τήν ἱερωσύνη, διότι μόνον ὁ ἱερέας, μέ τή δοσμένη σ᾿ αὐτόν ἐξουσία "τοῦ δεσμεῖν καί λύειν ἁμαρτίας", μπορεῖ νά σώσει ἀπό τήν ψυχική ἀσθένεια καί τόν ψυχικό θάνατο³⁶⁸˙ ὁ ἱερέας πολεμᾶ τό κακό στήν κοινωνία³⁶⁹ εἰρηνικά, μόνο μέ τήν παράκληση³⁷⁰˙ ὁ φορέας τῆς ἱερατικῆς ἐπιστήμης εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἱερέα, καί ἔτσι μπορεῖ νά ἐργαστεῖ σ᾿ ὁποιονδήποτε τόπο καί μέ ὁποιεσδήποτε συνθῆκες.

371.. Ὅ.π., σελ. 20.
372.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Οὐ γάρ ἑλκύσαι πρός βίαν ἐστίν, οὐδέ ἀναγκάσαι φόβῳ».
373.. Ὅ.π., σελ. 21: «διά νά μή αὐθαδιάζουν καί σκληρύνωνται ἀπό τό ξεσκέπασμα τῶν πληγῶν των, ἀλλά νά πείθωνται καί ἐφαρμόζουν εὐχαρίστως τήν θεραπείαν τήν ὁποίαν ὑποδεικνύει εἰς αὐτούς».
374.. Ὅ.π., σελ. 19-20.
375.. Ὅ.π., σελ. 22: «Καί αὐτή ἡ ἐξωτερική του περιβολή καί ἡ τροφή του ἀκόμη γίνεται ἀντικείμενον σχολίων».
376.. Ὅ.π., σελ. 24: «Θά κηρύττῃ ὅθεν ἀδιαλείπτως τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ἔστω καί ἄν δέν βλέπῃ πλουσίαν τήν καρποφορίαν».
377.. Ὅ.π., σελ. 28: «εἰς τήν ἕξιν καί τήν διάθεσιν τῶν ἁμαρτανόντων».
378.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Θά ἀπευθύνῃ εἰς αὐτόν λόγους παρηγορίας καί θά τόν ἐνισχύσῃ διά νά ἀντιμετωπίσῃ τάς ὀδυνηράς στιγμάς τῆς ἀσθενείας του γενναίως».
379.. Ὅ.π., σελ. σ. 32: «Καί πάντα νά πρυτανεύῃ τό πνεῦμα τῆς οἰκονομίας. Διότι τά χρήματα πού διαθέτει εἶναι χρήματα ἱερά. Αὐτός δέ εἶναι ἁπλός οἰκονόμος καί διαχειριστής αὐτῶν».
380.. Ὅ.π., σελ. 33: «ζοῦν μέ σωφροσύνην καί ὑπομονήν μίαν χριστιανικήν ζωήν καί εἶναι ἄξιαι πάσης προστασίας καί βοηθείας».
381.. Ὅ.π., σελ. 34: «ἡ ἀνθρωπίνη φύσις εἶναι φιλοκερδής καί ὑπερήφανος καί ὅτι ἡ πτωχεία εἶναι ἱκανή νά καταβάλῃ καί τήν πλέον γενναίαν ψυχήν καί τήν καταστήσῃ ἀναίσχυντον».
382.. Ὅ.π., σελ. 35: «μᾶς γυμνάζουν καί μᾶς ἀσκοῦν εἰς τήν πίστιν, τήν ἀγάπην, τήν ἐλπίδα καί τήν ὑπομονήν».

..........«Αἱ δυσχέρειαι τῆς ἱερωσύνης»: ὁ ποιμένας εἶναι ὑποχρεωμένος νά βγεῖ στήν ἀναζήτηση τῶν ἠθικῶς νοσούντων³⁷¹, χωρίς νά περιμένει νά τόν ἀναζητήσουν οἱ ἴδιοι˙ νά τούς προσφέρει θεραπεία, χωρίς βία καί φοβέρα³⁷², ἀλλά μέ τήν ἐπιστημοσύνη³⁷³, ὥστε νά τήν ἀποδεχθοῦν ἐλεύθερα³⁷⁴˙ ἡ προσωπική πνευματική ζωή τοῦ ἱερέα θά ἀπαιτήσει ἀπό ἐκεῖνον πολλές θυσίες, προκειμένου νά μή γίνει στόχος καί αἰτία τοῦ σκανδαλισμοῦ³⁷⁵.

..........«Τά καθήκοντα τοῦ ἱερέως»: κήρυγμα ἀδιάλειπτο³⁷⁶˙ ἔλεγχος καί τιμωρία τῶν ἁμαρτανόντων ἀναλόγως μέ τήν προαίρεσή τους³⁷⁷˙ ἡ αἵρεση νά πολεμεῖται μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως˙ ἡ περίθαλψη τῶν ἀσθενῶν νά εἶναι πνευματική³⁷⁸ καί ὑλική³⁷⁹˙ ἡ βοήθεια στίς χῆρες, ἄν ὄντως τήν ἔχουν ἀνάγκη³⁸⁰, νά ἐμπεριέχει καί τή διόρθωση τῶν τυχόν ἠθικῶν τους ἐλλείψεων³⁸¹˙ ἡ ἐνίσχυση τῶν δεινοπαθούντων νά γίνεται μέ τή διδασκαλία ὅτι γιά τό χριστιανό ἕνα μόνο κακό ὑπάρχει, ἡ ἁμαρτία, ἐνῶ τά ἄλλα εἶναι μέσα, πού συντελοῦν στήν πνευματική του προαγωγή³⁸².

383.. Ὅ.π., σελ. 40-41: «Ὥστε καί ἄν συμβῇ ποτέ νά λησμονηθῇ καί περιφρονηθῇ ἀκόμη ὑπ᾿ ἐκείνων, αὐτός νά μή δύναται ποτέ νά τά λησμονήσῃ».
384.. Ὅ.π., σελ. 43: πρέπει νά εἶναι «λογική καί μετρημένη», «συγκερασμένη μέ τήν πραότητα καί τήν ἐπιείκειαν».
385.. Ὅ.π., σελ. 44: «νά θυσιασθῇ μᾶλλον ἤ νά παραιτηθῇ τοῦ δικαιώματος».
386.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «διά νά ὁδηγήσῃ, ὅσον τό δυνατόν περισσοτέρους πρός τόν Κύριον ἡμῶν».
387.. Ὅ.π., σελ. 52: Ἀκόμη καί ἄν «ἔχῃ τό χάρισμα τοῦ θαυματουργεῖν, πάλιν ἡ μόρφωσις θά τοῦ εἶναι ἀναγκαία».
388.. Ὅ.π., σελ. 52: Δὲν φτάνει «νά εἶναι ψυχικῶς μόνον ὑγιής καί ἐνάρετος ὁ ἱερεύς. Ἐπιβάλλεται νά ἔχῃ καί σωματικήν ὑγείαν». 389.. Ὅ.π., σελ. 46: «καί μεγάλα προσόντα καί ἔκτακτα χαρίσματα ἄν ἔχῃ, πάλιν ὀφείλει νά ἔχῃ ταπείνωσιν».
390.. Ὅ.π., σελ. 47: «νά ἀνέχεται ὅσα τυχόν τέκνα του παρεκτρέπονται καί νά φέρῃ ἀγογγύστως τάς κατ᾿ αὐτοῦ ἀδίκους προσβολάς».
391.. Ὅ.π., σελ. 48: «Φυσική ἀκολουθία τῆς πραότητος εἶναι ἡ εἰρηνικότης».
392.. Ὅ.π., σελ. 49: «πρέπει νά εἶναι τόσον μεγάλη, ὥστε καί ἄν ἀκόμη ὑβρίζεται καί βλάπτεται ἀπό κανένα πνευματικόν του τέκνον, νά μή ὀργίζεται κατ᾿ αὐτοῦ καί ζητῇ νά τό ἐκδικηθῇ»˙ εἶναι «ἀνάγκη φέρειν τόν πόνον».
393.. Ὅ.π., σελ. 53-55: «Σκανδαλίζονται αἱ συνειδήσεις τῶν πιστῶν. Καί γίνονται οὗτοι ὀκνηρότεροι πρός τήν ἀρετήν».
394.. Ὅ.π., σελ. 56-57: «καμμία πρόφασις καί δικαιολογία δέν εἶναι ἱκανή ν᾿ ἀπαλλάξῃ τοῦτον τῆς θείας τιμωρίας, εἰς ἥν περίπτωσιν δέν ἀνταποκριθῇ πλήρως πρός τά καθήκοντά του».
395.. Ὅ.π., σελ. 59.

..........«Τά προσόντα τοῦ ἱερέως»: θερμή ἀγάπη πρός τόν Κύριο³⁸³˙ ἱερός ζῆλος καί παρρησία³⁸⁴, γιά τήν ὑπεράσπιση τοῦ νόμου τοῦ Θεοῦ385˙ σύνεση καί πείρα³⁸⁶˙ μόρφωση³⁸⁷ καί σωματική ὑγεία³⁸⁸˙ ταπείνωση³⁸⁹, πραότητα³⁹⁰, εἰρηνικότητα³⁹¹, ἐπιείκεια, συγχωρητικότητα³⁹²˙ ἡ ζωή του νά εἶναι ἀντίστοιχη πρός τή διδασκαλία του³⁹³. τό

..........«Ἡ εὐθύνη τῶν χειροτονουμένων καί χειροτονούντων»: ὁ ὑποψήφιος γιά ἱερατικό ἀξίωμα, λαμβάνοντας ἐν γνώσει ὅλα τά παραπάνω, εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐξετάσει ἀναλόγως τόν ἑαυτό του³⁹⁴˙ ὁ Ἐπίσκοπος πρέπει νά ἐπιλέγει ὑποψήφιο μέ σύνεση, ψυχική ἀνδρεία καί δοκιμασμένη πίστη, διότι φέρει εὐθύνη γιά τόν χειροτονούμενο καί στήν περίπτωση τοῦ ἱερέα πού δέν πολιτεύεται καθώς πρέπει, θά συμμετέχει καί στίς προηγούμενες καί στίς μετέπειτα ἁμαρτίες του³⁹⁵.

396.. Ὅ.π., σελ. 62-63: «Καί ἄν ἀκόμη ἀμφιβάλλῃς διά τό ἠθικόν του ποιόν, πάλιν διά τήν ἐντολήν τοῦ Χριστοῦ τίμα αὐτόν».
397.. Ὅ.π., σελ. 63-65: «Δέν ἐπιτρέπεται νά ἀπειθοῦν καί παρακούουν εἰς τόν ἱερέα οὔτε ἐπί προφάσει, ὅτι συνιστᾷ εἰς αὐτούς πράγματα τά ὁποῖα ὁ ἴδιος δέν τά πράττει ἤ ὅτι εἶναι ἀνώτεροί του ἀπό ἀπόψεως μορφώσεως, εἴτε ἀρετῆς».
398.. Ὅ.π., σελ. 68: «τό νά ζῇ καί ὁ ἱερεύς μέ ἀξιοπρέπειαν, νά ἐνδύεται καί νά τρέφεται κανονικῶς, ἤ νά ἔχῃ καί ἕνα ὑπηρέτην, διά νά μή ἀναγκάζεται ὁ ἴδιος νά πράττῃ ἔργα ἐργάτου».
399.. Ὅ.π., σελ. 72-73: «ὁ Θεός καί ἄν ἀκόμη ὁ ἱερεύς εἶναι φαῦλος, χαρίζει εἰς αὐτούς δι᾿ αὐτοῦ τά ἀγαθά Του. Τά χαρίζει δέ, τονίζομεν, ὄχι κατά τήν ἀξίαν τοῦ ἱερέως, ἀλλά κατά τήν πίστιν τῶν χριστιανῶν».
400.. Ἡ αἰτία συγγραφῆς τοῦ «Πιστοῦ Οἰκονόμου» ἦταν ἡ παράκληση τοῦ Μακαρίου Γ΄ τῆς Κύπρου, τόν ὁποῖον ὤθησε πρός αὐτό ἡ ἀνάγκη ἐγχειριδίου γιά τούς σπουδαστές τῆς Ἱερατικῆς Σχολῆς «Ἀπόστολος Βαρνάβας», πού μόλις δημιουργήθηκε καί πρῶτος Σχολάρχης τῆς ὁποίας ἦταν ὁ τότε ἀρχιμανδρίτης Διονύσιος.
401. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 4: «ὅτι καί σήμερα εἶναι ἐπίκαιρο καί ἀπαραίτητο γιά τούς ὑποψηφίους καί γιά τούς κληρικούς μας, διότι μέ τήν συσσωρευμένη ἐμπειρία καί γνῶσι τοῦ συγγραφέως του, θά χειραγωγῆ τούς ἀναγνῶστες του στόν σωστό δρόμο τῆς ἀξιοποιήσεως τοῦ διακονήματος τῆς ἱερωσύνης».
402.. Ὅ.π., σελ. 17.
403.. Ὅ.π., σελ. 19: «Εἶναι καιρός πλέον. Καιρός ν᾿ ἀλλάξωμεν τακτικήν ἀπέναντι τοῦ ἱερέως. Νά τοῦ δείξωμεν ἀγάπην πραγματικήν, ἔμπρακτον. Ἀγάπην διά τούς ἀγῶνας του, διά τόν πόνον του καί τάς δυσκολίας του, ἀγάπην διά τόν ρόλον του εἰς τήν θρησκευτικήν, ἀλλά καί τήν ἐθνικήν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ … Τῆς ἀγάπης αὐτῆς ἀποτέλεσμα εἶναι τό βιβλίον τοῦτο. Σκοπός του ἀποκλειστικός εἶναι νά βοηθήσῃ τόν ἱερέα εἰς τήν ὀρθήν ἀντιμετώπισιν τῶν τόσων ζητημάτων, πού τόν τριγυρίζουν. … Τό περιεχόμενόν του ἀποτελεῖται ἀπό πρακτικά πράγματα, πού κάθε ἡμέραν τά συναντᾶ ὁ ἱερεύς. Οὔτε θεωρίαι, οὔτε ἰδέαι δύσκολοι καί ἀκατάληπτοι. … Προσεπαθήσαμεν ἡ ἀνάπτυξις τοῦ κάθε ζητήματος νά εἶναι ἁπλῆ, ἐποικοδομητική, σύμφωνος μέ τήν γραμματικήν κατάρτισιν τῶν περισσοτέρων ἱερέων. Διά τοῦτο ἐζητήσαμεν νά εἶναι ἀνάλογος καί ἡ γλῶσσα».

..........«Τά καθήκοντα τῶν χριστιανῶν πρός τόν ἱερέα»: οἱ χριστιανοί ὀφείλουν νά σέβονται καί νά τιμοῦν τόν ποιμένα τους³⁹⁶˙ νά τοῦ ἐκδηλώνουν πειθαρχία³⁹⁷˙ νά συμμετέχουν στή συντήρησή του³⁹⁸˙ ποτέ γιά τίποτε νά μήν τόν κρίνουν³⁹⁹.

2.2.β. Ὁ πιστός οἰκονόμος⁴⁰⁰

Τό πόνημα γράφτηκε γιά τή νεοσύστατη διτάξια Ἱερατική Σχολή στήν Κύπρο, τήν ἐποχή πού δέν ὑπῆρχαν σύγχρονα, καλογραμμένα, πρακτικά ἐγχειρίδια γιά τή διδασκαλία τοῦ κλήρου. Ἡ ε΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος –ἡ ὁποία θά χρησιμοποιηθεῖ στήν παρούσα μελέτη– δείχνει πώς τό ἐν λόγῳ πόνημα εἶναι ἐπίκαιρο καί σήμερα⁴⁰¹. Γιά πρώτη φορά «Ὁ πιστός οἰκονόμος» κυκλοφόρησε στήν Κύπρο τό 1950, ὡς πρῶτο βιβλίο, πού τυπώθηκε στό τυπογραφεῖο τῆς Κυπριακῆς Ἐκκλησίας, καί διανεμήθηκε δωρεάν στούς ἱερεῖς της⁴⁰². Στόν πρόλογο τῆς α΄ ἔκδοσης ὁ συντάκτης ἀναφέρει τό γεγονός τῆς ἐγκατάλειψης τοῦ ἱερέα στήν ἐποχή του καί τήν ἀνάγκη τῶν ἱερέων νά βοηθηθοῦν ἐμπράκτως⁴⁰³. Ἡ β΄ ἔκδοση ἔγινε στήν Ἀθήνα τό 1954, σύμφωνα μέ τόν πρόλογο,

404.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ὅτε πρό ἐτῶν ἔγραφον τόν "Πιστόν οἰκονόμον" δέν ἐφανταζόμην ὅτι θά εἶχε τόσην κυκλοφορίαν. Ἀπευθύνεται πρός ὀλιγάριθμον τάξιν ἀνθρώπων καί εἰς τό εἶδος του ὑπάρχουν τόσον πολλά! Ὅμως, ὁ Κύριος, ἀμείβων τήν ὑπακοήν μου ἀσφαλῶς πρός τόν ἀείμνηστον Ἀρχιεπίσκοπον Κύπρου Μακάριον … ὅστις καί μέ διέταξε νά γράψω τοῦτον, ἔδωκε πλουσίαν τήν εὐλογίαν Του εἰς αὐτόν. Εἰς πολύ ὀλίγον σχετικῶς χρόνον ἐξηντλήθη ἡ πρώτη ἔκδοσίς του, πού ἔγινεν εἰς τήν Ἑλληνικήν Μεγαλόνησον. Ἀλλά καί ἡ δευτέρα, πού ἔγινεν ἐδῶ, εὗρε καλήν ὑποδοχήν. Πολλά τά καλά ἐλέχθησαν καί ἐστάθη φαίνεται κοντά εἰς τά ἄλλα παρόμοια βιβλία, χρήσιμον βοήθημα εἰς πολλούς, ἰδίᾳ ἀπείρους, ἱερεῖς, ἀφοῦ εἰς ὀλίγα ἔτη ἀπερροφήθη καί ἡ δευτέρα του ἔκδοσις. Τοῦτο μέ ὤθησε νά ἀποφασίσω καί τήν τρίτην ἔκδοσιν τοῦ "Πιστοῦ οἰκονόμου". Ὄχι ὅμως πλέον ὅπως ἦτο, ἀλλ᾿ ἀρκετά βελτιωμένη καί ἐπηυξημένη. Ἡ πεῖρα, πού ἐν τῷ μεταξύ ἀπέκτησα ὡς Ἐπίσκοπος, εἶχε κάτι νά προσθέσῃ, διά νά γίνῃ ἀκόμη πιό χρήσιμος "Ὁ πιστός οἰκονόμος"».
405.. Ἡ ἐκτύπωση τοῦ βιβλίου ἔγινε στά Τυπογραφεῖα Ἀφῶν Θεμιστ. Τσαρουχᾶ (Καλαμπάκα).
406. Γρηγορίου Νύσσης, Συμεών Θεσσαλονίκης, Πατριάρχου Γρηγορίου ΣΤ΄ (1838), Θεοφίλου Ἀλεξανδρείας, ἱ. Χρυσοστόμου, Ἰωάννου τῆς Κρονστάνδης, Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, Μ. Βασιλείου, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Συμεών τοῦ Μεταφραστῆ, Ἰω. Δαμασκηνοῦ.

διότι ἡ ὑποδοχή τῆς α΄ ἔκδοσης στήν Κύπρο καί στήν Ἑλλάδα φανέρωσε τό μέγεθος τῆς ἀναζήτησης τοῦ βιβλίου. Στόν πρόλογο τῆς γ΄ ἔκδοσης τοῦ 1961 ὁ Διονύσιος ἀναφέρει τά σχετικά μέ τίς προσθῆκες πού ἔκανε ἐκ πείρας του πλέον ὡς Μητροπολίτη⁴⁰⁴. Ἡ ε΄ ἔκδοση ἔγινε⁴⁰⁵ ἀπό τήν Ἱερά Μονή Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου (Βυτουμᾶ) τό 2007.

..........Ἡ πραγματεία ἀποτελεῖται ἀπό ἑπτά κεφάλαια, τῶν ὁποίων οἱ τίτλοι εἶναι τά θεμελιώδη θέματα τῆς διδασκαλίας τοῦ Διονυσίου πρός τούς ἱερεῖς. Ὁ συγγραφέας βασίζεται στήν Ἁγία Γραφή, στίς ἐπιστολές τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, κάνει ἀναφορές στή διδασκαλία τῶν ἁγίων Πατέρων⁴⁰⁶, στά ἔργα τῶν συγχρόνων του ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων, στόν Καταστατικό Χάρτη καί στίς Λειτουργικές Διατάξεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, στούς Κανόνες Οἰκουμενικῶν Συνόδων, στό Πηδάλιο καί στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία.

407. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ πιστός οἰκονόμος, σελ. 30: «Ἀπ᾽ ἐκεῖ στέλλομεν δοξολογίας, εὐχαριστίας, δεήσεις καί ἱκεσίας. Ἀκούομεν τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, καί, λαμβάνοντες μέρος εἰς τά ἅγια Μυστήρια, μεταλαμβάνομεν τήν θείαν χάριν».
408.. Ὅ.π., σελ. 35.
409.. Ὅ.π., σελ. 39: «…τήν πρώτην χριστιανικήν ἁπλότητα καί ἐπιβλητικότητα».
410.. Ὅ.π., σελ. 43.
411.. Ὅ.π., σελ. 55.
412.. Ὅ.π., σελ. 48: «Εἶναι φανερόν πόση μεγάλη ὠφέλεια θά προκύψῃ ἀπό μίαν λατρείαν, πού γίνεται μέ κατάνυξιν καί τάξιν». 413.. Ὅ.π., σελ. 60: «Ἄς προσεύχεται θερμά καί μέ κριτήριον μακράν τῶν συμπαθειῶν καί ἀντιπαθειῶν, φίλων ἤ ἐχθρῶν, ἄς προχωρῇ. Θά προσβλέπῃ μόνον εἰς ἀνθρώπους μέ πίστιν εἰς τόν Χριστόν καί ἀγάπην πρός τήν Ἐκκλησίαν Του, ἠθικούς, ἐντίμους, ταπεινούς καί εὐλαβεῖς. Τοιοῦτοι μόνον εἶναι ἄξιοι διά τό ἱερόν ἀξίωμα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἐπιτρόπου. Θά εἶναι ὑπόδειγμα εὐλαβοῦς χριστιανοῦ εἰς τόν Ναόν».
414.. Ὅ.π., σελ. 64: «Διότι αὐτό ζητεῖ καί τό χριστιανικόν πνεῦμα, τό ἐπιβάλλει δέ καί ὁ πολιτισμός».
415.. Ὅ.π., σελ. 62: «Ἡ ἐκκλησία ὅμως τοῦ Χριστοῦ … ὄχι μόνον ἀφήνει τό σῶμα ἄθικτον, ἀλλά καί ὡς θησαυρόν πολύτιμον τό καταθέτει εἰς ἱερόν χῶρον καί εὔκολον νά τόν ἐπισκεφθοῦν οἱ συγγενεῖς τοῦ νεκροῦ».
416.. Ὅ.π., σελ. 65.
417.. Ὅ.π., σελ. 67: «…νά γίνουν δηλαδή εὐπρόσδεκτα ἀπό τόν Θεόν, καθώς καί τά δῶρα τοῦ Ἄβελ…».
418.. Ὅ.π., σελ. 73: «…ἡ Θεία Λειτουργία χρειάζεται ἄνθρωπον μέ ψυχήν ἀνυψωμένην».

..........α΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς προϊστάμενος τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ». Στά ἐννιά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ ἀναστήλωση ἤ ἀνέγερση τοῦ ἱ. Ναοῦ εἶναι τό ὑποχρεωτικό καθῆκον τοῦ ἱερέα⁴⁰⁷˙ ἡ εὐθύνη γιά τήν "ἱεροπρεπῆ"⁴⁰⁸ χριστιανική⁴⁰⁹ διακόσμηση τοῦ ναοῦ˙ ἡ καθαριότητα τοῦ Ναοῦ ὡς ἔνδειξη ἀγάπης καί σεβασμοῦ πρός Ἐκεῖνον, πού κατοικεῖ στό Ναό⁴¹⁰˙ τάξη καί ἡσυχία στό Ναό καί στό προαύλιό του⁴¹¹ τήν ὥρα τῶν ἀκολουθιῶν⁴¹²˙ ἡ ἐκλογή ἐκκλησιαστικῶν ἐπιτρόπων⁴¹³˙ περιποίηση νεκροταφείου μέ δέος⁴¹⁴, ἀνάλογο τῆς πίστης στήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν⁴¹⁵˙ ἡ ἔκδοση πιστοποιητικῶν νά γίνεται μόνο μέ ἐξακριβωμένα στοιχεῖα⁴¹⁶.

..........β΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἱερουργός». Στά ὀχτώ ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ σωστή ἐτοιμασία τῶν δώρων γιά τή θεία λειτουργία, ὥστε νά γίνουν εὐπρόσδεκτα ἀπό τό Θεό417˙ τό καθῆκον τελέσεως τῶν μυστηρίων σύμφωνα μέ τίς προδιαγραφές τῶν ἱερῶν Κανόνων˙ ἡ ψυχοσωματική ἑτοιμασία τοῦ λειτουργοῦ⁴¹⁸˙ τά προσόντα καί οἱ μέθοδοι τοῦ ἐξομολόγου˙ ἡ συμπαράσταση τοῦ ἱερέα στήν ἀντιμετώπιση τοῦ θανάτου (κηδεῖες/μνημόσυνα)˙ ἀνάγκη τηρήσεως τῆς καθιερωμένης ἀπό τήν Ἐκκλησία στάσης ἔναντι τῶν αὐτοκτονούντων˙ ἡ πρέπουσα ἀνωτερότητα τοῦ ἱερέα στό θέμα τῶν χρημάτων.

419.. Ὅ.π., σελ. 124.
420.. Ὅ.π., σελ. 127: «πιεζόμενον ἀπό τάς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας του, ἐγκαταλείπει τήν ἀπερίσπαστον μαθητικήν ζωήν καί ρίπτεται εἰς τήν βιοπάλην».
421.. Ὅ.π., σελ. 130: «πίπτουν θύματα τοῦ Κομμουνισμοῦ καί τῶν καταστρεπτικῶν παθῶν, τῆς μέθης, τοῦ χαρτοπαιγνίου, τῆς διαφθορᾶς καί ἀκολασίας, διά τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματός των, ἀλλά συνδεόμενα μέ τήν πηγήν τῆς ζωῆς, τόν Κύριον ἡμῶν, καί πίνοντα συνεχῶς ἀπό τά ζωογόνα ὕδατα αὐτῆς, θά γίνωνται τά γνήσια καί ζωντανά τέκνα τῆς Ἐκκλησίας καί οἱ τίμιοι καί χρηστοί πολῖται τῆς πατρίδος».
422.. Ὅ.π., σελ. 132: «Θά προσέξῃ ὅμως εἰς τό ζήτημα, τί εἴδους χριστιανισμόν θά καλλιεργήσῃ. Δέν θά ἀφήσῃ νά ἐπικρατήσῃ μία ἄρρωστη θρησκευτικότης, ἀποξενωμένη ἀπό τήν ὅλην πολιτιστικήν ζωήν. Μακρυά ἀπό τούς στυγνούς ἀπαγορευτισμούς καί τήν συνωφρυωμένην καί περίτρομον σατανοφοβίαν. Οὔτε ὅμως θά ἀνεχθῇ τήν ἐπιδερματικήν καί ξεθωριασμένην θρησκευτικότητα του δουλεύει "δυσί κυρίοις", πού κρατεῖ μέ τό ἕνα χέρι τόν κόσμον καί μέ τό ἄλλο προσπαθεῖ νά πιάσῃ τόν Χριστόν. … Νά προσέξῃ ἀκόμη μή τυχόν καί κάμῃ "κομματικόν" χριστιανισμόν. Τό "ἐγώ μέν εἰμι Παύλου, ἐγώ δέ Ἀπολλώ, ἐγώ δέ Κηφᾶ, ἐγώ δέ Χριστοῦ" καί τό "δικοί μας" καί "ξένοι" ποτέ δέν θά πρέπῃ νά ἀκούωνται ἐκεῖ».
423.. Ὅ.π., σελ. 131: «…νά ὀργανωθοῦν δηλαδή οἱ ἐνορῖται εἰς Χριστιανικήν Κοινότητα καί μέ τά δοκιμασμένα πλέον μέσα τῆς πνευματικῆς καλλιεργείας νά εἰσχωρήσουν εἰς τό πνεῦμα καί εἰς τήν οὐσίαν τῆς θρησκείας μας, ὥστε νά γίνουν συνειδητοί, ζωντανοί, τῶν ἔργων χριστιανοί».
424.. Ὅ.π., σελ. 137-138: «νά ἀγαπᾶ τά Θρησκευτικά Σωματεῖα, πού ἐργάζονται μέ τήν ἔγκρισιν καί εὐλογίαν τῆς Ἐκκλησίας καί νά χρησιμοποιῇ τούς ἐξ αὐτῶν προερχομένους χριστιανούς εἰς τό ἔργον του ἐν τῇ ἐνορίᾳ».
425.. Ὅ.π., σελ. 140.
426.. Ὅ.π., σελ. 143: «ὁλοφάνερα, χωρίς καμμίαν συστολήν, ζοῦν τήν ἁμαρτωλήν καί σκανδαλιστικήν ζωήν των εἴτε ὡς ἄνδρες καί γυναῖκες μέ ἐλευθέρια ἤθη, εἴτε ὡς ἀστεφάνωτα ἀνδρόγυνα».
427.. Ὅ.π., σελ. 147: «Οὐδεμίαν σχέσιν θά ἔχῃ μετ᾽ αὐτῶν, πολύ δέ περισσότερον δεσμούς φιλίας καί οἰκειότητος καί τ.τ. Χωρίς νά τούς μισῇ καί ἐχθρεύεται θά ἀποφεύγῃ ἐπιμελῶς τήν μετ᾽ αὐτῶν συνεργασίαν, πάντοτε θά τούς κρατῇ εἰς ἀπόστασιν».

..........γ΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διδάσκαλος». Στά δεκατρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: τό κήρυγμα νά εἶναι ἁπλό, πρακτικό, αὐστηρά χριστοκεντρικό˙ ἡ μόρφωση καί ἡ πνευματική προσωπικότητα τοῦ ἱερέα ὡς βασικά συστατικά τῆς ἐπιτυχίας στό ἔργο τῆς κατήχησης⁴¹⁹˙ ἡ ἀναζήτηση καί ἡ ποιμαντική φροντίδα τοῦ "ἐξωσχολικοῦ⁴²⁰ παιδιοῦ"⁴²¹˙ ἡ δημιουργία γνήσιας⁴²² χριστιανικῆς κίνησης⁴²³˙ ἡ συνεργασία μέ τά θρησκευτικά σωματεῖα, ἐάν εἶναι γνήσια μέλη τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας⁴²⁴˙ ἡ δημιουργία δανειστικῆς βιβλιοθήκης στήν ἐνορία⁴²⁵˙ τά ἀστεφάνωτα ζευγάρια⁴²⁶ ὡς πληγή στή χριστιανική κοινότητα˙ ἡ ἀποχή ἀπό τήν ἐπικοινωνία μέ τούς "ἐκπεσόντες" κληρικούς⁴²⁷˙ ὁ ἱερέας, πού πιστεύει σέ προλήψεις, δεισιδαιμονίες καί ἀσχολεῖται μέ τίς μαντεῖες,

428.. Ὅ.π., σελ. 150.
429.. Ὅ.π., σελ. 154: «τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ". Ἡ φωνή, ἡ μέν ὀνομασία των ἐκκλησιαστική. Τό περιεχόμενόν των ὅμως; Τό περισσότερον "σαπρόν". Ἔντεχνος διαστροφή τῆς ἀληθείας. Παραποίησις γεγονότων. Διαβολαί, ἐπιθέσεις καί συκοφαντικαί ἐκστρατεῖαι κατά προσώπων ἱερῶν. Ἐξυπηρετήσεις ταπεινῶν συμφερόντων».
430.. Ὅ.π., σελ. 160: «χαλασμέναι πνευματικαί τροφαί, δηλητηριάζουν καί καταστρέφουν τήν πνευματικήν ὑγείαν καί προξενοῦν τόν θάνατον τῆς ψυχῆς».
431.. Ὅ.π., σελ. 160: «πού αἱ σελίδες του εὐωδιάζουν ἀπό ὑγείαν» καί μέ θεάματα, «πού διδάσκουν, μορφώνουν καί ψυχαγωγοῦν μέ τήν ἀληθινήν διασκέδασιν τά παιδιά, πού κάνουν τήν ψυχήν ὀμορφοτέραν καί πολύ πιό λευκήν».
432.. Ὅ.π., σελ. 162: «ὁ ἄνθρωπος, καί αἱρετικός ἀκόμη, δέν παύει νά εἶναι δημιούργημα τοῦ Θεοῦ».
433.. Ὅ.π., σελ. 173: «Δέν ἠμπορεῖ λοιπόν ὁ ἱερεύς, δέν τοῦ ἐπιτρέπεται νά μή λάβῃ θέσιν ἔναντι τοῦ κομμουνισμοῦ. Καί μέ ὁμιλίας καί μέ βιβλία καί μέ κάθε ἄλλο μέσον πρέπει νά διαφωτίζῃ τούς χριστιανούς, νά ἀφαιρῇ τό ψεύτικον προσωπεῖον του, νά τόν ξεσκεπάζῃ καί γενικά νά προφυλάσσῃ τούς πιστούς ἀπό τήν λύμην τοῦ ἀθέου κομμουνισμοῦ».
434.. Ὅ.π., σελ. 175: «[ὁ ἱερέας] προσφέρει τήν Θυσίαν, πού συμφιλιώνει, εἰρηνεύει καί ἑνώνει τούς πιστούς μέ τόν Θεόν καί μεταξύ των», εἶναι «τό λειτούργημά του πραγματικά ἔργον εἰρήνης καί ἔχει ὑποχρέωσιν νά κάμνῃ πρᾶξιν τήν εἰρήνην εἰς τήν ἐνορίαν, ὅπως καί εἰς τήν ἐκκλησίαν ἀναπέμπει εὐχάς εἰρήνης». 435.. Ὅ.π., σελ. 177: «Νά διορθώσῃ τήν γέφυραν πού παρέσυρεν ἡ δυνατή νεροποντή ἤ ἡ μανία τοῦ συμμορίτου. Νά ἐπισκευάσῃ τόν δρόμον, πού ἐχάλασεν ἡ πλημμύρα, ἤ νά τόν ἀνοίξῃ περισσότερον, διά νά γίνεται εὐκολωτέρα ἡ συγκοινωνία».
436.. Ὅ.π., σελ. 181: «αἱ ἐνέργειαί του [τοῦ ἱερέα] νά μήν ἀποβλέπουν εἰς μίαν προσωρινήν ἀνακούφισιν τῶν πτωχῶν, ἀλλά εἰς τήν μόνιμον καί ὁριστικήν θεραπείαν τῆς δυστυχίας των».
437..Ὅ.π., σελ. 189: «νά ἐπιδράσῃ πνευματικά ἐπάνω εἰς αὐτόν καί νά τόν ἀποδώσῃ εἰς τόν Χριστόν».

σύμφωνα μέ τό Πηδάλιο, καθαιρεῖται⁴²⁸˙ ἡ ἀποχή τοῦ ἱερέα ἀπό ἐκκλησιαστικά ἔντυπα, τῶν ὁποίων "ἡ μέν φωνή Ἰακώβ, αἱ δέ χεῖρες Ἠσαῦ"⁴²⁹˙ ἡ διαφώτιση τῶν χριστιανῶν γιά τά βλαβερά⁴³⁰ ἔντυπα καί θεάματα καί ἡ παράλληλη σύσταση καλοῦ ἐντύπου καί ὠφέλιμης ψυχαγωγίας⁴³¹˙ ἡ ἀντιμετώπιση τῆς ἀντορθόδοξης προπαγάνδας μέ τήν ἔκθεση τῆς ὀρθῆς πίστεως, χωρίς ἔχθρα καί πάθος⁴³²˙ ἀπαγορεύεται στόν ἱερέα ἡ ἀνάμειξη στήν πολιτική, μέ μόνη ἐξαίρεση τήν καταπολέμηση τοῦ κομμουνισμοῦ⁴³³.

..........β΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς διάκονος τῆς ἀγάπης». Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἐξασφάλιση τῆς εἰρήνης στήν ἐνορία⁴³⁴, πού θά φέρει τήν πνευματική της προκοπή, ἀλλά καί κοινωνική καί ἐκπολιτιστική⁴³⁵˙ τό φιλανθρωπικό ἔργο νά στοχεύει στήν ὁριστική ἐπίλυση προβλημάτων⁴³⁶˙ ἡ φροντίδα τῶν ἀρρώστων ἐνοριτῶν, πιστῶν καί ἀπίστων⁴³⁷,

438.. Ὅ.π., σελ. 185: ὁ Κύριος, «πού εἶναι τό αἰώνιον πρότυπον, πού χρεωστοῦμε περισσότερον ἀπό κάθε ἄλλον ἡμεῖς, οἱ ὑπηρέται Του, νά ἀντιγράφωμεν, … ἐδαπανήθη, κατά τό μεγαλύτερον μέρος, εἰς τήν ἐξυπηρέτησιν τῶν ἀρρώστων (Ματθ. θ΄ 35)».
439.. Ὅ.π., σελ. 192: «Ἡ θλῖψις χωρίς τόν Θεόν εἶναι ἀληθινόν μαρτύριον. Σκουλήκι, πού κατατρώγει τά σωθικά τοῦ ἀνθρώπου. Μέ τόν Χριστόν ὁδηγεῖ εἰς τήν λύτρωσιν».
440.. Ὅ.π., σελ. 203: «Πρέπει νά στηρίζῃ ὅσον δύναται καί νά ἐνισχύῃ τήν οἰκογένειαν, τό θεμέλιον αὐτό τῆς χριστιανικῆς κοινωνίας, πού τά τελευταῖα χρόνια δέχεται τήν πιό λυσσασμένην ἐπίθεσιν τῶν ἐχθρῶν τῆς πίστεως καί τῆς πατρίδος».
441.. Ὅ.π., σελ. 208: Οὔτε «ἐπιτηδευμένος, καλλωπιστής», οὔτε «ἀπρόσεκτος ″παντελωνᾶς″», οὔτε «ἀτημέλητος καί ρυπαρός», ἀλλά «σεμνός, περιποιημένος, χωρίς ἐκζήτησιν, καθαρός, ἀξιοπρεπής, σοβαρός».
442.. Ὅ.π., σελ. 210: «διά νά ἠμπορέσῃ νά κρατήσῃ τήν θέσιν του ὡς ποιμήν καί ὡς ὁδηγός».
443.. Ὅ.π., σελ. 214: «Ὁ χριστιανισμός ὅμως εἶναι ἀγάπη, ἑνότης. Οὔτε ἔγινεν, οὔτε εἶναι ποτέ δυνατόν νά γίνῃ κόμμα. Εἶναι αἰώνιος καί ἀναλλοίωτος. Ἐνῷ τό κόμμα εἶναι κάτι τό προσωρινόν, κάτι πού σήμερα εἶναι τέτοιο καί αὔριον ἀλλοιώτικον, κάτι πού φθείρεται καί καταστρέφεται. Θά ἦτο ἑπομένως πολύ παράδοξον νά ἀνακατεύεται ὁ ἱερεύς εἰς τήν πολιτικήν καί νά ἀνήκῃ εἰς τό α ἤ β κόμμα. Δέν θά ἦτο αὐτό ἀντίθετον πρός τήν ἰδιότητά του τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς χριστιανικῆς θρησκείας; Δέ θά ἀποτελοῦσε παραποίησιν καί κακήν χρῆσιν τοῦ χριστιανισμοῦ; Διά τοῦτο ἡ Ἐκκλησία ἀπαγορεύει αὐστηρά εἰς τούς κληρικούς κάθε ἀνάμειξίν των εἰς τά κόμματα…»
444.. Ὅ.π., σελ. 215: «ποτέ δέν θά πρέπῃ νά καταφεύγῃ εἰς πολιτικά πρόσωπα διά τήν ἐπίλυσιν προσωπικῶν του ζητημάτων». 445.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὅταν μεταβληθῇ εἰς λύχνον σβησμένον καί καπνίζοντα καί, ἀντί νά φέγγῃ, σκοτίζει καί κρημνίζει ψυχάς "ὑπέρ ὧν Χριστός ἀπέθανεν;″ Τί πρέπει τότε νά γίνῃ; Νά τόν νουθετήσῃ ὁ Ἐπίσκοπός του. Μάλιστα. Αὐτό ἐξάπαντος πρέπει νά γίνῃ. Καί νά γίνῃ μέ πολλήν μάλιστα ἀγάπην καί στοργήν καί ἅπαξ καί δίς καί τρίς». Ἐάν ὅμως συνεχίζει νά εἶναι ἀδιόρθωτος καί νά καταστρέφῃ ἔτσι τό ποιμαντορικό ἔργο: «Τότε, μετά τόν λόγον, ἡ ράβδος».
446.. Ὅ.π., σελ. 218: «Ὁ κακός κληρικός εἶναι ὁ μεγαλύτερος ἐχθρός της [τῆς Ἐκκλησίας]. Συντελεῖ, ὅσον οὐδείς ἄλλος, εἰς τό νά διαβάλλεται καί κατασυκοφαντῆται αὐτή».
447.. Ὅ.π., σελ. 221: «Χρειάζεται καί ἡ ψυχαγωγία … Δέν ἠμπορεῖ βέβαια ὁ ἱερεύς νά εἶναι διαρκῶς ἀπησχολημένος μέ τά ζητήματα τῆς ἐνορίας. Θά χρειασθῇ καί ὀλίγην ἀνάπαυσιν, ὀλίγην ξεκούρασιν. Καί πρέπει νά τήν εὕρῃ. Μά, πρέπει σώνει καί καλά νά τήν εὕρῃ εἰς τό καφενεῖον; … Διότι ὅλα θά τά χάσῃ μέσα εἰς τό καφενεῖον. Καί ὑγείαν καί ἀρετήν. Θά χάσῃ τήν ἱκανότητά του νά ἱερατεύῃ, θά χάσῃ τό κῦρος του».
448.. Ὅ.π., σελ. 224: «Χάνεται ὁ ἴδιος ψυχικά καί σωματικά. Σύρει ὅμως καί ἄλλας πολλάς ψυχάς εἰς τόν ὄλεθρον μαζί του».
449.. Ὅ.π., σελ. 230: «… οἱ ἱερεῖς δέν πρέπει νά κυνηγοῦν. Αὐτοί εἶναι κυνηγοί ψυχῶν. Ἔχουν καί αὐτοί τά ὅπλα των, τήν πανοπλίαν τοῦ Πνεύματος καί κυνηγοῦν τά θηράματά των, ἀνθρώπους μακράν τοῦ Χριστοῦ, διά νά τούς συλλάβουν καί τούς ὁδηγήσουν εἰς τήν χριστιανικήν των μάνδραν, ὅπου μεταβάλλονται εἰς ἀρνία Χριστοῦ».

νά εἶναι πνευματική καί ὑλική⁴³⁸˙ ἡ παρηγοριά καί στήριξη τῶν θλιμμένων⁴³⁹˙ ἡ προστασία τῆς οἰκογένειας ὡς θεμελίου χριστιανικῆς κοινωνίας⁴⁴⁰.

..........ε΄ κεφάλαιο· «Ὁ ἱερεύς ἰδιώτης». Στά ἑπτά ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: οἱ ἀνάλογες πρός τό ἀξίωμα τοῦ ἱερέα ἐξωτερική ἐμφάνιση⁴⁴¹ καί μόρφωση⁴⁴² εἶναι οἱ βασικοί παράγοντες τῆς ἐπιτυχίας στό ποιμαντικό του ἔργο˙ ὁ χριστιανισμός⁴⁴³ καί ἡ πολιτική⁴⁴⁴˙ ἡ τιμωρία⁴⁴⁵ τοῦ κακοῦ κληρικοῦ⁴⁴⁶˙ ἡ ψυχαγωγία τοῦ κληρικοῦ, μέ ἀποχή ἀπό καφενεῖο⁴⁴⁷, ποτό, ″χαρτιά″, κάπνισμα⁴⁴⁸, κυνήγι⁴⁴⁹.

450.. Ὅ.π., σελ. 233: «Ὀφείλει ἀκόμη ὁ ἱερεύς νά εἶναι φιλόξενος καί ἐλεήμων».
451.. Ὅ.π., σελ. 241: «Ἡ οἰκονομία εἶναι σοφία καί ὁ μέσος δρόμος. Οὔτε "σφικτός" οὔτε "σπάταλος"».
452.. Ὅ.π., σελ. 242: «ὅταν πρόκειται νά εἰσέλθῃ εἰς τό διπλοῦν στάδιον τοῦ οἰκιακοῦ βίου καί τῆς ἒκκλησιαστικῆς διακονίας, εἶναι ἀνάγκη νά προσέξῃ πολύ τήν ἐκλογήν τῆς συνοδοιπόρου τῆς ἱερατικῆς του ζωῆς».
453.. Ὅ.π., σελ. 235: «εἶναι ἀπαραίτητος ὁ σεβασμός καί ἡ τήρησις ἀπό μέρους του καί τῆς ἐντολῆς τοῦ Δημιουργοῦ διά τήν τεκνογονίαν».
454.. Ὅ.π., σελ. 247-248: «ἀκέραιον τό καθῆκον ἀπέναντι εἰς τά παιδιά του καί μάλιστα μέ ὅλην τήν λεπτότητα καί τήν παιδαγωγικήν τέχνην, μέ ὅλην τήν ἀγάπην» «μετά τάς συμβολάς καί τάς νουθεσίας θά προχωρήσῃ εἰς τήν τιμωρίαν», «θά δείξῃ ὅτι δέν ἐπιδοκιμάζει καί δέν εὐλογεῖ τάς σοβαράς παρεκτροπάς τῶν παιδιῶν του καί τάς ἀντιχριστιανικάς καί ἀντεθνικάς των ἐνεργείας».
455.. Ὅ.π., σελ. 251: «ὑψηλήν καί ἁγίαν ἀποστολήν του», «ὅτι τόν προετοίμασε καί τόν ἐκάλεσεν ὁ Θεός».
456.. Ὅ.π., σελ. 252: «Νά μή ἀναπηδᾷ εἰς ὡρισμένας μόνον περιστάσεις, διά νά ἀτροφήσῃ μόλις περάσῃ ἡ ἀνάγκη καί ὁ κίνδυνος. Νά εἶναι μόνιμον καί σταθερόν φῶς, πού θά φωτίζῃ ὅλον τό ἐσωτερικόν του καί θά καταυγάζῃ ὁλόκληρον τήν ἱεράν του διακονίαν».
457.. Ὅ.π., σελ. 254: «Ἔτσι μόνον θά διατηρῆται ζωντανός ὁ σύνδεσμός του μέ τόν Θεόν, θά ζωογονῆται τό χάρισμα τῆς ἱερωσύνης πού ἔλαβε καί θά ἐκπληρώνῃ τήν ἀποστολήν του».
458.. Ὅ.π., σελ. 256: «ὄχι εἰς τήν ἀπόκτησιν ἁπλῆς καί ξηρᾶς γνώσεως, ἀλλά εἰς τό νά εἰσέλθῃ εἰς τό πνεῦμα καί τό βαθύτερον νόημα». Ὅπως καί «τά ἀθάνατα ἔργα τῶν Πατέρων θά ἀποτελοῦν μελέτημά του».
459.. Ὅ.π., σελ. 260: «Ἡ συχνή ἐξομολόγησις θά τόν κάμῃ προσεκτικόν, θά τόν βοηθῇ εἰς τήν πνευματικήν του πρόοδον. Θά τόν ὁδηγήσῃ εἰς τήν περισυλλογήν καί εἰς τόν αὐτοέλεγχον, εἰς τήν ἐνδοσκόπησιν καί τήν αὐτοδοκιμασίαν, εἰς τήν ἄγρυπνον καί συστηματικήν παρακολούθησιν τοῦ ἐσωτερικοῦ του βίου», «θά τόν καθιστᾷ ἱκανόν, ἀκατακρίτως παρεστάναι τῷ φοβερῷ τοῦ Κυρίου Βήματι».
460.. Ὅ.π., σελ. 267-268: «Αὐτή ἡ ἀγάπη πρέπει νά κυβερνᾷ καί τήν ζωήν τοῦ ἱερέως, διά νά γίνῃ ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἀληθινός διάκονος Χριστοῦ, ἐργάτης δόκιμος εἰς τά ἔργα τοῦ ἁγιασμοῦ καί τῆς σωτηρίας τῶν πιστῶν. Τί μεγαλύτερον καί τί ὡραιότερον ἀπό αὐτό θά ἠμποροῦσε κανείς νά ζητήσῃ καί νά περιμένῃ ἀπό τόν ἱερέα;».

..........στ΄ κεφάλαιο· "Ὁ ἱερεύς καί ἡ οἰκογένειά του". Στά τρία ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἱερέας-οἰκογενειάρχης (θεοσεβής, φιλόξενος⁴⁵⁰, οἰκονόμος⁴⁵¹)˙ ἡ πρεσβυτέρα⁴⁵²˙ τεκνογονία⁴⁵³ καί ἀνατροφή παιδιῶν⁴⁵⁴.

..........ζ΄ κεφάλαιο˙ "Ὁ ἱερεύς πνευματική προσωπικότης". Στά πέντε ὑποκεφάλαια θίγονται τά ζητήματα: ἡ πίστη τοῦ ποιμένα στό κάλεσμα τοῦ Θεοῦ⁴⁵⁵ γιά τή συνεργασία στό ἔργο σωτηρίας τῶν ψυχῶν⁴⁵⁶˙ ἡ προσευχή⁴⁵⁷˙ ἡ καθημερινή μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς⁴⁵⁸˙ ἡ μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει τακτική ἐξομολόγηση τοῦ ἱερέα⁴⁵⁹˙ ἡ ἀρετή τῆς ἀγάπης⁴⁶⁰.

461. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 32: «Ἡ ἰδέα τοῦ μαρτυρίου κατεῖχε κεντρική θέση στήν πνευματική προοπτική τῶν πρώτων χριστιανῶν. Ἔβλεπαν πώς ἡ Ἐκκλησία τους εἶχε θεμελιωθεῖ πάνω στό αἷμα – ὄχι μόνο στό αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά καί στό αἷμα ὅλων ἐκείνων τῶν "ἄλλων Χριστῶν", τῶν μαρτύρων».
462. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκλητήριον, σελ. 5: «Τό στράτευμα ὅμως θέλει καί καλούς ἀξιωματικούς, ἱκανούς νά τό ἐμπνέουν, νά τό ἐμψυχώνουν, νά τό κατευθύνουν».
463.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Σέ σᾶς, παιδιά μου, τά νιᾶτα πού τά γαλούχησαν εὐσεβεῖς οἰκογενειακές παραδόσεις καί τά φώτισαν τά μαθήματα τῶν Κατηχητικῶν καί τά φλογίζει ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ κι ἀντιγράφουν στήν ψυχή τους τό θεῖο πρόσωπό Του, σέ σᾶς θά ἀναζητήση καί θά ἀνεύρη ἀσφαλῶς ἡ Ἐκκλησία μας τούς καλούς της κι ἐμπνευσμένους κληρικούς. Γι᾿ αὐτό ἀκριβῶς καί τό προσκλητήριο τοῦτο ἀπευθύνεται σέ σᾶς, τούς χριστιανούς νέους».
464.. Ὅ.π., σελ. 6: «ἄν ὁ κάθε χριστιανός ἦταν κι ἕνας μελλοθάνατος, περισσότερο ἦταν ὁ κληρικός».
465.. Ὅ.π., σελ. 15: «Αὐτό τόν θρίαμβο μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ λαμπροί ἀγωνισταί τῆς Ἐκκλησίας μας. Ἡ σημερινή χριστιανική νεότης πού γεύεται τούς καρπούς τῶν μεγάλων τους ἀγώνων τί θά κάμῃ; Τί ἀπόφασι θά πάρῃ;»

2.2.γ. Προσκλητήριον

Τό πόνημα παρουσιάζει μία χριστοκεντρική κατήχηση περί ἱερωσύνης, μέ σκοπό τήν ἀνεύρεση τῶν κατάλληλων ὑποψηφίων. Ἡ δομή τῆς πραγματείας εἶναι βασισμένη στήν Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, ἀπό τήν ἀρχαιότητα μέχρι τό «ποιμαντικό σήμερα» τοῦ συγγραφέα, μέ ἔμφαση στό μαρτύριο, πού ἀνέκαθεν ἐνέπνεε ψυχές⁴⁶¹. Τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, εἶναι ἕνας συνεχής ἀγώνας, ὁ ὁποῖος προϋποθέτει τό στράτευμα⁴⁶² καί τούς καλούς ἀξιωματικούς, τούς ἱερεῖς. Τό βιβλίο ἀποτελεῖται ἀπό ὀκτώ κεφάλαια, μέ τήν καθαυτό πρόσκληση στήν ἱερωσύνη στό τέλος τοῦ πέμπτου κεφαλαίου, ὅπου καταφαίνεται πλέον ξεκάθαρα σέ ποιούς ἀπευθύνεται ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου καί στό πρόσωπό του ἡ Ἐκκλησία⁴⁶³. Στό σημεῖο αὐτό θά μπορούσαμε νά χωρίσουμε τό βιβλίο σέ δύο μέρη. Στό δεύτερο μέρος ἀλλάζει ἡ γλῶσσα τοῦ συγγραφέα καί οἱ ἐκφράσεις του γίνονται πολύ προσωπικές καί θυμίζουν τό ὕφος καί τό πνεῦμα τοῦ βιβλίου «Μίμηση Χριστοῦ» τοῦ Θωμᾶ Κεμπησίου.

..........Στό α΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ ἄθλος τοῦ ἱερατείου στούς πρώτους ἡρωικούς ἀγῶνες τῆς Ἐκκλησίας^464˙ οἱ μάρτυρες-κληρικοί ὡς παράδειγμα «ἠθικοῦ ἀναστήματος» στήν ἐποχή τους (ὁ Θεοφόρος Ἰγνάτιος, ὁ Σμύρνης Πολύκαρπος, ὁ Καρχηδόνος Κυπριανός καί ὁ Πιόνιος)˙ τό ἡρωικό παρελθόν τῆς Ἐκκλησίας στήν ἐπίλυση προβλημάτων τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁶⁵.

466.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν εἶναι λιγότεροι ἀπό τούς παληούς οὔτε κι ὁλότελα διαφορετικοί».
467.. Ὅ.π., σελ. 16: «Δέν θέλει τόν ἄνθρωπο, ὅπως ἡ Ἐκκλησία μας, βασιλέα τῆς δημιουργίας, τέλειο πλάσμα, μ᾿ ἄϋλη ψυχή, ζωντανή εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, προωρισμένο νά ὁμοιωθῆ μ᾿ Αὐτόν καί νά ζῆ στήν αἰωνιότητα εὐτυχής. Τόν θέλει φτωχή μηχανή, καμωμένη ἀπό σάρκες καί κόκκαλα».
468.. Ὅ.π., σελ. 17: «Θεοποιεῖ τή λογική καί θεωρεῖ ἀσυγχώρητη ἀφέλεια νά ζητᾶ ἡ Ἐκκλησία ἀπό τά μέλη της νά πιστεύουν σέ "δόγματα", σ᾿ ἀνεξέλεγκτα κι ἀναπόδεικτα πράγματα, ὅπως λέει. Καί ξεχνᾶ ὅτι ἡ ἀληθινή φιλοσοφία καί Ἐπιστήμη ἔρχονται στόν καιρό μας νά μιλήσουν γιά τή μεγάλη φτώχεια τοῦ ἀνθρωπίνου λογικοῦ καί τήν ἀδυναμία του ν᾿ ἀγγίξη κἄν τήν οὐσία τῶν πιό κοινῶν πραγμάτων».
469.. Ὅ.π., σελ. 17: «Οἱ ὀπαδοί του, νευρόσπαστα στά χέρια σκοτεινῶν καί κακοποιῶν δυνάμεων, κτυποῦν ὕπουλα τή χριστιανική πίστι καί ζητοῦν νά πάρουν τή θέσι της!».
470.. Ὅ.π., σελ. 17: «Μέ τούς χωριστούς τύπους λατρείας, τίς ἰδιαίτερες ἀπόκρυφες γελοῖες τελετές καί μέ τίς ἀντίθετες στή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας δοξασίες του θέλει νά ὑποκαταστήση τό Χριστιανισμό καί νά γίνη αὐτός ἡ παγκόσμια θρησκεία».
471.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «μέ τό ἀντιχριστιανικό, ἀντιεκκλησιαστικό κι ἀναρχικό πνεῦμα του καί μέ τίς χοντροκομμένες ἀνοησίες του γιά τήν… ἐπίγεια βασιλεία τῶν χιλίων χρόνων (!), στήν ὁποία αὐτοί θά εἶναι στά μέσα καί στά ἔξω».
472.. Ὅ.π., σελ. 17-18: «Σάν καθαρός ὑλισμός ζητεῖ νά γκρεμίση τό δογματικό οἰκοδόμημα τῆς Ἐκκλησίας μας. Σάν ἀνήθικο σύστημα κτυπᾶ τή χριστιανική ἠθική καί μάλιστα τήν ἀγάπη. Κηρύττει τήν ἐκδίκησι. Μισεῖ μέ μῖσος σατανικό πρό πάντων τούς χριστιανούς καί γιά νά τούς ἐξαλείψη ἀπό τό πρόσωπον τῆς γῆς ἔχει ἀνανεώσει τούς παλαιούς ματοβαμμένους διωγμούς».
473.. Ὅ.π., σελ. 18: «Σάν λύκοι στήν ἀνεμοζάλη ἐκμεταλλεύονται καί τοῦτοι τή δυστυχία τοῦ λαοῦ μας. Ξεχύνονται, τόσοι πολλοί τώρα τελευταῖα, στήν πατρίδα μας, γιά νά τήν… ἐκχριστιανίσουν!!!».

..........Στό β΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας τοῦ 20^οῦ αἰώνα466˙ ὁ Ὑλισμός467 ἀρνεῖται τή θεία προέλευση τοῦ ἀνθρώπου καί τόν αἰώνιο προορισμό του, ἀφαιρώντας του κάθε πνευματικό στοιχεῖο˙ ὁ Ὀρθολογισμός⁴⁶⁸ ἀπορρίπτει ὅ,τι δέν μπορεῖ νά ἐρευνηθεῖ μέ τή λογική˙ ὁ Πνευματισμός⁴⁶⁹ πολεμᾶ τό Χριστιανισμό ὕπουλα, ψάχνοντας νά πάρει τή θέση του˙ ὁ Μασονισμός⁴⁷⁰, γελοῖος ἀποκρυφισμός, στά πάντα ἀντίθετος πρός τήν Ἐκκλησία, διεκδικεῖ τή θέση τῆς παγκόσμιας θρησκείας˙ ὁ Χιλιασμός⁴⁷¹, ἀναρχικός καί ἀντιχριστιανικός, θεωρεῖ τόν ἑαυτό του ἐκλεκτή μερίδα τῆς ἀνθρωπότητας, πού θά βασιλέψει χίλια χρόνια στή γῆ˙ ὁ Κομμουνισμός⁴⁷² ἀνανεώνει αἱματηρούς διωγμούς ἐναντίον του Χριστιανισμοῦ, τόν ὁποῖο μισεῖ μέ σατανικό μίσος˙ οἱ ἀντορθόδοξοι προπαγανδιστές⁴⁷³ φανερώνονται πάντα στούς δύσκολους γιά τή χώρα καιρούς, μέ σκοπό νά διδάσκουν στούς Ὀρθοδόξους τό «γνήσιο Χριστιανισμό»˙ ἡ ἀνάγκη τῆς Ἐκκλησίας γιά τούς ἱερεῖς,

100

474.. Ὅ.π., σελ. 18: «Τῆς χρειάζονται οἱ ἡγέτες. Οἱ καλοί πηδαλιοῦχοι, οἱ ἀτρόμητοι ἀξιωματικοί. Τῆς χρειάζονται ἄξιοι κληρικοί. Οἱ ἅγιοι ἱεράρχαι, οἱ εὐσεβεῖς ἱερεῖς».
475.. Ὅ.π., σελ. 18-19: «Ἱερεῖς ριζωμένους στή ζωντανή πίστι, ἐπάνω στήν ἀσάλευτη πέτρα, ἐπάνω στόν αἰώνιο γρανίτη, τό Χριστό». Πίστη, πού θά τους κάνει νά εἶναι «γενναῖοι, μαχητικοί, στρατηγικοί», «πρόθυμοι κι ἀνεξάντλητοι σέ μόχθους καί θυσίες», «Ἀνδρεῖοι, ἀκατάβλητοι, ἀλύγιστοι στίς θλίψεις, στίς δοκιμασίες, στούς διωγμούς», «πρόθυμοι καί στό μαρτύριο - ἄν τούς καλέση ὁ Κύριος».
476.. Ὅ.π., σελ. 18: «Ἡ Ὀρθοδοξία, στήν ὁποία ὀφείλει τό Ἔθνος μας τήν σωτηρία του, νά εἶναι ἡ μεγάλη, ἡ ἀπέραντη, ἡ ἄφθαστή τους ἀγάπη. Καί ἡ διδασκαλία της, ἡ μόνη γνήσια κι ἀνόθευτη, θησαυρός ἀτίμητος, φυλαγμένη βαθειά μέσα στήν ψυχή τους». 477.. Ὅ.π., σελ. 21: «Νά μήν ἐκθέτουν τόν ἑαυτό τους σέ ἀνώφελους κινδύνους. Νά χρησιμοποιοῦν ἀνάλογα μέ τά πρόσωπα καί τίς περιστάσεις καί τά κατάλληλα μέσα».
478.. Ὅ.π., σελ. 19: «νά συγχωροῦν, σάν τόν Ἀρχηγό τῆς πίστεως», «νά ἀναδεικνύωνται ἀνώτεροι κατά τήν ψυχή, ἡγεμονικοί».
479.. Ὅ.π., σελ. 20: θά τόν ἔχουν «ἀνίκητο ὅπλο» τους καί θά κάνουν δικό τους τό σύνθημα τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, "οὐκ ἀποστήσεται ἡ βίβλος τοῦ νόμου τούτου ἐκ τοῦ στόματός σου, καὶ μελετήσεις ἐν αὐτῇ ἡμέρας καὶ νυκτός" (Ἰησ. Ναυῆ α΄ 8), πού ἔδωσε σέ μέρες μεγάλων ἀγώνων».
480.. Ὅ.π., σελ. 22: «Ποτέ νά μή παραδίδουν ἀπό φόβο καί δειλία τά ὀχυρά τους. Νά ἀγωνίζωνται μέ ἀνδρεία, μέ τέχνη, μέ σύστημα μέχρις ἐσχάτου».
481.. Ὅ.π., σελ. 25: «διδάσκαλοι καί κήρυκες τῆς ἀληθείας … γιά τήν ἠθική εὐδοκίμησι τῶν χριστιανῶν τους νά διαθέτουν ὅλα τους τά χαρίσματα».
482.. Ὅ.π., σελ. 25: «Πῶς ὅμως ἀπαιτοῦν οἱ καιροί τούς ἱερεῖς ὡς ποιμένας ἑνός ποιμνίου πού χειμάζεται ἀπό τόσα κακά τῆς σύγχρονης ἐποχῆς;»
483.. Ὅ.π., σελ. 26: «λαμβάνουν μέτρα γιά νά προλαμβάνεται ἤ καί νά περιορίζεται τό κακό».
484.. Ὅ.π., σελ. 26.
485.. Ὅ.π., σελ. 28: «νά ἔχουν τήν νοημοσύνη πού ζητεῖ κάθε τέχνη ἀπό τούς ἐργάτες της καί εἶναι ἡ προϋπόθεσις γιά νά χαρακτηρίζωνται αὐτοί καλοί καί δόκιμοι».
486.. Ὅ.π., σελ. 30: «ἡ μόρφωσις θά τούς ἀξασφαλίση τό ρόλο τοῦ καθοδηγητοῦ, τοῦ διαφωτιστοῦ καί τοῦ ἡγέτου μέσα στό σημερινό κόσμο τῆς συγχύσεως τῶν πάντων».
487.. Ὅ.π., σελ. 30.

ἄξιους τῆς ἀποστολῆς τους⁴⁷⁴˙ ὁ ἀληθινός ἱερέας, βάσει τῆς Ἁγίας Γραφῆς, εἶναι ἄνθρωπος μέ φλογερή πίστη⁴⁷⁵, ἀγάπη πρός τήν Ὀρθοδοξία⁴⁷⁶, σύνεση καί σοφία⁴⁷⁷, ἄνθρωπος τῆς συγγνώμης⁴⁷⁸ καί τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ⁴⁷⁹, πού ποτέ δέ θά ἐγκαταλείψει τόν ἀγώνα του⁴⁸⁰.

..........Στό γ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ποιμένες⁴⁸¹ καί ἡ ἐποχή τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁸²· τά ἱερατικά καθήκοντα (τέλεση ἁγιαστικῶν μυστηρίων, πρόληψη τοῦ κακοῦ⁴⁸³, θεραπεία κοινωνικῶν προβλημάτων⁴⁸⁴) θά ἀπαιτήσουν διανοητικές δυνάμεις καί ἱκανότητες⁴⁸⁵, μόρφωση⁴⁸⁶, ἔντονη μυστηριακή ζωή, πού σημαίνει, μεταξύ ἄλλων, καί συχνή ἐξομολόγηση⁴⁸⁷.

101

488.. Ὅ.π., σελ. 35: «Εἶναι τόση ἡ δύναμις καί ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης, ὥστε, καί στούς παραστρατημένους αὐτούς καιρούς, μέ θάμβος ἀληθινό ἀτενίζουν τό θεῖο της μεγαλεῖο πολλοί ἄλλοι μά καί οἱ πρῶτοι στήν εὐρωπαϊκή διανόησι».
489.. Ὅ.π., σελ. 36: «πού περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον κατέγινε μέ τό θέμα αὐτό κι ἔγραψε ἕξι λόγους γιά τήν ἱερωσύνη μέ δύναμι καί κάλλος καί τελειότητα ἀληθινά ἀξεπέραστη».
490.. Ὅ.π., σελ. 42.
491.. Ὅ.π., σελ. 40: «Ζητῶντας πρό τοῦ γάμου, ἀκόμα καί στά ἄγουρά τους χρόνια, τήν ἁμαρτωλή ἀπόλαυσι στά σπήλαια τῆς ἁμαρτίας, ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τόν ἀτίμητο θησαυρό τους. … ἀποκλείεται νά χρησιμοποιηθοῦν γιά τό θυσιαστήριο, μιά κι ἔχασαν τήν ἁγνότητα, τή βασική, κατά τούς ἱερούς Κανόνας, προϋπόθεσι τῆς ἱερωσύνης».
492.. Ὅ.π., σελ. 41: «Καταπιάνονται ἐτοῦτοι μέ μιά δουλειά. Μά μέ τίς πρῶτες της κιόλα δυσκολίες τήν παραιτοῦν. Χωρίς νά σκεφθοῦν καλά πιάνουν ἄλλη, κι ἄλλη καί πάλιν ἄλλη, πουθενά ὅμως δέν προκόβουν. Ἔτσι μέ κεφάλαιο μιά παταγώδη ἀποτυχία στή ζωή, ἀφοῦ ὅλα τά "θαλάσσωσαν" κατά τό δή λεγόμενο, ζητοῦν, σανίδα σωτηρίας, τήν … ἱερωσύνη».
493.. Ὅ.π., σελ. 45: «Παιδί μου», σοῦ λέγει μυστικά στήν ψυχή ὁ Κύριος. «Ἀγαπᾶς με πλεῖον τούτων;» Μέ ἀγαπᾶς περισσότερο ἀπ᾿ ὅ,τι οἱ ἄλλοι; Ἐνδιαφέρεσαι πραγματικά γιά τήν ἐπικράτησι τῆς βασιλείας μου στή γῆ καί μπορεῖς γι᾿ αὐτή νά κάνῃς περισσότερα ἀπό ὅσα κάνουν οἱ ἄλλοι; Ἐπιθυμεῖς νά ἀνατείλουν καλύτερες μέρες γιά τήν πατρίδα σου; Θέλεις νά γίνῃς ἐργάτης πολιτισμοῦ καί εἰρήνης; Ποθεῖς νά ἀγωνισθῇς γενναῖα γιά τήν ἐπικράτησι τῆς ἀληθείας μου; Ἀπό σένα ἐξαρτᾶται νά δουλέψῃς μέ ζῆλο καί ὄρεξι ἀλλά καί ὑπεύθυνα γιά τη δόξα τῆς Ἐκκλησίας μου, νά ὑποβληθῇς σέ κόπους καί θυσίες περισσότερες ἀπό τούς ἄλλους, νά ἐργασθῇς γιά λογαριασμό μου, νά κερδίζῃς ψυχές γιά μένα. Ἐπιθυμεῖς, λοιπόν, παιδί μου, νά γίνῃς ἱερεύς μου;
494.. Ὅ.π., σελ. 46-47: «Ἄν δέν ἀκούσῃς τή φωνή τοῦ Θεοῦ σύ, πού ἔχεις «παραστήσει τό σῶμα σου θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον τῷ Θεῷ» (Ρωμ. ιβ΄ 1), εἶσαι δηλαδή σεμνός, ἁγνός, ἐγκρατής, ἀκατηγόρητος, ποιός θά τήν ἀκούσῃ; Μονάχα ὅσοι τά ἔχουν αὐτά καί μολαταῦτα, ἀτενίζοντας τό ὕψος τῆς ἱερωσύνης, καταλαμβάνονται ἀπό δέος καί ἀναφωνοῦν μέ τόν Ἀπόστολο: «καί πρός ταῦτα τίς ἱκανός;», μονάχα αὐτοί ἔχουν τό δικαίωμα νά ποῦν τό "παρών" στή θεία πρόσκλησι».
495.. Ὅ.π., σελ. 46: «Ὁ πνευματικός σου πατέρας θά σέ βοηθήσῃ νά βρῇς μέσα σου ὅ,τι προϋποθέτει τό πανίερο ἀξίωμα τῆς ἱερωσύνης».

..........Στό δ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: οἱ ἱερεῖς καί ἡ πρόοδος τῆς ἀνθρωπότητας˙ ἡ ἀξία τῆς ἱερωσύνης στήν ἀντίληψη τῶν διανοουμένων τοῦ 20^οῦ αἰώνα⁴⁸⁸ (ὅπως τοῦ Π. Κλωντέλ, Φ. Μωριάκ, Ντ᾿ Ὄρς, Μπορντώ, Ντ᾿ Ἀρκούρ)˙ ἡ ἱερωσύνη στή διδασκαλία τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου⁴⁸⁹.
..........Στό ε΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἀναζήτηση ὑποψηφίων γιά τήν ἱερωσύνη νά γίνεται μόνο μεταξύ γνήσιων χριστιανῶν νέων⁴⁹⁰˙ περιπτώσεις ἀποκλεισμοῦ ἀπό τήν εἴσοδο στήν ἱερωσύνη (οἱ θρησκευτικά ἀδιάφοροι, οἱ ἄπιστοι, ἐκεῖνοι, πού ἔχασαν τήν ἁγνότητα491 καί οἱ ἀποτυχημένοι στά κοσμικά ἔργα⁴⁹²).
..........Στό στ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ἡ ἰδιάζουσα ἀγάπη πρός τόν Κύριο, γνώρισμα ἱερατικῆς κλήσης⁴⁹³˙ ἡ ἐσωτερική ἀνάλυση τοῦ ἑαυτοῦ του ἀπό τόν ὑποψήφιο⁴⁹⁴ καί ἡ καθοδήγηση τοῦ πνευματικοῦ⁴⁹⁵˙

102

496.. Ὅ.π., σελ. 48: «Τί θά κάμῃς; Ἀσφαλῶς δέν θά γυρίσῃς τήν πλάτη σου σάν τό φτωχό ἐκεῖνο "πλούσιον νεανίσκον" τοῦ Εὐαγγελίου».
497.. Ὅ.π., σελ. 47: «Ἱερεῖς τοῦ Χριστοῦ μποροῦν νά γίνουν μόνο ὅσοι, σάν καί σένα, ἔχουν μιά καρδιά ξέχειλη ἀπό θερμή ἀγάπη στόν Χριστό. … Εἶναι αἴτημά Του ἐπίμονο τοῦτο, παιδί μου».
498.. Ὅ.π., σελ. 49: «Βοήθησέ με, Κύριε, νά γίνω ἕνας ἀξιωματικός τῆς Ἐκκλησίας σου, «τοῦ βαστάσαι τό ὄνομά σου ἐνώπιον ἐθνῶν καί βασιλέων» (Πρξ. θ΄ 15). Νά ἀγωνίζωμαι μέ πίστι καί ἡρωϊσμό γι᾿ αὐτήν. Βοήθησέ με, Κύριε, νά βαδίσω στά ἴχνη σου, νά γίνω κι ἐγώ –εἶναι μεγάλο αὐτό;– "καλός ποιμήν". Νά ἀναζητῶ καί νά βρίσκω τό πλανεμένο πρόβατο. Νά γίνω, ὅπως ἤθελες νά γίνουν καί οἱ Ἀπόστολοί Σου, "ἁλιεῖς ἀνθρώπων". Ἕνας μαγνήτης, Κύριε, νά γίνω, νά τραβῶ τούς πάντας κοντά Σου˙ ἕνας ἐργάτης τοῦ θερισμοῦ˙ ἕνας, ἀπό ἐκείνους γιά τούς ὁποίους εἶπες, πώς εἶναι ὀλίγοι ἐνῶ ὁ θερισμός πολύς».
499.. Ὅ.π., σελ. 50: «Ναί, ἀγαπητό μου παιδί, νά δεχθῇς τήν κλῆσι. Νά πῇς καί σύ σάν τόν προφήτη Ἠσαΐα «ἰδού ἐγώ, Κύριε, ἀπόστειλόν με».
500.. Ὅ.π., σελ. 54: «ἡμιμαθεῖς, οἱ ἐπιπόλαιοι, οἱ ψευτοσυγχρονισμένοι, οἱ ἄνθρωποι πού δέν γνωρίζουν τί γίνεται γύρω τους κι ἐδῶ καί στήν Εὐρώπη».
501.. Ὅ.π., σελ. 51: «πού ἄλλοι μέ πλοῦτο ὅσον ὀλίγοι στήν ἐποχή τους, ἄλλοι μέ λαμπρή καταγωγή, ἄλλοι μέ ἐξαίρετο ἐπιστημονικό καταρτισμό κι ἐπίζηλα ἀξιώματα, προσῆλθαν μέ ταπείνωσι στίς τάξεις τοῦ κλήρου».
502.. Ὅ.π., σελ. 52: «Ρώτησε τούς μελετητάς τοῦ πολιτισμοῦ μας καί θά δῇς τί σημασία εἶχε κι ἔχει στή διαμόρφωσί του ὁ παπᾶς». 503.. Ὅ.π., σελ. 52: «Χωρίς τόν παπᾶ τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας θά ὑπῆρχε ἑλληνική γλῶσσα, πατρίς, Ἐπανάστασις τοῦ 21, ἡρωϊσμοί ὑψηλοί, ἐλεύθερη Ἑλλάς;»
504.. Ὅ.π., σελ. 53: «Ὁ πνευματικός πλοῦτος πού ξεπήδησε ἀπό τή ζωή καί τή δρᾶσι αὐτῶν τῶν "παπάδων" καί πού τόν γεύεσαι καί σύ σήμερα, γίνεται βοή, γίνεται ποταμός ὁλόκληρος. Πῶς μπορεῖς νά τόν παραβλέψῃς; 420 ἁπλοῖ "παπάδες" προέταξαν τά στήθη στή χιτλερική βαρβαρότητα καί στήν ἐρυθρά βαναυσότητα».
505.. Ὅ.π., σελ. 57: «Πόσο μεγάλη εἶναι ἡ ἀξία τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος φαίνεται λοιπόν κι ἀπ᾿ αὐτό. Ὅτι δηλαδή θέλησαν νά στολιστοῦν μ᾿ αὐτό ἄνδρες πού εἶχαν κατακτήσει τή δόξα τοῦ κόσμου. Χωρίς τό πρῶτο ἐθεώρησαν τήν δεύτερη πολύ ἀνεπαρκῆ».

ἡ καταπολέμηση τῆς διστακτικότητας τοῦ νέου ἔναντι τῆς ἱερωσύνης⁴⁹⁶ μέ τό αἴσθημα εὐθύνης ἀπέναντι στόν Χριστό⁴⁹⁷ καί μέ τήν προσευχή⁴⁹⁸˙ ἡ ἀποδοχή τῆς κλήσης⁴⁹⁹.

..........Στό ζ΄ κεφάλαιο θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα:. Ἡ ἀγραμματοσύνη τοῦ λαοῦ καί τό ἱερατικό ἀξίωμα˙ ἔλεγχος τῶν «ψευτοεξελιγμένων νεοελλήνων» πού ὑποτιμοῦν τήν ἱερωσύνη⁵⁰⁰˙ ἡ ἱερωσύνη καί οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας⁵⁰¹˙ ἡ ἱερωσύνη καί ὁ πολιτισμός⁵⁰²˙ ἡ ἱερωσύνη στήν ἐποχή τῆς τουρκοκρατίας⁵⁰³ καί τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου⁵⁰⁴˙ ἡ ἐπιλογή τοῦ ἱερατικοῦ ἀξιώματος ἀπό προσωπικότητες παγκοσμίου φήμης⁵⁰⁵.

103

506.. Ὅ.π., σελ. 59: «ἀποκρούετε τήν κλῆσι κι ἀρνῆσθε νά δεχθῆτε τό τιμημένο ἀξίωμα τοῦ ἱερέως; Κατόπιν –τί εἰρωνεία!– θλίβεσθε καί πονεῖτε καί ἀγανακτῆτε, γιατί δέν ἔχει, λέτε, ἡ Ἐκκλησία μας κλῆρο καλό…». «Ἀρνεῖσαι τήν ἱερωσύνη γιά νά ἀποφύγῃς τίς εὐθύνες, τίς δυσκολίες, τούς ἀγῶνας τῆς ἱερωσύνης. … μόνο καί μόνο γιά νά μή δυσκολευτῇς λιγάκι; Μά ἄν ὁ νέος δέν εἶναι πλασμένος γιά τίς δυσκολίες καί τόν ἀγῶνα, τότε γιατί εἶναι;»
507.. Ὅ.π., σελ. 60: «ἀλλοίμονό σου, παιδί μου, ἄν δέν αἰσθάνεσαι ἔτσι καί σύ κι ἐγώ κι ὅλοι μας».
508.. Ὅ.π., σελ. 60–61.
509.. Ὅ.π., σελ. 63: «Μά ἄν, παρ᾿ ὅλ᾿ αὐτά, οἱ γονεῖς σου, ἀπό κοσμικό πνεῦμα ἤ καί συμφέρον, ἐπιμένουν στήν ἄρνησί τους, δέν νομίζεις ὅτι μπορεῖς πιά νά ἐφαρμόσῃς τό "πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἤ ἀνθρώπους";»
510.. Ὅ.π., σελ. 64: «τή χρυσοστόλιστη βασιλική ἁλουργίδα τῶν βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων τήν ἀντικατέστησε τό αἱματοβαμμένο ράσο», «ἔγινε πιά τό σύμβολο ἀγώνων ἡρωϊκῶν πνευματικῶν καί ἐθνικῶν», «φορώντας το, φορεῖς τήν ἴδια τήν ἱστορία τοῦ Ἔθνους σου».
511.. Ὅ.π., σελ. 65–66: «Ζητεῖτε πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ… καί ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν». Ὅπως δέν ἔλειψε τίποτε ποτέ στούς Ἀποστόλους.
512.. Ὅ.π., σελ. 66–68: «… πολλοί κι ἀπό μᾶς τούς ἐπισκόπους παραδέχονται ὅτι ὑπάρχει στήν Ἐκκλησία μας κάποιος "δεσποτισμός" μέ τά θλιβερά παρεπόμενά του». Ὅμως ἀνατρέχει καί πάλι ὁ συγγραφέας στά μαρτυρολόγια, γιά νά διδάξει τόν μελλοντικό ἱερέα: «Οἱ δυσκολίες οἱ δικές σου, σέ βεβαιῶ, πώς ποτέ δέν θά φθάσουν τούς ἐξευτελισμούς, τούς διωγμούς, τίς ἐξορίες, τίς φυλακίσεις, τά βασανιστήρια, ὅλη τήν ὀργανωμένη κακοποίησι πού, γιά τό Χριστό, ὑπέμειναν οἱ κληρικοί τῶν πρώτων χρόνων … Θά δῇς καί θά θαυμάσῃς τήν ἀγάπη τους πρός τήν Ἐκκλησία μας. Μά καί πολύ θά λυπηθῇς γιά τή δική σου μικροψυχία. … Τίποτε δέν θά ἀνακόψῃ τό δρόμο σου. Θά νικήσῃ ἡ ἀγάπη σου πρός τήν Ἐκκλησία … Θά παραδοθῇς "ἄνευ ὅρων" σ᾿ αὐτήν…».
513. Τσάμη Δ., Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, σελ. 17.

..........Στό η΄ κεφάλαιο. θίγονται τά ἑξῆς ζητήματα: ὁ φόβος τῆς εὐθύνης καί τῶν δυσκολιῶν τοῦ ἱερατικοῦ διακονήματος⁵⁰⁶˙ τό αἴσθημα τῆς ἀναξιότητας⁵⁰⁷˙ οἱ ἐλλείψεις τοῦ ὑποψηφίου καί ἡ θεία χάρη⁵⁰⁸˙ ἡ ἀντιμετώπιση τοῦ κοσμικοῦ πνεύματος⁵⁰⁹ (τό ράσο⁵¹⁰, ὁ μικρός μισθός⁵¹¹, ὁ "δεσποτισμός"⁵¹²).

2.3. Ἁγιολογικά κείμενα

Ἱκανό μέρος τῶν ἔργων τοῦ Τρίκκης Διονυσίου ἀνήκει στήν ἁγιολογική γραμματολογία καί, μέ βάση τό περιεχόμενό τους, ἐντάσσονται σέ τρεῖς κατηγορίες: α΄. Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια· β΄. Βίοι ἁγίων· γ΄. Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων. Τά ἐν λόγῳ ἁγιολογικά ἔργα συμβάλλουν στήν ἐξέλιξη τοῦ γραμματειακοῦ αὐτοῦ εἴδους καί περισσότερο στόν ἐπιστημονικό κλάδο τῆς πρακτικῆς Ἁγιολογίας⁵¹³, προσφέροντας συστηματική ἔκθεση τῶν ἄθλων τῶν Ἑλλήνων τοῦ 20^οῦ αἰώνα, λαϊκῶν καί ἱερωμένων,

104

514. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου «Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο», σελ. 24: «Μετά ἀπό "τόν πιστό στόν πόνο καί στό θάνατο" γεννήθηκαν "οἱ Μάρτυρες", τό βιβλίο, πού ἀγαπήθηκε καί διαβάστηκε, γιατί ἦταν τό ἡρωϊκό χρονικό τῆς σκλαβωμένης ἑλληνικῆς ψυχῆς στό σύνολό της κι ὄχι μονάχα ἡ ἀφήγησι τοῦ μαρτυρίου τούτου ἤ ἐκείνου τοῦ ἕλληνα καταδίκου».
515.. Ὅ.π., σελ. 23: «Πολλοί, πού ἔγραψαν τήν ἐποχή ἐκείνη καί σκιαγράφησαν τήν πίκρα καί τίς σφαγές καί τόν ὁλοθρεμό τοῦ δουλωμένου γένους, ἔμειναν στό νά περιγράφουν μέ ἀποτροπιασμό τή σκληρότητα τοῦ κατακτητῆ… Ὁ Διονύσιος Χαραλάμπους, μολονότι καί ὁ ἴδιος ἦταν θῦμα τῆς βαρβαρότητας, δέν ἔμεινε στήν περιγραφή τῆς ἀρνήσεως. Εἶχε τήν ψυχική ἀντοχή καί τή διακριτικότητα νά διαλέξῃ μέσα ἀπ᾿ τήν κατοχική ἱστορική περιπέτεια τά γεγονότα καί τά πρόσωπα, πού φανέρωναν, ὅτι ὑπάρχει μέσα στόν ἐξαγριωμένο κόσμο ὁ κρυμμένος Μαργαρίτης τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ».
516.. Ὅ.π., σελ. 24-25: «Ὁ τίτλος καί τοῦ βιβλίου αὐτοῦ ["Μάρτυρες"] φανερώνει τό πνευματικό ὑπόβαθρο τοῦ συγγραφέα. Οἱ κατάδικοι ἀδελφοί τῶν γερμανικῶν στρατοπέδων δέν εἶναι ἁπλῶς οἱ αἰχμάλωτοι. Εἶναι "οἱ μάρτυρες", οἱ ὁποῖοι μέ τή ζωή τους καί μέ τήν καρτερία τους καί μέ τίς πτήσεις τοῦ πνεύματός τους δίνουν μιά μαρτυρία πίστεως στόν κόσμο τῆς κτηνωδίας καί τοῦ σκοτεινοῦ ὑλισμοῦ».
517. Βλ. Περί τοῦ χρονογραφικοῦ συστήματος στήν Ἑλληνική Πατρολογία, Χρήστου Π., τ. Α΄, σελ. 164.
518. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 165.
519. Ἀνάτυπον ἐκ τοῦ περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις» (Μάρτιος 1971), Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, ἀπό τό ἄρθρο τοῦ Ἰγνα τίου Σακαλῆ, φιλολόγου καθηγητοῦ, σελ. 106.

προκειμένου νά παραμείνουν πιστοί ὡς χριστιανοί καί πατριῶτες⁵¹⁴. Τό διδακτικό μέρος τοῦ κάθε ἁγιολογικοῦ πονήματος σκοπεύει νά δώσει λύσεις στά προβλήματα τῆς ἐποχῆς⁵¹⁵.
..........Στήν 1η κατηγορία (Πράξεις Μαρτύρων, Μαρτύρια, Μαρτυρολόγια) ἀνήκουν οἱ «Μάρτυρες»⁵¹⁶, «Ὁ πιστός στόν πόνο καί τόν θάνατο» καί οἱ «Πιστοί ἄχρι θανάτου», πού ἀντιστοιχοῦν καί στό «χρονογραφικό σύστημα»⁵¹⁷. Εἶναι Μαρτυρολόγια δύο εἰδῶν καί ἀποτελοῦνται ἀπό «τά πρακτικά τῆς ἐνώπιον τῶν ἀρχόντων διαδικασίας, τά ὁποῖα διατηροῦν τάς ἐρωταποκρίσεις καί τάς ἀποφάσεις τῶν κριτῶν» καί ἀπό «τά "πάθη", ἤτοι ἐκτενεῖς κατά τό μᾶλλον ἤ ἧττον διηγήσεις, ἀπό αὐτόπτας ἤ τοὐλάχιστον συγχρόνους συγγραφεῖς»⁵¹⁸. Ἐξαιρετικό ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τό βιβλίο «Μάρτυρες», ὡς ἡμερολόγιο τοῦ μάρτυρα, ὁ ὁποῖος φανερώνει τόν ἐσωτερικό του ἀγώνα, χωρίς νά ἀποκρύπτει «τόν τρόμον καί τήν κατάθλιψιν» στήν ἀρχή, ἐνῶ στή συνέχεια «διά τῆς ἀγωνίας καί τοῦ ἐξευτελισμοῦ κάνει νά ἐκσπάσῃ ἡ πάντοτε ὑπάρχουσα πίστις εἰς τήν δοξολογητικήν κάθαρσιν τοῦ τέλους»⁵¹⁹. Τά κείμενα εἶναι θεμελιωμένα στίς ἐξακριβωμένες ἀναφορές τῶν αὐτοπτῶν μαρτύρων καί τά στοιχεῖα, πού

105

520. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 61.
521. Κρικώνη Χ., Πατερικά μελετήματα, τ. Β΄, σελ. 69.
522.. Ὅ.π., σελ. 69.
523. Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Νέον Μαρτυρολόγιον, σελ. 9: «Ἡ παλαιότης ὅμως τοῦ χρόνου καί ἡ τόση πολυκαιρία, πού ἀπό τότε ἕως τώρα μεσολάβησε, μπορεῖ ἴσως νά προξενήσῃ σέ μερικούς, ἄν ὄχι ἀπιστία, ἀλλά τοὐλάχιστον μία ἀπορία καί δισταγμό. Πῶς δηλαδή ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, πού ἦταν ἀπό τήν φύσι τους ἀδύναμοι καί δειλοί, ὑπέμειναν τόσα καί τόσα φρικτά καί φοβερά βασανιστήρια; Ἀλλά οἱ νέοι αὐτοί μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, μιλῶντας ἐλεύθερα στό θέατρο τοῦ Κόσμου, ξερριζώνουν μέν ἀπό τίς καρδιές τῶν Χριστιανῶν κάθε τέτοια ἀπορία καί δισταγμό, ἐνῶ ἐμφυτεύουν καί ἀνακαινίζουν σ᾿ αὐτές τήν πρός τούς παλαιούς Μάρτυρες ἀδίστακτη πίστι».

ἐκθέτονται εἶναι ἐπιλεγμένα μέ ἐπιστημονικότητα καί, τό σημαντικότερο, χωρίς «διασκευάς καί ἀλλοιώσεις», πού ὑπέστησαν τά ἀρχαῖα Μαρτυρολόγια, ἀπό τά ὁποῖα μόνον ἕνα μικρό μέρος «διεσώθη μέχρις ἡμῶν ἀνέπαφον»⁵²⁰. Ὁ μαρτυρολόγος σχηματίζει τά διδακτικά του διηγήματα παρουσιάζοντας, ἀναλύοντας καί ἐγκωμιάζοντας τήν ἄρτια προσωπικότητα τῶν Ἐθνομαρτύρων τήν περίοδο τοῦ μαρτυρίου τους, χωρίς νά παραλείψει μιά σύντομη ἀναφορά στήν προϊστορία τῶν δραματικῶν γεγονότων. Ἡ συγγραφική αὐτή προσπάθεια τοῦ Τρίκκης Διονυσίου συγγενεύει μέ ἐκείνην τοῦ Ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτη, πού καί τούς δύο συγγραφεῖς ξεχωρίζει ἡ ἁπλοϊκή γλωσσική μορφή, τό ἑλκυστικό ὕφος, τό οἰκοδομητικό στοιχεῖο, στό ὁποῖο προσέβλεπε καί ἰδιαίτερα ἡ βαθιά ἀνάλυση τῶν θεμάτων, ἡ ἀπόλυτη προσήλωση στή βιβλική καί πατερική παράδοση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας καί ἡ παιδαγωγική ἱκανότητά τους νά ἀπευθύνονται «πρός τάς ὑγιεῖς ψυχικάς δυνάμεις τῶν ἀνθρώπων»⁵²¹. Αὐτό πού προσδίδει τήν ἰδιάζουσα ἀξία στά ἔργα καί τῶν δύο εἶναι ὁ πρακτικός χαρακτήρας τους, «ἡ ἐξυπηρέτησις κυρίως πρακτικῶν ἀναγκῶν καί ἀπαιτήσεων τοῦ θρησκευτικοῦ καί ἐκκλησιαστικοῦ βίου»⁵²². Μέ τά ἔργα τους ἀμφότεροι καί τιμή ἀπέδιδαν στούς Νεομάρτυρες καί μέ τό παράδειγμά τους παιδαγωγοῦσαν τούς χριστιανούς τῆς ἐποχῆς τους⁵²³.
..........Στή 2η κατηγορία (Ἀποφθέγματα καί διηγήσεις Πατέρων) ἀνήκουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» καί ὁ «Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα».
..........Στήν 3η κατηγορία (Βίοι Ἁγίων) ἀνήκουν τά «Προσκυνητάρια» (ἐφ’ ὅσον ἐξιστοροῦν τούς βίους τῶν ἁγίων κτητόρων τῶν μοναστηριῶν καί ἐμπεριέχουν τή διδασκαλία τους πρός τούς μοναχούς, μέ τίς προδιαγραφές γιά τήν ἁγιότητα τοῦ βίου), ὁ «Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ Γένους» καί «Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός».

106

524. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 11: «Δέν εἶναι βιβλίο κατασκευασμένο ἐκ τῶν ὑστέρων. Δέν στηρίχθηκε τό γράψιμό του σέ καμμιά προδιαγεγραμμένη κατεύθυνσι ἤ μορφή. … Ἄν ἔχῃ ὕφος καί μορφή καί λογοτεχνικότητα – αὐτά τά στοιχεῖα εἶναι πηγαῖες ἀναπηδήσεις ἀπό μιά δραματική πραγματικότητα, ἀληθινά στοιχεῖα, ἀληθινῆς ζωῆς».
525.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Εἶναι πολύ συγκινητική ἡ ἱστορία αὐτοῦ ἐδῶ τοῦ βιβλίου. Ὁ συγγραφεύς εἶχε μιά μικρή Καινή Διαθήκη μαζί του. Τήν εἶχε πάντα κρεμασμένη στό στῆθος του, κάτω ἀπό τά ροῦχα του. Στήν ἀρχή, οἱ Γερμανοί πού τόν ἐρεύνησαν, δέν τόν ἐψηλάφισαν ἐκεῖ, – δέν τήν βρῆκαν. Σ᾿ ἄλλες περιπτώσεις, πού ἡ ἔρευνα ἦταν μέχρις ἐξευτελισμοῦ λεπτομερειακή, ὁ συγγραφεύς παρουσιαζόταν κρατώντας τήν Κ. Διαθήκη στό χέρι. Οἱ κατακτηταί ἐσεβάσθησαν τό δικαίωμα ἑνός ἱερέα νά ἔχῃ τό Εὐαγγέλιό του. Δέ τοῦ τό πῆραν. Αὐτή ἡ μικρή Κ. Διαθήκη εἶχε, στήν ἐμπρός καί στήν πίσω πλευρά τοῦ ἐξωφύλλου –στό μέσα μέρος– ἀπό μιά εἰκονίτσα. Οἱ δυό αὐτές εἰκονίτσες δέν ἦταν τελείως κολλημένες πάνω στό ἐξώφυλλο. Ἐσχημάτιζαν, ἡ κάθε μιά, ἕνα κενό, –εἶδος θήκης– μεταξύ τοῦ ἐξωφύλλου καί τῆς ράχης των. Ἐκεί μέσα ὁ συγγραφεύς ἔκρυβε κάτι μικροσκοπικά χαρτάκια ὅπου ἔγραφε, προχείρως, τά γεγονότα τοῦ Στρατοπέδου καί τίς ἐντυπώσεις του. Εἶχε κι ἕνα μικρό μολυβάκι, πού τό ἔκρυβε μέ τέχνη στήν παντούφλα του. Ἕνα μέρος ἀπ᾿ αὐτά τά χαρτάκια, τόσο μικρά, καί μέ γράμματα τόσο ψιλά, ὥστε μόνο μέ φακό νά διαβάζωνται, κατώρθωσε καί τό ἐφυγάδευσε στή Θεσσαλονίκη, ἀπό τό Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ. Ἔτσι ὁ ἐλάχιστος χῶρος τῆς "κρυψώνας" του ἔμεινε ἐλεύθερος, καί τόν ἐγέμισε μέ τή φρίκη τῶν Στρατοπέδων τῆς Γερμανίας. Αὐτές οἱ σημειώσεις δημοσιεύονται σχεδόν αὐτούσιες».
526.. Ὅ.π., Προλεγόμενα ἐκδοτῶν, σελ. 17: «Πέντε μῆνες μετά τήν πρώτη ἐμφάνισί τους, δέν ὑπῆρχε στά βιβλιοπωλεῖα οὔτε ἕνα ἀντίτυπο. … Τό βιβλίο ἀπέκτησε φίλους ἐκλεκτούς καί φήμην ἀπροσδόκητη, πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου ἔγινε ἕνα εἶδος θρύλου».
527.. Ὅ.π., σελ. 24: «Τό βιβλίο ἔρχεται νά μεταδώσῃ, ἁπλά καί φυσικά, τόν ἀγῶνα μιᾶς ψυχῆς, πού ἀντιπαρέταξε στίς δυνάμεις τοῦ κακοῦ τήν ἀρετή της. … Καί κάθε ἀγωνιζομένη συνείδησι βρίσκει στίς σελίδες του ἕνα πολύτιμο μήνυμα».
528.. Ὅ.π., σελ. 25: «Οἱ "Μάρτυρες" ἔχουν πλούσια εὐλογηθῆ ἀπό τόν Κύριον. … Ἡ ψυχή μου εἶναι πλημμυρισμένη ἀπό εὐγνωμοσύνη πρός τόν Θεό, ἐξ οὗ "πᾶσα δόσις ἀγαθή καί πᾶν δώρημα τέλειον" … Παρακαλῶ τόν Κύριο νά δώσῃ καί σ᾿ αὐτήν τήν ἔκδοσι τῶν "Μαρτύρων" πλούσια τή χάρι καί εὐλογία Του. … νά βοηθήσουν, ἔστω καί λίγο, τούς ἀναγνώστας των στίς δύσκολες καί ταραγμένες πάλι τοῦτες μέρες στό σωστό προσανατολισμό τους, νά πιστεύουν καί στηρίζουν πάντα τήν ἐλπίδα τους στό Θεό, ὅτι "ὁ πιστεύων ἐπ᾿ αὐτῷ οὐ μή καταισχυνθῇ"».

2.3.α. Μάρτυρες

Οἱ πέντε πρῶτες ἐκδόσεις τοῦ πονήματος πραγματοποιήθηκαν ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο «Δαμασκός». Στό εἰσαγωγικό σημείωμα τῆς πρώτης (τοῦ 1949) οἱ ἐκδότες ἀξιολόγησαν τό σύγγραμμα ὡς ξεχωριστό λόγω ἱστορικῆς ἀληθείας τῶν περιγραφόμενων γεγονότων⁵²⁴, παραθέτοντας στοιχεῖα πού ἐξιστοροῦν τό χρονικό τῆς συγγραφῆς⁵²⁵. Τά προλεγόμενα τῆς δεύτερης ἔκδοσης (τοῦ 1951) πληροφοροῦν, ὅτι οἱ «Μάρτυρες» ἀπέσπασαν μεγάλη φήμη καί ἔφτασαν νά γίνουν «θρύλος»⁵²⁶. Τά «Λίγα Λόγια» ἀντί Προλόγου στήν τρίτη ἔκδοση (τοῦ 1955) εἶναι ἡ ἀνάλυση τῶν ἐκδοτῶν τῆς αἰτίας τοῦ περιζήτητου τῶν «Μαρτύρων»⁵²⁷. Ἡ τέταρτη ἔκδοση (τοῦ 1960) διασώζει τά λόγια τοῦ ἴδιου τοῦ συγγραφέα, ὁ ὁποῖος τήν ἐπιτυχία τοῦ συγγράμματος ἀποδίδει στόν Θεό, Αὐτόν εὐγνωμονεῖ καί παρακαλεῖ γιά τή μετέπειτα πορεία τοῦ βιβλίου⁵²⁸.

107

529.. Ὅ.π., σελ. 8: «σάν ἔκφραση σεβασμοῦ καί εὐγνωμοσύνης της πρός τόν μακαριστό Γέροντά της Διονύσιο».
530.. Ὅ.π., σελ. 51: «Ὅταν μοῦ μένῃ καιρός, κάθομαι καί συλλογίζομαι ὅλα ὅσα ἔγιναν, πῶς βρέθηκα ἐδῶ. Ρίχνω μιά ματιά καί στίς σημειώσεις πού ἔχω κρατήσει. Ἀλήθεια, τί ἦταν ἐκεῖνο πού μ᾿ ἔσπρωξε νά τίς κρατήσω αὐτές τίς σημειώσεις; Ποιός μέ διαβεβαίωσε μυστικά, ὅτι ἡ περίθαλψι τοῦ Ἐγγλέζου θά εἶχε ἀποφασιστική ἐπίδρασι στή ζωή μου; Δέν ξέρω. Ὡστόσο, τό χέρι μου κινήθηκε αὐτόματα, σχεδόν μηχανικά».
531.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 14: «Οἱ "Μάρτυρες" εἶναι καί ἱστορικό δοκουμέντο. Περιέχουν πολλά στοιχεῖα πού δέν ἔχουν γίνει γνωστά ὥς τώρα, ὅπως π.χ. ἡ τραγική ἡμέρα τῆς Ἕκτης Ἀπριλίου 1945 στό Στρατόπεδο τοῦ Στάιν».
532. Χρήστου Π., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 42.
533. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἱεροί παλμοί, ἀπό τό ἄρθρο Ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος (Τό φιλόστοργόν του), σελ. 30.
534. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος, Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης, (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτη Χίου Χρυσοστόμου, σελ. 18.
535. Διονυσίου Χαραλάμπους, Μάρτυρες, σελ. 29: «"Πᾶς ὅστις συλληφθῆ ἀποκρύπτων ἤ περιθάλπων ἄγγλον στρατιώτην, θά τιμωρῆται διά θανάτου", – ἡ διαταγή τῶν κατακτητῶν».

Ἡ ἕκτη ἔκδοση (τοῦ 2003), ἡ ὁποία χρησιμοποιεῖται στήν παρούσα ἐργασία, ἐκτυπώθηκε ἀπό τήν Ἱερά Μονή Βυτουμᾶ⁵²⁹. Ἡ αἰτία τῆς συγγραφῆς ἤ, ἀκριβέστερα, αἰτία κράτησης ἡμερολογιακῶν σημειώσεων, βρίσκεται, σύμφωνα μέ τόν συγγραφέα, στήν ἄνωθεν παρακίνηση⁵³⁰. Διασώθηκε καί τό χειρόγραφο τοῦ ἡμερολογίου, μέ ἱκανό ἀνέκδοτο ὑλικό, στοιχεῖα βαρυσήμαντα ἀπό τήν ἄποψη τῆς θεολογικῆς ἔρευνας, τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἰστορίας καί τῆς ἱστορίας τοῦ ἔθνους⁵³¹. Τό ἐκδοθέν βιβλίο διατήρησε τή μορφή τοῦ ἡμερολογίου καί ἀποτελεῖται ἀπό δέκα κεφάλαια. Τό ἔργο χαρακτηρίζουν δύο συστατικά ἀποστολικότητας ὡς διαχρονικῆς ἀξίας: ἡ γνησιότητα τῆς διδασκαλίας καί τό ἀπόλυτο αὐστηρό προσωπικό βίωμα τοῦ πνεύματος τῶν Ἀποστόλων στήν προσωπική ζωή τοῦ συγγραφέα⁵³². Τό σύγγραμμα διηγεῖται τή βιογραφική περιπέτεια τοῦ τριανταπεντάχρονου ἱερομονάχου Διονυσίου Χαραλάμπους, ὁ ὁποῖος στά χρόνια τῆς γερμανικῆς κατοχῆς στήν Ἑλλάδα βρέθηκε ἐγκάθειρκτος στίς φυλακές «χάριν τῶν χριστιανικῶν ἀρχῶν καί τῆς πατρίδος»⁵³³, ὅπου ἀνέπτυξε μιά ἀξιόλογη ποιμαντική δράση, σώζοντας τούς συγκατάδικούς του «ἀπό τήν πεῖναν καί τήν ἁμαρτίαν»⁵³⁴.
..........α΄ κεφάλαιο· «Ἀρχή τῆς ἱστορίας». Ὁ ἡγούμενος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Λειμῶνος στή Μυτιλήνη, τό 1942, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του⁵³⁵,

108

536.. Ὅ.π., σελ. 29: «Ὄχι; Μά τότε!... τότε ἀρνοῦμαι νά προσφέρω φιλοξενία; Ἐγώ, ὁ Χριστιανός; ὁ ἱερωμένος; ὁ ἡγούμενος τοῦ Μοναστηριοῦ μέ τή μεγάλη καί παλιά παράδοσι τῆς φιλοξενίας; Καί σέ ποιόν; Σ᾿ ἕνα δυστυχισμένο πού ἄφησε τά πάντα κι ἦρθε καί στάθηκε πλάι στούς δικούς μας τούς λεβέντες καί πολέμησε τούς βαρβάρους…».
537.. Ὅ.π., σελ. 38.
538.. Ὅ.π., σελ. 43: «Ἀγωνίζομαι νἄχω διαρκῶς ζωηρό μπροστά μου τό μαρτύριο Ἐκείνου πού "ἐκένωσεν ἑαυτόν", γιά νά μή λυγίσω. Τί ἀγώνας! Φθάνει, ἄραγε, Θεέ μου; Φθάνει ἡ δική μου "κένωσι"; Βοήθησε, Κύριε, ν᾿ ἀνθέξω ὥς τό τέλος».
539.. Ὅ.π., σελ. 43-44: «Μέ πιέζουν νά ἀνοίξω τό στόμα μου. Νά κάνω ἀποκαλύψεις, νά γεμίσουν τά μπουντρούμια. Νά σκοτώνουν σειρά. … Μά ἄν ὁ ἱερεύς ὀφείλη νά κρατήσῃ μυστικό ἕνα ἀσήμαντο παράπτωμα, πῶς μπορεῖ νά φανερώσῃ κάτι ἀπό ὅπου ἐξαρτᾶται ἡ ζωή ἑνός ἀδελφοῦ του;».
540.. Ὅ.π., σελ. 54: «Πιστοί καί ἄπιστοι, ὑλιστές καί πνευματικοί, προσευχόμαστε. "Ἐν θλίψεσιν ἐμνήσθημέν Σου, Κύριε". Ὅλοι κλίνουν τά γόνατα».
541.. Ὅ.π., σελ. 50-51: «Κανείς δέν θέλει νά λείπῃ ἀπ᾿ τήν προσευχή. Μάλιστα, στήν βραδυνή προσευχή, πού εἶναι αὐτοσχέδια καί ἀνταποκρίνεται πρός τόν ψυχικό μας πόνο, εἶναι ὅλοι γονατισμένοι, τά μάτια τους σταλάζουν. Ἡ τράπεζα κοινή. Ὅσα φαγητά καί φροῦτα μᾶς φέρνουν οἱ δικοί μας ἀπ᾿ ἔξω, μπαίνουν ὅλα μαζί. Καί ἔτσι ὅλοι, κι αὐτοί πού ἔχουν κι αὐτοί πού δέν ἔχουν, τρῶνε. Ἀναλογίζομαι τίς Ἀγάπες τῶν πρώτων Χριστιανῶν… Παραμονές τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ. Ἐκεῖνο πού μοῦ κάνει ἐντύπωσι εἶναι πώς ὅλοι γενικά αἰσθάνονται τήν ἀνάγκη τοῦ ψυχικοῦ καθαρμοῦ. Παίρνω λοιπόν τήν ἀπόφασι καί τούς λέω νά κάνουμε μεθαύριο μιά λειτουργία, καί νά κοινωνήσωμε. Μέ μεγάλη χαρά τό δέχτηκαν. Τούς λέω πώς γιά νά κοινωνήσουμε ἄξια, γιά νά ζήσωμε τήν πνευματική χαρά τῆς Θείας Μεταλήψεως, πρέπει νά προετοιμασθοῦμε μέ μιά ἀληθινή μετάνοια, μέ μιά ἐξομολόγησι εἰλικρινῆ. Καί σ᾿ αὐτό κανείς δέν ἐναντιώνεται. Εἶναι μιά ἐπιτακτική ἀνάγκη τῆς πονεμένης ψυχῆς μας».

..........ἀνέλαβε νά ἐκπληρώσει τό χριστιανικό καθῆκον τῆς φιλοξενίας, κρύβοντας στό μοναστήρι του ἕναν Ἄγγλο στρατιώτη⁵³⁶.
..........β΄ κεφάλαιο· «Ἄσυλο Μυτιλήνης». Οἱ ἐπανειλημμένες προσπάθειες τῆς φυγάδευσης τοῦ Ἄγγλου, πού ἀπαιτοῦσαν ἀπό τόν ἡγούμενο ἐξοικονόμηση τροφίμων καί χρημάτων, καί συνοδεύονταν μέ ἡμερονύκτια ἀγωνία καί φόβο θανάτου, κατέληγαν σέ ἀποτυχίες καί τίς περισσότερες φορές ἀπό τήν ἀπροσεξία καί τήν ὀλιγοψυχία τοῦ Ἄγγλου, ὁ ὁποῖος τελικά, ἔχοντας χρήματα πού τοῦ δόθηκαν γιά φυγάδευση, μεθᾶ σέ μιά ταβέρνα⁵³⁷, συλλαμβάνεται ἀπό τούς Γερμανούς καί προδίδει τόν ἡγούμενο.
..........γ΄ κεφάλαιο· «Στά χέρια τοῦ Χάλκο». Ὁ ἡγούμενος λαμβάνει ἐντολή νά παρουσιαστεῖ στή Γερμανική Ἀστυνομία, ὅπου ὑπέστη βασανιστήρια, σωματικά καί ψυχικά. Ὁ βασανιζόμενος ἀντλεῖ τή δύναμη ἀπό τή μνήμη τῶν παθῶν τοῦ Χριστοῦ⁵³⁸. Ἔχοντας συνείδηση ἱερέα, ἀρνεῖται νά κατονομάσει τούς συνεργάτες του⁵³⁹.
..........δ΄ κεφάλαιο· «Ἡ δίκη τῶν Ἐννιά». Στήν ἀναμονή τῆς ἀποφάσεως τοῦ Στρατοδικείου ὁ ἡγούμενος παρακινεῖ τούς συγκατάδικους νά προσευχηθοῦν⁵⁴⁰ καί, ἀντί τῆς σχεδόν βέβαιης ποινῆς θανάτου γιά ὅλους τους, τελικά καταδικάστηκαν σέ –ἕνας περισσότερα, ἄλλος λιγότερα– χρόνια φυλάκισης καί μεταφέρθηκαν στίς ποινικές φυλακές τῆς Μυτιλήνης.
..........ε΄ κεφάλαιο· «Ποινικές Μυτιλήνης». Ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει στό θάλαμο τῆς φυλακῆς κοινοβιακή ζωή⁵⁴¹.

109

542.. Ὅ.π., σελ. 57: «Τούς ἔχει λιώσει ἡ πείνα, ἡ λέρα, ἡ ψείρα. … Τούς βλέπετε καί χάνετε κάθε ἰδέα γιά τόν ἄνθρωπο».
543.. Ὅ.π., Εἰσαγωγικό Σημείωμα, σελ. 11: «Γι᾿ αὐτήν τήν ἀξιοθαύμαστη δρᾶσι του, πού αὐτός ἦταν ἡ ψυχή της, τίποτε δέν ἀναφέρει στό βιβλίο του. Γράφει ἁπλῶς γιά τήν ἔμπρακτη ἐκδήλωσι τῆς ἀγάπης τῶν Χριστιανῶν τῆς Θεσσαλονίκης, – καί τίποτ᾿ ἄλλο!»
544.. Ὅ.π., σελ. 77-78: «… οἱ χριστιανές γυναῖκες, πού ἔρχονται νά μᾶς βοηθήσουν. Ὅπως ὅλοι πού φέρνουν, ἔτσι κι᾿ αὐτές, ζήτησαν τόν "πατέρα Ἡγούμενο". Μ᾿ ἔχουν ἀναγνωρίσει σιωπηρῶς ὡς ἀντιπρόσωπο τῶν φτωχῶν τοῦ στρατοπέδου, καί μοῦ παραδίδουν δυό καροτσάκια πράγματα…».
545.. Ὅ.π.,: «… ἔρχεται καί ὁ φύλακας νά μᾶς κλειδώσῃ. … – Ὁ πρῶτος θάλαμος, μᾶς λέει, ἔμαθε πώς τό πρωί θά γίνουν ἐκτελέσεις καί εἶναι ἀνάστατος. Δέν πᾶς λίγο, πάτερ Ἡγούμενε, νά τούς πῇς κανένα λόγο; Αὐτοί θά τρελαθοῦν ὥς τό πρωί. Πηγαίνω» (σελ. 81). «Τά μωρά πρό πάντων. …Κλαῖνε, φωνάζουν. … Τά μαζεύω κοντά μου. Ἀνοίγουμε τούς θησαυρούς τῶν καλῶν Χριστιανῶν, καί τούς δίνουμε ψωμάκι, φαγητό, γλυκίσματα. Ντύνουμε καί τά πιό γυμνά» (σελ. 88). «Οἱ κρατούμενοι πληθαίνουν, –περάσανε τούς 860– καί οἱ ἀνάγκες γίνονται πιό πολλές. Σήμερα, γιά νά ἰδῶ ἀπό τί κυρίως ἔχουμε ἀνάγκη, ἔκαμα τό γῦρο ὅλων τῶν θαλάμων. Κατάστασι ἀξιοθρήνητη» (σελ. 93). 546.. Ὅ.π., σελ. 100: «Πῶς ν᾿ ἀφήσω ὅλον τοῦτον τόν κόσμο μόνο του, ὅλους αὐτούς τούς ἀνθρώπους πού μέ συνδέουν μαζί τους τόσοι καί τόσοι δεσμοί; Δέν εἶναι χρέος μου νά μείνω ὥς τό τέλος κοντά τους, κοντά σ᾿ αὐτούς πού τώρα εἶναι δικά μου παιδιά; Νά τούς ἐγκαταλείψω σέ τοῦτες τίς φοβερές ὧρες; Καί τί θά ποῦν μόλις ἰδοῦν πώς ἐγώ ξεφεύγω ἀπό τόν κοινό δρόμο τοῦ μαρτυρίου; Ἄν σταθῇ κανείς μπροστά μου καί μέ ρωτήσῃ: ”Ἔ, πάτερ, ποῦ τά φόρτωσες ὅλ᾿ αὐτά πού μᾶς ἔλεγες κάθε Κυριακή γιά ἀγάπη καί γι᾿ αὐτοθυσία”, ἐγώ τί θά τοῦ ἀποκριθῶ; … Ἡ θέσι μου εἶναι μαζί μ᾿ αὐτούς ἐδῶ, πού ὁ Κύριος μέ ἔταξε κοντά τους…».

..........Ἐνδιαφέρεται γιά τήν κατάσταση ὅλων τῶν φυλακισμένων⁵⁴², τούς ὁποίους παρηγορεῖ καί στηρίζει πνευματικά ὅσο τοῦ εἶναι δυνατόν.
..........στ΄ κεφάλαιο· «Στρατόπεδο Παύλου Μελᾶ». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Θεσσαλονίκη, ὅπου ὁ ἡγούμενος ὀργανώνει⁵⁴³ μιά πρωτόγνωρη χριστιανική κίνηση⁵⁴⁴, καταφέροντας μέσα στή φυλακή νά ἐκτελεῖ μιά πλούσια ποιμαντική δράση, φροντίζοντας νά ἔχουν οἱ συγκατάδικοί του τροφή καί ροῦχα⁵⁴⁵. Παρηγοροῦσε, ἐξομολογοῦσε, νουθετοῦσε. Τό μέγεθος τῆς ἀγάπης πρός τό φυλακισμένο του ποίμνιο ὁ ποιμένας θά ἐκφράσει ἀρνούμενος τή δυνατότητα τῆς προσωπικῆς του ἀπελευθέρωσης⁵⁴⁶.

110

547.. Ὅ.π., σελ. 116: «… τό Εὐαγγέλιο. Ποτέ δέν πέφτει ἀπ᾿ τά χέρια μου. Δέν τό χορταίνω. Ὅσο τό διαβάζω, τόσο καί περισσότερο τ᾿ ἀγαπῶ. Χρυσωρυχεῖο! Ὅσο πιό βαθειά σκάβεις, τόσο καί περισσότερο χρυσάφι βρίσκεις. … Ἄν μοὔλειπε αὐτό, ἄν δέν οἰκονομοῦσε ἔτσι ὁ Θεός νά μοῦ τ᾿ ἀφήσουν… Ποιός ξέρει; Ἴσως-ἴσως νά βυθιζόμουνα στήν ἀπελπισία».
548.. Ὅ.π., σελ. 143-144: «Πῶς νά ἔκανα νά σᾶς παρηγορήσω λιγάκι; Πῶς ἀλλιῶς παρά νά σᾶς μιλήσω λίγο γιά τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρός τά πονεμένα παιδιά Του, πού αὐτή καί μόνο μᾶς συνοδεύει καί παραμένει πιστή ἐδῶ κοντά μας; Οἰκονόμησα κάμποσα κομμάτια χαρτί, καμμιά σαρανταριά. Γράφω μερικά λόγια ἀγάπης. … Μέ τόν τρόπο ἐπικοινωνίας πού ἔχουμε ὀργανώσει, αὐτά τά χαρτιά μοιράζονται στά κελιά ὅπου εἶναι Ἕλληνες. Παρακαλῶ τόν Κύριο νά εὐλογήσῃ αὐτήν τήν προσπάθεια».
549.. Ὅ.π., σελ. 127: «… ἕνας νεαρός φύλακας. … Κάνει πώς ἐρευνᾶ τό κελλί. Γιά μιά στιγμή σταματᾶ αὐτό τό μηχανικό ψάξιμο καί μέ κοιτάζει στά μάτια μέ πόνο καί λύπη. – Εἶσαι παπᾶς; ρωτᾶ. – Ναί, τοῦ ἀπαντῶ. Καί δακρυσμένος μοῦ λέει: –Σπούδαζα στή Βιέννη. Μά αὐτός ὁ πόλεμος ἔκοψε τίς σπουδές μου. Καί μαζί μ᾿ αὐτές καί τό πόδι καί τό χέρι καί…– μοῦ δείχνει καί τό μάτι του. Καί τώρα, φύλακας… Ἄ, μεγάλο κακό ὁ πόλεμος. Φεύγει τό παλληκάρι. Μένει ὅμως ἡ ἀναταραχή πού δημιούργησε στήν ψυχή μου».
550.. Ὅ.π., σελ. 161: «Τό μυαλό μου εἶχε σταματήσει. Ἕνας φύλακας, –φύλαξ ἄγγελος– μέ μιά σπρωξιά μέ πέταξε στ᾿ ἀντικρινό κελλί».

..........ζ΄ κεφάλαιο· «Πρός Γερμανία». Οἱ κατάδικοι μεταφέρονται στή Γερμανία. Ἡ πορεία τους ἀπό φυλακή σέ φυλακή καταλήγει στά κάτεργα τοῦ Steϊn τῆς Αὐστρίας, ὅπου χωρίζουν τόν ἡγούμενο ἀπό τά πνευματικά του παιδιά καί ἡ μορφή τοῦ ποιμαντικοῦ του ἔργου ἀλλάζει. Χάνοντας τή συντροφιά τῶν συμπατριωτῶν του, καταφεύγει ἐξολοκλήρου στήν παρηγοριά τοῦ Εὐαγγελίου⁵⁴⁷.
..........η΄ κεφάλαιο· «Κάτεργα στά ξένα». Ἡ ἀλλαγή τῆς ἐργασίας ἔφερνε τήν ἀλλαγή τοῦ κελιοῦ. Μεταφερόμενος ἔτσι μέσα στό χῶρο τῶν κατέργων, ὁ ἡγούμενος φρόντιζε ὅλους τούς δυστυχισμένους, πού συναντοῦσε, εἴτε μέ συνομιλίες, εἴτε μέ γραπτά μηνύματα⁵⁴⁸, συμπεριλαμβάνοντας ὅλους στήν προσευχή του. Μέχρι καί ἀπό τήν ἐχθρική παράταξη βρίσκονταν μερικοί, πού ἤθελαν νά ἀνοίξουν τήν ψυχή τους στόν κατάδικο ποιμένα⁵⁴⁹.
..........θ΄ κεφάλαιο· «Ἕξι Ἀπριλίου». Ἡ τραγική μέρα τῆς ἕκτης Ἀπριλίου στό Steϊn. Οἱ κατάδικοι ἐλευθερώνονται, ἀλλά ἡ χαρά τους πνίγεται σέ αἱματοχυσία ἀπό τους S.S. πού ξαφνικά ὅρμησαν μέσα στή φυλακή. Στό χάος τοῦ ὁλικοῦ σκοτωμοῦ τό χέρι τοῦ Θεοῦ σώζει τόν ἡγούμενο, ὅπως διαβεβαιώνει ὁ ἴδιος, ἀπό τό βέβαιο θάνατο⁵⁵⁰.
..........ι΄ κεφάλαιο· «Ἡ παράγκα τοῦ Μπερνάου». Οἱ κατάδικοι, πού διασώθηκαν μετά τήν τραγική μέρα στό Steϊn, μεταφέρονται στό Μπερνάου, ὅπου βιώνουν τήν καθημερινή ἀγωνία. Μέσα σέ λίγες μέρες, ἀνήμερα τοῦ Πάσχα, ὅλοι θά ἀπελευθερωθοῦν, μαζί καί ὁ συγγραφέας τοῦ βιβλίου, πού θά σημειώσει:

111

551.. Ὅ.π., σελ. 184.
552. Διονυσίου Τρίκκης καί Σταγῶν, Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο, σελ. 7: «Στό μακρό διάστημα πού ἔζησα κι ἐγώ τήν καταθλιπτική ἀτμόσφαιρα τῶν γερμανικῶν κατέργων γνώρισα πολλές ἀνθρώπινες ψυχές. Πληγωμένες ἐλαφρότερα ἤ βαρύτερα, γεμᾶτες ἀγωνία, μισοπεθαμένες, νεκρές. Ἦταν ὅμως καί κάποιες ψυχές πού, μέσα στόν ″τόπο τῆς βασάνου″ βρῆκαν τή δύναμι νά κρατηθοῦν ὀρθές. Ἀντλῶντας ἀπό τήν πηγή τῆς πίστεως, διατήρησαν τήν προσήλωσί τους πρός αὐτό πού θεωροῦσαν καθῆκον, ὥς τό τέλος».
553.. Ὅ.π., σελ. 7: «Αὐτούς τούς ἀνθρώπους ἀναπολοῦσα συχνά μέ συγκίνησι. Μέ παρακινοῦσαν νά μήν τούς ἀφήσω θαμμένους γιά πάντα στή μνήμη μου, ἀφοῦ μάλιστα μποροῦσαν νά βοηθήσουν πολλούς ἀδελφούς μέ τή χριστιανική πίστι πού γέμιζε τήν ὕπαρξί τους».
554.. Ὅ.π., σελ. 10.
555.. Ὅ.π., σελ. 11.
556.. Ὅ.π., σελ. 14.
557.. Ὅ.π., σελ. 15.
558.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Στήν ἔνδοξή μας Ἑλλάδα ἀφήνω εἰκοσιπέντε χρόνια ὑπηρεσίας καί τά παιδιά μου, πού κοπίασα πολύ νά τά μορφώσω χριστιανικά κι ἑλληνόπρεπα. Στήν πιστή μου σύντροφο, τήν καλή μου γυναῖκα, τή φροντίδα τῶν ἀγαπημένων μας παιδιῶν. Στά πολυαγαπημένα μας παιδιά, τό ἱερό τοῦτο Εὐαγγέλιο πού αὐτό μόνο μπορεῖ νά τά κάμῃ εὐτυχισμένα. Στούς ἐχθρούς μου, πού συνετέλεσαν ἴσως στήν περιπέτειά μου αὐτή, τή συγχώρησι».

«Ἡ Γερμανία τοῦ Χίτλερ, τραγικό σύμβολο τοῦ χωρίς Χριστόν κόσμου, δέν ὑπῆρχε πιά. Κι ἀπ᾿ ὅλες τίς ψυχές ἀνέβαινε ὁ ὕμνος τῆς ζωῆς τῆς πίστεως»⁵⁵¹.

2.3.β. Ὁ πιστός στόν πόνο καί στό θάνατο

Στήν παρούσα ἐργασία χρησιμοποιήθηκε ἡ τέταρτη (τοῦ 1960) ἔκδοση τοῦ ἔργου. Τό πόνημα ἀφιερώθηκε σ΄ ἐκείνους, πού ἐκπλήρωσαν τό χριστιανικό τους καθῆκον⁵⁵² καί τῶν ὁποίων ὁ συγγραφέας ἦταν ὁ συγκατάδικος καί ἐξομολόγος. Τά δεκαπέντε διηγήματα τοῦ βιβλίου εἶναι οἱ ἐξιστορήσεις τῶν δεκαπέντε περιπτώσεων τοῦ χριστιανικοῦ ἀγώνα τῆς περιόδου τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου⁵⁵³.
..........α΄ διήγημα· «Ὁ Ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης». Ὁ ἱεροκήρυκας Κοζάνης, Ἰωακείμ Λιούλιας, κάποτε συμφοιτητής τοῦ συγγραφέα στή Θεολογική Σχολή τῆς Χάλκης, τό 1943 γίνεται συγκατάδικός του. Ἦταν ἐνεργό μέλος τῆς Ἐθνικῆς Ἀντίστασης, «ζωντανεύοντας τήν παράδοσι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κλήρου νά συνδέῃ τή θρησκευτική μέ τήν πατριωτική δρᾶσι»⁵⁵⁴ κι αὐτό ἦταν τό ἰδανικό του, πού τοῦ ἔδωσε «τόν ἔνδοξο θάνατο τοῦ Ἐθνομάρτυρος»⁵⁵⁵.
..........β΄ διήγημα· «Ὁ Δάσκαλος ἀπό τόν Πόντο»⁵⁵⁶ Ἰωάννης Παπαδόπουλος, ἔδωσε περίθαλψη στά ὀρφανά, ἀπό μητέρα, παιδιά «ἑνός εὐεργέτου πού ἀγωνιζόταν γιά τή λευτεριά τῆς δούλης Πατρίδος»⁵⁵⁷ καί ἔτσι βρέθηκε στή φυλακή. Πρίν ἀπό τήν ἐκτέλεσή του ἐξομολογήθηκε στόν συγγραφέα-ποιμένα καί τοῦ παρέδωσε τή διαθήκη του⁵⁵⁸.

112

559.. Ὅ.π., σελ. 19.
560.. Ὅ.π., σελ. 22. 561 Ὅ.π., σελ. 27: «Αὐτό θά πῆ νἄχης γιούς πού θέλουν ν΄ ἀγωνιστοῦν γιά τήν Πατρίδα. … Πατᾶ στερεά τό ἔδαφος τοῦ ἀγῶνα. Καί ξέρει πώς ἡ ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα εἶναι ἡ θυσία. Αὐτά τά πράγματα τἄχε ξεκαθαρίσει μέσα στήν ψυχή του αὐτός ὁ γερο - Ἕλληνας, καί τραβοῦσε ἥσυχος πρός τό θάνατο».
562.. Ὅ.π., σελ. 29: «Κατανόησε τήν ἀποστολή πού εἶχε κι ἐδῶ μέσα νά ἐκπληρώσῃ, καί προσαρμόστηκε μ᾿ εὐκολία καί ὑποταγή. Θά προσπαθοῦσε νά στρέψῃ τίς ψυχές τῶν γύρω του πρός τό Δημιουργό τους. Οἱ κακουχίες, οἱ στερήσεις, τά βασανιστήρια εἶχαν τό ἀντίθετο ἀποτέλεσμα στήν ψυχή του, ἀπ᾿ αὐτό πού ἐπιζητοῦσαν οἱ βασανιστές του. Τοῦ ἔδιναν καινούργιες δυνάμεις Αἰσιοδοξίας, Ἀγάπης καί Πίστεως».
563.. Ὅ.π., σελ. 32.
564.. Ὅ.π., σελ. 32: «Μέ δίδαξε μέ τό φωτεινό του παράδειγμα πῶς εἶναι δυνατόν ὁ Χριστιανός νά γίνῃ σάν τόν ἀετό πού, ἀντί νά τσακιστῇ μέσα στήν καταιγίδα, ἐκμεταλλεύεται τά ρεύματα γιά ν᾿ ἀνεβαίνῃ σέ ἀπροσπέλαστα ὕψη».

..........γ΄ διήγημα· «Ἐπιστροφή». Τό νεαρό παλικάρι, ὁ Τάκης, κάποτε παραστράτησε στή ζωή του, ἀλλά στή φυλακή ἀπέκτησε ξανά τόν Χριστό, μέ τή βοήθεια τοῦ συγκατάδικου ποιμένα⁵⁵⁹, ὁ ὁποῖος καί συνέγραψε ὕστερα τήν ἱστορία του. Τόν θάνατο τοῦ Τάκη ὁ ἁγιολόγος-συγγραφέας χαρακτήρισε ὡς «θυσία αἰνέσεως στόν Πανάγαθο Δημιουργό»⁵⁶⁰.
..........δ΄ διήγημα· «Ὁ γερο – Κούλας». Πατέρας, πού πλήρωσε μέ τή ζωή του τήν ἀνατροφή τῶν υἱῶν του, τούς ὁποίους μεγάλωσε μέ βαθύ συναίσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ. Ἡ θυσία αὐτή τοῦ πατέρα θεωρήθηκε ἀπό τόν συγγραφέα ὡς ἡ «ὡραιότερη μορφή τοῦ ἀγῶνα»⁵⁶¹.
..........ε΄ διήγημα· «Μιμητής τοῦ Καλοῦ Ποιμένος». Ὁ ἱερέας, πού ταύτισε τή μοίρα του μέ τή μοίρα τῶν λογικῶν του προβάτων, ἕτοιμος νά θυσιάσει καί τήν ψυχή του ὑπέρ αὐτῶν. Φυλακίστηκε μαζί μέ τό ποίμνιό του, συνεχίζοντας μέσα στή φυλακή τό ποιμαντικό του ἔργο⁵⁶². Σύντομα ἦρθε ἡ διαταγή γιά τήν ἀπελευθέρωσή του, «νέα κλῆσι νά συνεχίσῃ ἀλλοῦ τό χριστιανικό του ἔργο»⁵⁶³, ἀφήνοντας τό παράδειγμά του γιά τούς μετέπειτα⁵⁶⁴.
..........στ΄ διήγημα· «Ἡ Ἀμοιβή». Ὁ πλούσιος ἄρχοντας ἀπό τή Λέσβο. Φιλοξένησε Ἄγγλο στρατιώτη, πού τό θεωροῦσε καθῆκον του πρός τό ἔθνος καί πρός τόν ἄνθρωπο, ἡ ἐκπλήρωση τοῦ ὁποίου τόν ἔφερε στή φυλακή. Γιά τήν ἀπελευθέρωσή του οἱ Γερμανοί ἀντί χρημάτων ζήτησαν νά τούς ὑπηρετήσει, ἀλλά ὁ ἄρχοντας προτίμησε νά μεταφερθεῖ στά κάτεργα τῆς Γερμανίας,

113

565.. Ὅ.π., σελ. 35.
566.. Ὅ.π., σελ. 39: «Μᾶς ἀγαποῦσε καί μᾶς πονοῦσε ὅλους. Ἡ χαρά μας κι ὁ πόνος μας ἔβρισκε ἀντανάκλασι μέσα στή δική του ψυχή».
567.. Ὅ.π., σελ. 37.
568.. Ὅ.π., σελ. 44.
569.. Ὅ.π., σελ. 44.
570.. Ὅ.π., σελ. 49.
571.. Ὅ.π., σελ. 55.
572.. Ὅ.π., σελ. 57: «Ὑπῆρχε μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τίς ἠθικές ἀρχές πού συγκροτοῦν τήν ἀξία τῆς προσωπικότητος. … Ὑπῆρχε λοιπόν μέσα στήν ψυχή του ὁ σεβασμός πρός τήν ἠθική, πού αὐτός τήν ἔλεγε θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἦταν εὐλαβής μ᾿ ἕνα πολύ ἤρεμο τρόπο».
573.. Ὅ.π., σελ. 60: «Εἶχε ἀντιμετωπίσει μ᾿ ἀκλόνητο θάρρος καί θαυμαστή ψυχραιμία τή δοκιμασία. Προσευχόταν μέ θέρμη κι εἶχε ἀφήσει τόν ἑαυτό του στόν Θεό. Τώρα ἡ πίστι του εἶχε γίνει πιό βέβαιη καί πιό καθαρή. Γιατί μέ τήν ἀπελευθέρωσί του εἶδε ὅτι ὁ οὐράνιος Πατέρας προστατεύει αὐτούς πού θέλουν νά γίνουν παιδιά του».

παρά νά πράττει ἀντίθετα στή συνείδησή του. «Κι ὥς τό τέλος ὁ καλός Θεός, στόν Ὁποῖο ἐμπιστεύτηκε τόν ἑαυτό του, τόν ἐφύλαξε ἀπό κάθε θάνατο…»⁵⁶⁵.
..........ζ΄ διήγημα· «Καταγόταν ἀπ᾿ τήν Ἑλλάδα». Ὁ φύλακας τοῦ στρατοπέδου Παύλου Μελᾶ, πού συνέπασχε μέ τούς φυλακισμένους του⁵⁶⁶ καί ἔγινε ὑπηρέτης τους, ἐπειδή ἦθελε «νά λέγεται παιδί τῆς Ἑλλάδος»⁵⁶⁷.
..........η΄ διήγημα· «Οἱ Καλαθάδες». Τρία «Ἑλληνόπουλα, τ᾿ ἀδιάφθορα καί γνήσια»⁵⁶⁸, πού μέ κίνδυνο γιά τή ζωή τους ὑπηρετοῦσαν τούς φυλακισμένους. «Ἔδειξαν σοβαρότητα καί δραστηριότητα κι ἐπιμονή συνειδητοῦ μεστωμένου Χριστιανοῦ»⁵⁶⁹.
..........θ΄ διήγημα· «Χελιδόνια τοῦ Χριστοῦ». Τά παιδιά τοῦ κατηχητικοῦ τῆς Θεσσαλονίκης. Συναισθάνθηκαν κι αὐτά τό καθῆκον τους νά στηρίζουν τούς φυλακισμένους χριστιανούς, φέρνοντάς τους τρόφιμα καί ροῦχα, ἀψηφώντας τό φόβο τῶν κατακτητῶν. Παιδιά, ἀπό τά ὁποῖα «ὁ κατάδικος πατέρας πῆρε τό πρότυπο πάνω στό ὁποῖο θά ἀνέτρεφε καί τό δικό του παιδί, ὅταν θά ἐρχόταν ἡ εὐλογημένη στιγμή τῆς ἐξόδου»⁵⁷⁰.
..........ι΄ διήγημα· «Ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου». Ὁ ἱερέας τῶν φυλακῶν, παλιός ἀπόφοιτος τῆς Χάλκης, ἐρχόταν νά λειτουργήσει καί νά κηρύττει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ στούς φυλακισμένους, ἐνημερώνοντάς τους κρυφά καί γιά τά τελευταῖα πολεμικά νέα καί φέρνοντάς τους τρόφιμα. Δέ λογάριασε κανένα κίνδυνο, διότι δέν εἶχε νά χάσει τίποτε, ὅπως ἔλεγε: «Τί ἔχω στόν κόσμο; Τόν Χριστό μόνο. Κι ὁ Χριστός ἔγινε τώρα Παυλομελαδίτης»⁵⁷¹.
..........ια΄ διήγημα· «Εἰς τήν ὑπηρεσίαν τῆς Ἀγάπης». Ὁ εὐλαβής⁵⁷² χριστιανός χωροφύλακας, πού ὑπηρετοῦσε τούς αἰχμαλώτους συμπατριῶτες, μέ κίνδυνο γιά τή ζωή του. Μιά προδοσία θά τοῦ κόστιζε βέβαιη ἐκτέλεση, ὅμως βγῆκε ἀπό τή δοκιμασία, χωρίς νά χάσει τή ζωή καί ἰσχυρότερος στήν πίστη⁵⁷³.

114

574.. Ὅ.π., σελ. 62.
575.. Ὅ.π., σελ. 64: «Ἀλλά πρό πάντων ἦταν μιά ψυχή μέ ἀρχές, μέ πίστι καί πατριωτισμό. Μποροῦσα νά τό διαπιστώσω μέ βεβαιότητα ἀπ᾿ τίς ἐξομολογήσεις της. Προσευχόταν θερμά. Κοινωνοῦσε συχνά. Ἀγαποῦσε τήν Πατρίδα καί τήν πονοῦσε γιά τή σκληρή δοκιμασία. Ἤθελε ἀκόμα νά δῇ τόν ἄνθρωπο στή θέσι πού τοῦ ἅρμοζε. Μακρυά ἀπό τόν ξεπεσμό, τήν ἀνηθικότητα καί τούς συμβιβασμούς. Ἦταν ἕνας ἀκέραιος χαρακτήρας».
576.. Ὅ.π., σελ. 66: «Ὅλα τά στάδια τά πέρασε ὁ χριστιανικός ἀγώνας: δελεαστικές προτάσεις˙ ἀπειλές˙ βασανιστήρια˙ ἐκτέλεσι. Μέ σατανικό τρόπο οἱ χιτλερικοί προσπαθοῦν νά πάρουν μέ τό μέρος τους τούς ἀδούλωτους ὑπερασπιστές τοῦ Χριστοῦ. Μ᾿ αὐτοί, χωρίς νά προσέχουν τά δολώματα, χωρίς νά πτοοῦνται ἀπό τίς ἀπειλές, προτιμοῦν ἀδίστακτα τό Λάκκο τῶν Λεόντων καί τό ἐκτελεστικό. Ὄχι, ὁ νέος Ναβουχοδονόσορ δέ θά προσκυνηθῇ ἀπ᾿ αὐτούς».
577.. Ὅ.π., σελ. 67.
578.. Ὅ.π., σελ. 73: «Αὐτοί οἱ σκελετωμένοι παπᾶδες, οἱ βρυκόλακες πού βγῆκαν ἀπ᾿ τά μπουντρούμια, –τί τραγική εἰρωνεία!– αὐτοί θά σώσουν τή Γερμανία. Ναί, ἄπιστη, θλιβερή Γερμανία. Μή διστάζῃς, μή ντρέπεσαι. Ἔλα σ᾿ αὐτούς καί θά σέ βοηθήσουν. Δέ μνησικακοῦν γιά ὅ,τι τούς ἔκανες. Οἱ Χριστιανοί δέ θυμοῦνται…»

..........ιβ΄ διήγημα· «Ἀδελφή». Ἡ τριαντάχρονη Κίτσα δικάστηκε σέ τριῶν ἐτῶν εἰρκτή, διότι ἔκρυψε καί φυγάδεψε Ἄγγλους στρατιῶτες. Ἀνέλαβε νοσοκόμα στό ἀναρρωτήριο τοῦ στρατοπέδου καί φρόντιζε τούς κρατουμένους σάν πραγματική ἀδελφή ἐκπληρώνοντας, ὅπως ἔλεγε, «καθῆκον χριστιανικό καί ἐθνικό»⁵⁷⁴. Ὡς ἀρχηγός τῶν γυναικῶν τοῦ στρατοπέδου φρόντιζε γιά τίς ἀνάγκες τους, τήν καθαριότητα καί τήν τάξη, ἀλλά καί παιδαγωγοῦσε, καυτηριάζοντας τήν ἀνηθικότητα. Ἦταν γνήσια χριστιανή, μέ ἀρχές, πίστη καί πατριωτισμό⁵⁷⁵.
..........ιγ΄ διήγημα· «Μάρτυρες Χριστοῦ οἱ καρτερόψυχοι». Ἔτσι ὀνόμασε ὁ συγγραφέας τούς Γερμανούς ἱερεῖς, πού δέν προσκύνησαν τό εἴδωλο τοῦ φύρερ⁵⁷⁶, ἀλλά ἔχοντας τήν ἀγάπη, τό ὁλόψυχο δόσιμο καί τή βαθιά πίστη στόν Χριστό, ἀντιστάθηκαν μέ θάρρος, ὑπομονή καί καρτερία⁵⁷⁷.
..........ιδ΄ διήγημα· «Ὡς χρυσόν ἐν χωνευτηρίῳ». Ὁ Ἕλληνας λόγιος ἱερέας ἐπιτελοῦσε ποιμαντικό ἔργο στήν ἑλληνική ἐνορία, στό Μόναχο τῆς Γερμανίας. Ἀρνούμενος νά ὑπηρετήσει τό Κόμμα καί νά γίνει ἕνας χιτλερικός, ὁδηγήθηκε στό Νταχάου. Ἀπελευθερώθηκε καί ἐπέστρεψε στά καθήκοντά του, πεπεισμένος, πώς ἡ ἐλπίδα γιά τή σωτηρία τῆς Γερμανίας, εἶναι οἱ ἱερεῖς, τούς ὁποίους ἐκείνη ἤθελε νά ἀφανίσει578.
..........ιε΄ διήγημα· «Ἀχθοφόροι τῆς Ἀγάπης». Ἡ ἀνοικτή ἐπιστολή τοῦ συγγραφέα πρός τούς χριστιανούς τῆς Θεσσαλονίκης εἶναι ἡ κατακλείδα τοῦ βιβλίου.

115

579.. Ὅ.π., σελ. 74: «Εἶναι σκληρή ἡ στέρηση πραγμάτων, ἀπ᾿ τά πιό στοιχειώδη. Βαρύ τοῦ κρύου τό μαρτύριο. Φρικτά τ᾿ ἀμέτρητα βασανιστήρια. Μά ἕνα εἶναι κυριολεκτικά πού σέ λυώνει. Γιατί πῶς ν᾿ ἀνθέξῃς ὅταν ξέρῃς καλά πώς εἶναι ἄνθρωποι πολλοί ἀπ᾿ ἔξω πού σέ σκέπτονται, πού θἄθελαν νά σοῦ ποῦν μιά λέξι ἐνισχυτική, ἄνθρωποι πού σ᾿ ἐπιθυμοῦν, κι ὅμως φοβοῦνται! Φοβοῦνται νά ᾿ρθοῦν νά σέ δοῦν. Φοβοῦνται τήν τύχη τήν κακή σου. Φοβοῦνται! … Πέστε μου τώρα: Νοιώθετε τήν εὐγνωμοσύνη τοῦ καταδίκου, πρός ἐκεῖνον πού ξεχώρισε ἀπ᾿ τούς ἄλλους κι ἦρθε θαρραλέα καί ταπεινά πρός αὐτόν;».
580. Ἀνάτυπο περιοδικοῦ «Ἀνάπλασις», Ὁ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονύσιος (Ἕνας Ἅγιος Ἱεράρχης), (Μάρτιος 1971), ἀπό τό ἄρθρο τοῦ τότε Μητροπολίτου Ἀττικῆς καί Μεγαρίδος Νικοδήμου, Προσφορά τοῦ λόγου στόν ὑπερούσιο Λόγο, σελ. 27: «Τό βιβλίο τοῦ Τρίκκης Διονυσίου "Πιστοί ἄχρι θανάτου" δέν θά ξεπεραστῇ. Θά μείνῃ σάν ἀξιολογώτατο ἱστορικό ὑλικό γιά τόν συγγραφέα τῆς συνθετικῆς ἱστορίας τοῦ δευτέρου παγκοσμίου πολέμου καί τῶν πρώτων μεταπολεμικῶν χρόνων, ἀλλά καί σάν βασικό ἀνάγνωσμα γιά τίς γενεές τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων, πού θά θελήσουν νά τραφοῦν καί νά μεστώσουν μέσα στήν πίστι καί στόν ἡρωϊσμό τῶν προγόνων».
581. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Πιστοί ἄχρι θανάτου, σελ. 13: «Ἀπό τούς ἐθνομάρτυρας αὐτούς κληρικούς πολλοί ἦσαν μεγάλες μορφές. Τούς στόλιζαν πολλές χριστιανικές ἀρετές κι εἶχαν βαθειά συναίσθησι τοῦ καθήκοντός τους πρός τήν πατρίδα. Ἄλλοι ἀπ᾿ αὐτούς ἦσαν ἁπλοί, συνηθισμένοι "παπάδες". Ἀλλά καί οἱ πρῶτοι καί οἱ δεύτεροι μέσα στήν τρομοκρατία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης βρῆκαν τή δύναμι ν᾿ ἀντιτάξουν σέ ξένους καί ξενοκινήτους τό ἡρωϊκόν "ὄχι". Εἶναι δίκαιο, νά ἐπισύρῃ τό παλληκαρίσιο θάρρος τους αὐτό τόν ἀνυπόκριτο θαυμασμό μας». 582.. Ὅ.π., σελ. 13.
583.. Ὅ.π., σελ. 15-16: «Ἡ αἱματηρή ὅμως θυσία τῶν Ἑλλήνων κληρικῶν, πού συνετέλεσε τόσο πολύ στή διαφύλαξι τῶν ἐθνικῶν μας πνευματικῶν θησαυρῶν, δέν εἶναι ὅσο θά ἔπρεπε γνωστή στούς πολλούς. Δέν ἔχουν δημοσιευθῆ λεπτομέρειες τοῦ μαρτυρίου τους καί ὁ λαός δέν γνωρίζει ὅσο πρέπει τήν ἀγωνία τῶν καλῶν ἐκείνων βοσκῶν του, πού, ὅταν εἶδαν τούς λύκους νά ἔρχωνται, δέν ἄφησαν ἀνυπεράσπιστα τά πρόβατά τους στήν ἁρπαγή καί στό σκόρπισμα, μά ἔμειναν κοντά τους θυσιάζοντας καί τή ζωή τους γι᾿ αὐτά».

Ὁ χριστιανικός τους ἄθλος ἔσωσε τούς φυλακισμένους ἀπό τό μεγαλύτερο μαρτύριο, πού εἶναι ἡ ἀπουσία τῆς παρηγοριᾶς τῶν συνανθρώπων⁵⁷⁹.

2.3.γ. Πιστοί ἄχρι θανάτου

Τό πρωτοφανές τοῦ συγγράμματος στήν ἱστορία τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματείας, εἶναι τό εἶδος τοῦ Μαρτυρολογίου ὡς ἱερατικοῦ. Ἡ πραγματεία (ἡ μοναδική της ἔκδοση ἔγινε τό 1959) ἔχει μορφή ἀνθολογίας ἱστορικῶν ντοκουμέντων⁵⁸⁰ γιά τούς ἐθνομάρτυρες ἱερεῖς⁵⁸¹ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, τήν περίοδο «ἀπό τό ἔνδοξο Σαράντα κι ἐδῶ»⁵⁸². Ἡ πανελλήνια ἀντίσταση τῶν ἱερέων ἐξασφάλισε τή νίκη τοῦ χριστιανισμοῦ στή χώρα, ὅμως οἱ ἄθλοι τους παρέμειναν ἄγνωστοι στήν πλειονότητα τοῦ λαοῦ⁵⁸³, ὁ ὁποῖος χτυπιόταν ἀπό τό βούρδουλα τῆς ἀσέβειας πρός τούς ἱερεῖς, πού κι αὐτοί εἶχαν ἀπονεκρώσει τίς συνειδήσεις τους ἀπό τήν ἀδιαφορία καί τήν ἀμέλεια πρός τά καθήκοντά τους.

116

584.. Ὅ.π., σελ. 13-14: «Ἄν ἔστεργαν οἱ Ἕλληνες ἱερεῖς νά κρατήσουν κλεισμένα τά χείλη τους, ἦταν βεβαία ἡ σωτηρία τῆς ζωῆς τους. Μά αὐτοί ἔβλεπαν τίς συνέπειες πού θά εἶχε ἡ τέτοια στάσι τους: τό ποίμνιο βυθισμένο στήν ἀποθάρρυνσι καί "ὁ δράκων ὁ πυρρός, ὁ μέγας" νά ἔχῃ μπηγμένα τ᾿ ἀπαίσια δόντια του στό σῶμα τῆς πατρίδος. Ἄφηναν τή σκέψι τους νά πάῃ καί πιό μακρυά: Σέ τί θέσι θά βρισκόμαστε ἐμεῖς πού σήμερα ἐλεύθερα ἀναπνέομε, "ζῶμεν καί κινούμεθα καί ἐσμεν", χωρίς ἴσως νά θυμούμαστε ὅσο πρέπει ἐκείνους, πού δέχθηκαν πρόθυμα νά θυσιασθοῦν χάριν τῆς δικῆς μας ἐλευθερίας».
585.. Ὅ.π., σελ. 14: «Ἐθεώρησαν καθῆκον τους νά τηρήσουν τήν Κυριακή ἐντολή: "Ὁ ποιμήν ὁ καλός τήν ψυχήν αὐτοῦ τίθησιν ὑπέρ τῶν προβάτων" (Ἰωάν. 10, 11). Ἔμειναν κοντά στά πρόβατά τους, ἐνῶ μποροῦσαν μέ τή φυγή νά σωθοῦν. Κι ὄχι μόνο δέν ἔφυγαν, ἀλλά καί δέν σώπασαν. Ἔκαμαν ἔλεγχο, ὅπως ἤθελε ἡ ἐντολή τοῦ Ἀποστόλου: "Μή συγκοινωνῆτε τοῖς ἔργοις τοῖς ἀκάρποις τοῦ σκότους, μᾶλλον δέ καί ἐλέγχετε" (Ἐφεσ. 5, 11). Ἀντιστάθηκαν ἀλύγιστα στόν πονηρό, ὅπως συμβουλεύει ὁ ἅγιος Ἰάκωβος: "Ἀντίστητε τῷ διαβόλῳ καί φεύξεται ἀφ᾿ ὑμῶν" (Ἰακώβ. 4, 7)».

..........Ὁ στόχος τοῦ συγγράμματος εἶναι τριπλός: α΄. Τιμή τῶν μαρτύρων, β΄. Θεραπεία τῆς κρίσεως τῆς ἱερωσύνης, γ΄. Ἐξύψωση τοῦ κύρους τῶν ἱερέων στίς συνειδήσεις τῶν χριστιανῶν.
..........Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς παρουσιάζει μιά χρυσοστόμια ἐπιμονή στά θέματα τῆς διδασκαλίας, ὥστε νά γίνουν κτῆμα τοῦ ἀναγνώστη, μέ προοπτική τήν πρακτική ἐφαρμογή στή ζωή του.
..........Στόν Πρόλογο θεμελιώνεται ἡ θεολογία τοῦ μαρτυρίου, ἑρμηνεύεται ἡ αἰτία⁵⁸⁴ του καί ὁ τρόπος, μέ τόν ὁποῖο τό μαρτύριο ἐμφανίζεται στόν 20^ο αἰώνα⁵⁸⁵.
..........Οἱ ἑπτά ἑνότητες τοῦ συγγράμματος ἀντιστοιχοῦν γεωγραφικά στή Στερεά Ἑλλάδα, τήν Πελοπόννησο, τή Θεσσαλία, τήν Ἤπειρο, τήν Μακεδονία, τή Θράκη καί τά Νησιά. Ἡ ταξινόμηση τῶν κειμένων ἔγινε ἀνά Μητρόπολη, ὅπου οἱ Μάρτυρες –οἱ ἱερεῖς, διάκονοι καί ἱερομόναχοι– ἦταν ταγμένοι νά ὑπηρετοῦν τό ποιμαντικό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας.
..........Κάθε ἑνότητα ἔχει εἰσαγωγικό σημείωμα, πού παρουσιάζει ἕνα πρωτόγνωρο στοιχεῖο: ἀναδεικνύει τά κατορθώματα τῶν προγόνων τῆς προχριστιανικῆς περιόδου, πού ἀξιοποιοῦνται καί τελειοποιοῦνται στή χριστιανική ἱστορία τῆς Ἑλλάδος. Ἡ σωστή ἀντίληψη γιά τήν ἱστορική πορεία καί τήν ἠθική ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, προικισμένου ἀπό τόν Θεό μέ ἐξαιρετικά χαρίσματα, σύμφωνα μέ τό συγγραφέα, θά κάνει τούς Ἕλληνες νά ἑστιάζουν τόν προορισμό τους στήν ἀποστολή καί στήν ἑνότητά τους. Στό τέλος τῆς κάθε ἑνότητας ὁ μαρτυρολόγος παραθέτει ἀπόσπασμα ἀπό τήν Ἁγία Γραφή, σχετικό μέ τό μαρτύριο, μέ ἰδιαίτερη προσήλωση στήν Ἀποκάλυψη τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη, ὅπως καί στά τροπάρια τῶν μαρτύρων.

117

586.. Ὅ.π., σελ. 25: «Τίς μετοχή δικαιοσύνῃ καί ἀνομίᾳ; Τίς δέ κοινωνίᾳ φωτί πρός σκότος; Τίς δέ συμφώνησις Χριστῷ πρός Βελίαρ; ἤ τίς μερίς πιστῷ μετά ἀπίστου; Τίς δέ συγκατάθεσις ναῷ τοῦ Θεοῦ μετά εἰδώλων;» (Β΄ Κοριν. 6, 14-15).
587.. Ὅ.π., σελ. 32: «...ἡ κομμουνιστική καταιγίδα, πού ἀπό τίς ἁμαρτίες μας παρεχώρησε ὁ Κύριος νά ἐνσκήψῃ στήν πατρίδα». 588.. Ὅ.π., σελ. 137.
589.. Ὅ.π., σελ. 261.
590.. Ὅ.π., σελ. 27: «...ἦταν λειτουργός μέ συναίσθησι τῆς ἀποστολῆς καί τῆς εὐθύνης του, χριστιανός πού ζοῦσε τόν πόνο τῶν ἀδελφῶν του καί τόν ἔνιωθε σάν δικό του».
591.. Ὅ.π., σελ. 223.
592.. Ὅ.π., σελ. 34: «Εἶχεν εὐσέβεια, εὐφυΐα καί δραστηριότητα. ... Δέν ἦταν ἄνθρωπος τῶν χρημάτων κι ἔμεινε πάντα πτωχός. Πίστευε στήν ἀποτελεσματικότητα τοῦ κηρύγματος καί δέν τό παρέλειπεν εὔκολα. Εἶχε ἀκόμα ἐνθουσιώδη ἀγάπη γιά τήν πατρίδα καί βοήθησεν ἐθνικές ὀργανώσεις».
593.. Ὅ.π., σελ. 29.
594.. Ὅ.π., σελ. 66.
595.. Ὅ.π., σελ. 26–27: «Ἀκόμα κι οἱ ἐχθροί τῆς Ἐκκλησίας κομμουνισταί εἶχαν μερίδιο στήν ἀγάπη του. Ἀλλ᾿ αὐτό ἀκριβῶς τό τελευταῖο ἦσαν οἱ ἄνθρακες –κατά τόν Ἀπόστολον Παῦλον– "ἐπί τήν κεφαλήν αὐτῶν", πού ἔθρεψαν τή φλόγα τοῦ μίσους των».
596.. Ὅ.π., σελ. 201.
597.. Ὅ.π., σελ. 32: «Σ᾿ ὅλα τά χρόνια τῆς διακονίας του ἦταν εὐλαβής, φιλακόλουθος, εὐθύς, γεμᾶτος καλωσύνη. Τόν διέκρινε ἀκόμα πατριωτισμός καί θάρρος. Κατά τήν Κατοχή οὔτε μιά στιγμή δέν ἄφησε τή θέσι του».

..........Οἱ ἄξονες στό ὑπόβαθρο τοῦ διδακτικοῦ μέρους εἶναι οἱ ἑξῆς: ἡ ἑνότητα καί ἡ ἀλληλεπίδραση τοῦ ἀνθρώπου μέ τή φύση, ἡ ἐσωτερική ἑνότητα τοῦ λαοῦ, ἡ ἑνότητα τοῦ ποιμένα μέ τό ποίμνιό του, ἡ ἐπίδραση τοῦ βίου καί τῶν πράξεων τοῦ ποιμένα στίς ψυχές τῶν ποιμαινομένων, ἡ ἔντονη καυτηρίαση τοῦ κομμουνισμοῦ.
..........Ἡ αἰτία τοῦ μαρτυρίου τῶν ἱερέων ἦταν ἡ ἄρνησή⁵⁸⁶ τους νά συνεργαστοῦν μέ τούς ἄθεους κομμουνιστές⁵⁸⁷.
..........Τά γνωρίσματα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς τῶν ἐθνομαρτύρων-ἱερέων, σύμφωνα μέ τίς πηγές τοῦ Μαρτυρολογίου: τούς διέκρινε βαθιά πίστη καί εὐγένεια⁵⁸⁸, συνείδηση τοῦ «ὕψους τοῦ λειτουργήματός τους»⁵⁸⁹ καί τῆς εὐθύνης⁵⁹⁰, φρονιμότητα καί ὑπακοή στούς ἀνωτέρους⁵⁹¹, ἀγάπη πρός τήν πατρίδα⁵⁹², ἀγάπη «πολυμήχανη»⁵⁹³ καί «δημιουργική»⁵⁹⁴ πρός τό ποίμνιο καί ἀγάπη πρός τούς ἐχθρούς⁵⁹⁵, εὐλάβεια, εἰλικρίνεια, φιλαλήθεια⁵⁹⁶, εὐθύτητα καί θάρρος⁵⁹⁷,

118

598.. Ὅ.π., σελ. 71: «Μελετοῦσε συνεχῶς τόν λόγον τοῦ Θεοῦ». 599.. Ὅ.π., σελ. 39: «Ἰδίως ἐντρύφημά του παντοτεινό ἦταν τό χριστιανικό ἔντυπο καί χαρακτηριστικό γνώρισμα τῆς εὐσεβοῦς ζωῆς του ἡ μελέτη».
600.. Ὅ.π., σελ. 190.
601.. Ὅ.π., σελ. 200.
602.. Ὅ.π., σελ. 64.
603.. Ὅ.π., σελ. 50.
604.. Ὅ.π., σελ. 51.
605.. Ὅ.π., σελ. 67: «Συγχωρεῖ ὅλους ὅσους τόν ἔβλαψαν καί παρακαλεῖ νά τόν συγχωρήσουν ἐκεῖνοι πού τυχόν ἐλύπησε».
606.. Ὅ.π., σελ. 234.
607.. Ὅ.π., σελ. 53: «...κυρίως ἐκαλλιέργησε τήν ἀρετήν τοῦ εἰρηνοποιοῦ».
608.. Ὅ.π., σελ. 37: «Κῆρυξ θερμός τῶν ἀληθειῶν τοῦ Εὐαγγελίου μά καί τῶν ἰδανικῶν τοῦ Ἔθνους μας...».
609.. Ὅ.π., σελ. 37: «Εἶχε γίνει ὁ ἄγγελος παρηγορίας τοῦ ποιμνίου του, πού δεινοπαθοῦσε, παρέχοντας πρόθυμα τήν ἠθική καί ὑλική συνδρομή του».
610.. Ὅ.π., σελ. 66.
611.. Ὅ.π., σελ. 79: «Ἔγινε βοηθός τῶν ἀσθενούντων καί ὅλων ὅσοι εἶχαν ἀνάγκη ἀπό βοήθεια τόσο, πού συχνά ξεχνοῦσε τίς ἀνάγκες τῆς δικῆς του οἰκογενείας».
612.. Ὅ.π., σελ. 155: «Στάθηκε ἀντιμέτωπος, φύλακας μοναδικός σέ θάρρος κι αὐτοθυσία. Φανερά καί κρυφά, ὁμαδικά καί ἀτομικά, μέρα καί νύχτα. Δέν ἔπαυε νά νουθετῇ τούς χριστιανούς του, νά τούς ἐξασφαλίζῃ ἀπό τά βέλη τοῦ πονηροῦ τά "ἠκονημένα"».
613.. Ὅ.π., σελ. 218: «Στή θύελλα τῆς Ἀνταρσίας ἀγωνιζόταν νά συγκρατήσῃ τούς χριστιανούς του στίς ἑλληνοχριστιανικές παραδόσεις καί τούς τυχόν πλανημένους ἀπό τά ἀπατηλά συνθήματα τοῦ κομμουνισμοῦ νά τούς ξαναφέρῃ στήν Ἐκκλησία καί στήν Πατρίδα».
614.. Ὅ.π., σελ. 159: «Δέν ἤθελε ὁ π. Νικόλαος ν᾿ ἀναμιχθῇ σέ πολιτικές διαμάχες· ἔμεινε μακριά ἀπ᾿ αὐτές. Γι᾿ αὐτό ἀρνήθηκε νά προσχωρήσῃ στό ΕΑΜ, τό ὁποῖον, ἔλεγε, δέν εἶναι πατριωτική ὀργάνωσις, ἀλλοιῶς θά γινόταν μέλος του ἀπ᾿ τούς πρώτους».

μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ⁵⁹⁸ καί τοῦ χριστιανικοῦ βιβλίου⁵⁹⁹, πραότητα⁶⁰⁰, σεμνότητα⁶⁰¹, φιλοπονία, ἀξιοπρέπεια, σταθερότητα⁶⁰², ἁπλότητα, ἀφιλαργυρία⁶⁰³, ἦταν φιλότιμοι, φιλόξενοι⁶⁰⁴, συγχωρητικοί⁶⁰⁵, ἐλεγκτικοί «κατά τήν περίστασι»⁶⁰⁶, εἰρηνοποιοί⁶⁰⁷, φλογεροί κήρυκες⁶⁰⁸, ἄγγελοι παρηγορίας⁶⁰⁹, προστάτες «τῶν ὀρφανῶν καί τῶν πασχόντων»⁶¹⁰, βοηθοί τῶν ἀσθενούντων⁶¹¹, φύλακες⁶¹² ἑλληνοχριστιανικῶν παραδόσεων⁶¹³, ὁδηγοί στούς ἐθνικούς ἀγῶνες⁶¹⁴,

119

615.. Ὅ.π., σελ. 202. 616 Ὅ.π., σελ. 72: «Καλός οἰκογενειάρχης κι ἄξιος ἱερεύς εἶχε κερδίσει τήν ἀγάπη καί τό σεβασμό τῶν χριστιανῶν του».
617.. Ὅ.π., σελ. 117: «Καί μόλο πού ὁ τρόπος του δέν ἦταν καθόλου "κραυγάζων" ὁ παπα-καλός, ἔγινε πασίγνωστος γιά τή φιλανθρωπία του»· σελ. 48: «Ἡ φιλανθρωπία του, ἡ σοβαρή κατηχητική του ἐργασία, ἡ γνησία ἀγάπη του πρός τούς ἐνορίτας του τόν ἔκαμαν σ᾿ ὅλους συμπαθητικό»· σελ. 54: «...ἦταν φιλάνθρωπος, φιλόξενος, δραστήριος καί προοδευτικός. Ἐνίσχυε κάθε πρωτοβουλία γιά κοινωφελῆ ἔργα, κάθε προσπάθεια, πού ἀπέβλεπε στήν ὀρθή πρόοδο τῶν ἐνοριτῶν του, συνεταιρισμούς καί ἄλλα».
618.. Ὅ.π., σελ. 244.
619.. Ὅ.π., σελ. 118: «Ἐξ ἄλλου ἰδιαίτερες ἱκανότητες δέν εἶχε οὔτε μόρφωσι μεγάλη. Μέ τήν καλωσύνη του μόνο ἐνισχυμένη ἀπό τήν προσευχή κέρδισε τίς ψυχές τοῦ ποιμνίου του».
620.. Ὅ.π., σελ. 222.
621.. Ὅ.π., σελ. 80: «Ὡς οἰκογενειάρχης ἦταν μοναδικός συνδυάζοντας μεγάλη ἀγάπη καί στοργή μέ τήν αὐστηρότητα, ὅταν χρειαζόταν˙ τά παιδιά, συνήθιζε νά λέῃ, εἶναι μιά "παρακαταθήκη" πού μᾶς τήν ἔχει ἐμπιστευθῆ ὁ ἴδιος ὁ Θεός. Θά μᾶς ζητήσῃ μιά μέρα τό λόγο γι᾽ αὐτήν. Ἄν μέ τέτοιο πνεῦμα ἔβλεπαν οἱ γονεῖς τά παιδιά τους, τότε ἡ παρεκτροπή αὐτῶν τῶν τελευταίων δέν θά ἦταν τόσο εὔκολη. Δυστυχῶς μιά παρεξηγημένη ἀγάπη συντελεῖ στήν καταστροφή πολλῶν παιδιῶν. Ἀλλά ὁ π. Δημήτριος μέ τίς ὑγιεῖς ἀρχές του κατώρθωσε ν᾽ ἀναθρέψῃ σωστά κι ἀνέδειξε τά παιδιά του».
622.. Ὅ.π., σελ. 117: «Ἡ καλωσύνη του γινόταν συνειδητή καί συστηματική καλλιέργεια τῆς ἀγάπης».
623.. Ὅ.π., σελ. 217: «Ὁλοκληρωτική ἀφοσίωσις πρός τήν πίστι καί τήν πατρίδα εἶναι τό δίδαγμα πού θά πάρουμε ὅλοι ἐμεῖς πού φέρνουμε τό ἔνδυμα πού ἁγίασε ἄλλη μιά φορά ὁ π. Ἀναστάσιος Καφαντάρης μέ τό μαρτυρικό του θάνατο».
624. «Ἔρευνα» ἀπό 22.04.59: «Μεθοδικόν εἰς τήν κατάταξιν τῆς ὕλης, τό βιβλίον τοῦ Σεβασμιωτάτου, μέ πλῆρες εὑρετήριον ὀνομάτων εἰς τό τέλος, καί μέ νέα στοιχεῖα περί τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου τῶν νέων ἱερομαρτύρων, εἶναι ἡ ἀρτιωτέρα μέχρι σήμερον ἱστορία τῶν ὑπέρ πίστεως καί πατρίδος πεσόντων κληρικῶν-συνεχιστῶν τῶν ὀρθοδόξων χριστιανικῶν παραδόσεων».

σύμβουλοι⁶¹⁵, ἄριστοι οἰκογενειάρχοι⁶¹⁶, φιλάνθρωποι⁶¹⁷, ἐλεήμονες⁶¹⁸, προσευχόμενοι, μέ καλωσύνη^619, μέ ἀφοσίωση στό ποίμνιό τους, κοντά στό ὁποῖο βρίσκονταν σέ κάθε δύσκολη στιγμή⁶²⁰.
..........Σχολιάζοντας⁶²¹ καί ἑρμηνεύοντας τίς ἀρετές⁶²² τῶν ἱερέων καί τήν αἰτία τοῦ μαρτυρικοῦ τους θανάτου, ὁ μαρτυρολόγος κάνει τό διδακτικό μέρος τῆς πραγματείας⁶²³ εὔχρηστο γιά τήν πρακτική ἐφαρμογή.
..........Ἡ ἐκτίμηση τοῦ ἔργου ἀπό τή σύγχρονη μέ τόν συγγραφέα κοινωνία ἔγινε μέσω ἐφημερίδων⁶²⁴ καί ἀπονομῆς βραβείου ἀπό τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν.

120

625. Φουντούλη Ἰ., Ὁμιλητική, σελ. 44: «Χαρακτηριστικό τῆς περιόδου αὐτῆς (στ΄ - ιε΄ αἰ.) εἶναι καί ἡ ἐμφάνιση τῶν Κυριακοδρομίων, ὁμιλιῶν δηλαδή στίς περικοπές τοῦ παγιωμένου ἤδη συστήματος βιβλικῶν ἀναγνωσμάτων τῶν Κυριακῶν τοῦ ἔτους. … Παράλληλα ἀνθίζει τό εἶδος τῶν πανηγυρικῶν λόγων σέ ἑορτές καί ἁγίους».
626. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 7: «Γεγονός ἀναμφίλεκτον καί εὐφρόσυνον τυγχάνει ἡ κατά τάς τελευταίας δεκαετίας παρατηρουμένη στροφή πρός τάς πηγάς τῆς ὀρθοδόξου χριστιανικῆς παραδόσεως, ἰδία δέ πρός τούς Ἕλληνας Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας».
627. Κάλλιστος Ware, Ἡ Ὁρθόδοξη Ἐκκλησία, σελ. 228–229: «Στά τελευταῖα ἐνενήντα χρόνια οἱ πανεπιστημιακοί καθηγητές τῆς θεολογίας ἔχουν παραγάγει ἕνα τεράστιο corpus (σῶμα) ἀκαδημαϊκῶν ἔργων. … Ὅσο ὀγκώδη καί συστηματικά κι ἄν εἶναι αὐτά τά ἔργα, εἶναι κατά κάποιο τρόπο ἀπογοητευτικά. Οἱ δυτικοί ἀναγνῶστες, ὄντας συνηθισμένοι μέ τούς θεολόγους τῆς ρωσικῆς διασπορᾶς, ὅπως ὁ Λόσσκυ, ὁ Φλορόφσκυ καί ὁ Εὐδοκίμωφ, δέν θά βροῦν στούς Ἕλληνες ὁμολόγους τους τήν ἴδια αἴσθηση πρωτοτυπίας καί δημιουργικῆς ἔρευνας. Ἡ θεολογία τοῦ Ἀνδρούτσου, τοῦ Τρεμπέλα καί τοῦ Καρμίρη εἶναι κυρίως μιά θεολογία τῶν πανεπιστημιακῶν ἀμφιθεάτρων, περισσότερο ἀκαδημαϊκή καί σχολαστική παρά λειτουργική καί μυστική. Ἐπιπλέον, ἄν καί τό περιεχόμενο αὐτῶν τῶν ἔργων εἶναι αὐστηρά Ὀρθόδοξο, ἡ μέθοδος καί οἱ κατηγορίες σκέψης πού χρησιμοποιοῦνται εἶναι δανεισμένες κατά κύριο λόγο ἀπό τή Δύση. Ὁ Τρεμπέλας, παρά τήν παθιασμένη προσήλωσή του στήν Ὀρθόδοξη παράδοση, εἶναι ἕνας "δυτικόφρων", μέ τήν ἔννοια πώς ἀνήκει σ᾿ αὐτή τή μακρά σειρά Ὀρθοδόξων θεολόγων, ὅπως ὁ Μογίλας καί ὁ Δοσίθεος τόν δέκατο ἕβδομο αἰώνα, πού εἶχαν διαμορφωθεῖ σύμφωνα μέ τά δυτικά πνευματικά πρότυπα. Ὁ Τρεμπέλας παραπέμπει συχνά στούς Πατέρες, ἀλλά ἡ ἀναφορά αὐτή τοποθετεῖται μέσα σ᾿ ἕνα τέτοιο πλαίσιο πού δέν εἶναι ἐξολοκλήρου Πατερικό».
628. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Πατερικόν Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, σελ. 5: «Εἰς τόν Σεβασμιώτατον Μητροπολίτην Τρίκκης καί Σταγῶν κ. Διονύσιον ὀφείλει πολλά ἡ νεωτέρα Ἑλληνική Ἐκκλησιαστική Γραμματεία. Ἀπό τόν γλαφυρόν κάλαμόν του ἔχομεν δεκάδας ἔργων, τά ὁποῖα ἀποτελοῦν σπουδαίαν συμβολήν εἰς πλείστους ὅσους τομεῖς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν μας Γραμμάτων, εἰς τήν καλλιέργειαν τῶν ὁποίων ἀπεδείχθη μέχρι τοῦδε ἀκάματος. Ἤδη ὅμως ἀνέλαβεν ἆθλον, ὁ ὁποῖος ἐνῷ εἶναι διά τε τούς ποιμένας καί τούς ποιμαινομένους πολύτιμος, ἀποτελεῖ ταυτοχρόνως καί ἐνίσχυσιν τῆς νεωτέρας θεολογικῆς τάσεως πρός ἐπιστροφήν εἰς τούς μεγάλους Πατέρας, ἡ ὁποία παρατηρεῖται ὄχι μόνον μεταξύ τῶν ἡμετέρων, ἀλλά καί τῶν ἑτεροδόξων Θεολόγων».

2.3.δ. Πατερικόν Κυριακοδρόμιον

Ἡ δίτομη ἔκδοση τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου ἐγκαινιάζει στήν ἐποχή τοῦ 20^οῦ αἰώνα τήν παράδοση τῶν Κυριακοδρομίων, γνωστή ἀπό τόν 6ο αἰώνα⁶²⁵. Ἡ ἐποχή τοῦ συγγραφέα σημαδεύεται ἀπό τήν ἔντονη ἀναζήτηση τῆς ἁγιοπατερικῆς κληρονομιᾶς⁶²⁶, ἡ μέθοδος ὅμως καί οἱ κατηγορίες τῆς σκέψης πού χρησιμοποιοῦσαν στή μελέτη τῶν Πατέρων οἱ καθηγητές τῆς Θεολογίας, σύμφωνα μέ τούς ἐρευνητές, ἦταν περισσότερο δυτικές⁶²⁷. Γι᾿ αὐτόν τόν λόγο ἐνδεχομένως ὁ τότε Ἀθηνῶν Ἱερώνυμος τήν ἐρευνητική ἐνασχόληση τοῦ Τρίκκης Διονυσίου μέ τά ἔργα τῶν Πατέρων ἀποκάλεσε ἄθλο⁶²⁸,

121

629. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 329: «Εἰς τήν Ἑλλάδα, ἄν καί ἡ πατρολογία ἐδιδάσκετο ὡς ἰδιαίτερον μάθημα ἀπό τῆς ἱδρύσεως τοῦ πανεπιστημίου Ἀθηνῶν (1837), ἡ ἐπίδοσις εἰς τάς σχετικάς μελέτας ὑπῆρξε περισσότερον τυπική παρά οὐσιαστική».
630.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 332-333: «Εἶναι πολύ παράδοξον πόσον μεγάλη σημασία δίδεται τώρα εἰς τό γράμμα, ἐνῷ ἄλλοτε ἐδίδετο μεγαλυτέρα εἰς τό πνεῦμα τοῦ κειμένου. ... Ἐνίοτε ὅμως ἡ τεχνική ὑπερεκχειλίζει καί καταπνίγει τό ἐνδιαφέρον διά τά οὐσιωδέστερα προβλήματα».
631. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Ὁ πρό ἑνός περίπου ἔτους ἐκδοθείς πρῶτος τόμος τοῦ παρόντος "Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου" ἔτυχεν εὐμενεστάτης ὑποδοχῆς: καί ὁ θεολογικός κόσμος ἔδειξε ζωηρόν ἐνδιαφέρον διά τήν προσπάθειάν μας αὐτήν ἀλλά καί ὅσαι μέχρι στιγμῆς ἐδημοσιεύθησαν κρίσεις ἦσαν λίαν εὐνοϊκαί. Τοῦτο ἀποτελεῖ μεγίστην ἱκανοποίησιν δι᾿ ἡμᾶς, ἐπιληφθέντας τοῦ σπουδαιοτάτου τούτου ἔργου μετά πολλῆς μέν ἀγάπης, ἀλλά καί μετά δισταγμοῦ οὐχί ὀλιγωτέρου».
632.. Ὅ.π., τ. Α΄, ἀπό τό εἰσαγωγικό σημείωμα τοῦ Ἀθηνῶν Ἱερωνύμου, σελ. 5: «Ἡ παράλληλος ὅμως ἐν συγχρόνῳ μεταφράσει παράθεσις τῶν πατερικῶν κειμένων, ἡ ὁποία τά καθιστᾷ προσιτά καί εἰς τήν εὐρείαν τοῦ λαοῦ μας μᾶζαν...»
633.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 7: «Ἐάν ἡ Ἁγία Γραφή ἀποτελεῖ τήν ρίζαν, οἱ Πατέρες ἀποτελοῦν τόν κορμόν, ἐκ τοῦ ὁποίου βλαστάνουν πάντες οἱ ἐπί μέρους κλάδοι. Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἑρμηνευθῇ ὀρθοδόξως ἡ Ἁγία Γραφή ἄνευ τῆς βοηθείας τῶν Πατέρων; Πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐρευνηθοῦν ἀσφαλῶς αἱ ὑψηλαί ἀλήθειαι τῆς πίστεως, ἐάν ἀγνοῆται ἡ διδασκαλία ἐκείνων; Πῶς δύναταί τις νά ἀσκήσῃ ἐπιτυχῶς τό ποιμαντικόν ἤ κηρυκτικόν ἔργον του μή ἔχων ὡς πρότυπα τούς μεγάλους Ποιμένας καί Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας; Εἶναι ἀδιανόητος οὐχί μόνον ἡ ἄνθησις ἀλλά καί αὐτή ἡ στοιχειώδης καλλιέργεια γνησίων θεολογικῶν σπουδῶν καί ἑπομένως εἶναι ἀδύνατος ἡ συγκομιδή καρπῶν ἄνευ συνεχοῦς ἀναβαπτίσεως τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως μέσα εἰς τά ζωογόνα νάματα τῆς ἀκενώτου Πατερικῆς σοφίας. Καί ἀποτελεῖ ἰδιαιτέρως παρήγορον γεγονός ὅτι ἡ ἀλήθεια αὕτη ἐξαίρεται σήμερον ὑπό χριστιανῶν πάντων τῶν δογμάτων καί ἡ στροφή πρός τούς Πατέρες εἶναι ὄντως καθολική».

διότι κάτι παρόμοιο δέν εἶχε ξαναγίνει οὔτε στό χῶρο τῆς ἐπιστήμης τῆς μεταπολεμικῆς περιόδου⁶²⁹, οὔτε στόν τομέα ἐκδόσεων τῶν πατερικῶν μελετῶν⁶³⁰ καί ἀκόμη περισσότερο ὡς τρόπου μορφώσεως⁶³¹ τῶν ποιμένων. Χάρη στήν παράλληλη μετάφραση τῶν κειμένων ἡ ἁγιοπατερική διδασκαλία ἔγινε προσιτή γιά τό εὐρύτερο κοινό⁶³². Ὁ Τρίκκης ἦταν ἀμετάλλακτος στήν ἄποψη, ὅτι χωρίς τή γνώση τῶν Πατέρων δέν ἦταν δυνατή ἡ ὀρθόδοξη ἑρμηνεία τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ἡ ἄσκηση τοῦ ποιμαντικοῦ καί κηρυκτικοῦ ἔργου καί ἡ καλλιέργεια τῶν γνήσιων θεολογικῶν σπουδῶν⁶³³.
..........Στό Β΄ τόμο τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου» εἰσάγουν τά ἔγγραφα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, στά ὁποῖα ἐκφράζεται ἔπαινος στόν Μητροπολίτη γιά τό πρωτότυπο συγγραφικό του ἔργο, πού κάλυψε ἕνα μεγάλο κενό στήν

122

634.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 7.
635.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 8.
636.. Ὅ.π., τ. Β΄, σελ. 5: «Παραλλήλως πρός τάς καθ᾿ ἑκάστην Κυριακήν Πατερικάς ὁμιλίας ὑπάρχουν ὡς εὐώδη ἄνθη καί αἱ ἀφιερωμέναι εἰς τάς διαφόρους ἑορτάς τοῦ ἔτους. Εἰς τόν νοητόν τοῦτον κῆπον διατρίβομεν κατά τήν ἐποχήν ταύτην μέ τόν σκοπόν νά συγκροτήσωμεν τό "Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον" ἀπαραίτητον, κατά τήν γνώμην μας, συμπλήρωμα μιᾶς ἐργασίας ὡς ἡ παροῦσα». 637.. Ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 8: «Εἰς τήν συγκρότησιν τοῦ Κυριακοδρομίου ἔπρεπε νά ἐπιλεγοῦν αἱ καλύτεραι ἐκ τῶν ὑπαρχουσῶν εἰς ἑκάστην Κυριακήν ὁμιλίαι, πρᾶγμα τό ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τό νά καταντήση τοῦτο ἀληθῶς Χρυσοστομικόν. Ἀλλά βεβαίως οὔτε ὁ μέγας Χρυσόστομος θά δυσανασχετήση, ἐάν τυχόν ἀδικῆται εἰς τόν τίτλον οὔτε οἱ λοιποί Πατέρες θά διαμαρτυρηθοῦν, διότι παραθεωροῦνται εἰς τήν σύνταξιν τοῦ περιεχομένου».
638. Ματθ. κβ΄, 37-40.

ἑλληνική ἐκκλησιαστική γραμματεία⁶³⁴. Ἐπίσης ἡ Ἱερά Σύνοδος προτρέπει τούς ἱεράρχες νά συστήνουν τό «Πατερικόν Κυριακοδρόμιον» τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου «πρός ἀπόκτησιν» τοῦ ἱεροῦ κλήρου, τῶν ἱερῶν ναῶν καί μονῶν, τῶν ἐκκλησιαστικῶν σχολῶν καί ἄλλων ἐκπαιδευτικῶν ἱδρυμάτων, ὅπως καί τοῦ «εὐσεβοῦς χριστεπωνύμου πληρώματος»⁶³⁵. Στόν ἴδιο πρόλογο ὁ Μητροπολίτης, ἐνῶ βιώνει τούς τελευταίους του μῆνες, εὑρισκόμενος στό νοσοκομεῖο, ἐργαζόμενος ἐντατικά, φανερώνει, πώς ἔχει στό πρόγραμμα νά ἐκδόσει καί τό «Πατερικόν Ἑορτοδρόμιον»⁶³⁶. Ὅμως ἡ κοίμηση τοῦ ἱεράρχη δέν ἐπέτρεψε τήν πραγματοποίηση τῆς συγγραφῆς τοῦ Ἑορτοδρομίου.
..........Τό κριτήριο ἐπιλογῆς τῶν ὁμιλιῶν τοῦ «Πατερικοῦ Κυριακοδρομίου»⁶³⁷, ὅπως προκύπτει ἀπό τήν ἔρευνα τῶν κειμένων, κινεῖται πρός δύο βασικές κατευθύνσεις: τήν πίστη καί τήν ἀγάπη πρός τό Θεό καί τήν ἀγάπη πρός τόν πλησίον, πού εἶναι οἱ δύο μεγαλύτερες ἐντολές τοῦ Χριστοῦ⁶³⁸.

..........Στόν Α΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 26 ὁμιλίες:

..........1. Κυριακή τοῦ Πάσχα: Ἰωάν. α΄, 1-17. Ἐπιφανίου Κύπρου, Λόγος εἰς τήν Ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ Ἀνάστασιν (Migne P.G. 43, 465-477).

..........2. Κυριακή τοῦ Θωμᾶ: Ἰωάν. κ΄, 19-31. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν καινήν Κυριακήν καί εἰς τόν Ἀπόστολον Θωμᾶν (Migne P.G. 63, 928-930). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 470-474), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 296-304), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1484-1489).

..........3. Κυριακή τῶν Μυροφόρων: Μάρκ. ιε΄, 43 - ιστ΄ 8. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ιη΄ τῇ Κυριακῇ τῶν Μυροφόρων (Migne P.G. 151, 236-248). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 777-782), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 673-677), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 845-848).

123

..........4. Κυριακή τοῦ Παραλύτου:. Ἰωάν. ε΄, 1-15.. Ἰ. Χρυσοστόμου,. Ὁμιλία λστ᾿ (Migne P.G. 59, 203-208). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1257-1265), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1205-1212).

..........5. Κυριακή τῆς Σαμαρείτιδος:. Ἰωάν. δ΄, 5-42.. Ἰ. Χρυσοστόμου, .Ὁμιλία εἰς τήν Σαμαρείτιδα (Migne P.G. 59, 535-542). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 177-200), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1228-1252), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1184-1204), 4. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 248-264).

..........6. Κυριακή τοῦ Τυφλοῦ:. Ἰωάν. θ΄, 1-38.. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας,. Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Ἰωάν. εὐαγγέλιον κεφ. θ΄ (Migne P.G. 124, 40-64). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 305-323), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1305-1320).

..........7. Κυριακή τῶν Πατέρων τῆς Α΄ Οἰκουμεν. Συνόδου: Ἰωάν. ιζ΄, 1-13. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ πρός τόν Πατέρα ὑπέρ τῶν δεδομένων ἑαυτῷ μαθητῶν (Migne P.G. 124, 224-241). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 433-442), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 74, 473-528), 3. Κύριλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 420-421), 4. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 437-441), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1437-1445)

..........8. Κυριακή τῆς Πεντηκοστῆς:. Ἰωάν. ζ΄, 37-52: η΄, 12. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία εἰς τήν κατά τήν πεντηκοστήν τελεσθεῖσαν φανέρωσιν καί διανομήν τοῦ Θείου Πνεύματος (Migne P.G. 151, 308-320). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 129, 1272-1281), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1340-1343), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 59, 284-288).

..........9. Κυριακή Α΄ τοῦ Ματθαίου (τῶν Ἁγίων Πάντων): Ματθ. ι΄, 32-33, 37-38: ιθ΄ 7-30. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΚΕ΄ ἐκφωνηθεῖσα τήν Κυριακήν τῶν Ἁγ. Πάντων (Migne P.G. 151, 320-332). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-402, 406), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 244-245, 357-360), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 341, 528-532).

124

..........10. Κυριακή Β΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. δ΄, 18-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΙΔ΄ (Migne P.G. 57, 217-222). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 184-185), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 185-189).

..........11. Κυριακή Γ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. στ΄, 22-23. .Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΑ΄ - ΚΒ΄, Migne P.G. 57, 293-308. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 24-25), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 208-209), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 245-257), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1197).

..........12. Κυριακή Δ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 5-13... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΣΤ΄, Migne P.G. 57, 333-344. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 217-220), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 281-284).

..........13. Κυριακή Ε΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. η΄, 28-θ΄ 1... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΗ΄ (Migne P.G. 57, 349-358). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 224-225), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 297-301).

..........14. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 1-8... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΚΘ΄ (Migne P.G. 57, 357-362). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 225-228), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 301-305).

..........15. Κυριακή ΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. θ΄, 27-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΒ΄ (Migne P.G. 57, 377-388). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 232-233), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 317-320).

..........16. Κυριακή Η΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 14-22... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΘ΄ (Migne P.G. 58, 495-504). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν:

125

1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 297-300), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 432-436).

..........17. Κυριακή Θ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιδ΄, 22-34. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Ν΄ (Migne P.G. 58, 503-510). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 436-441).

..........18. Κυριακή Ι΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιζ΄, 14-23. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΖ΄ (Migne P.G. 58, 557-566). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 332-333), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 488-493), 3. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ. 35, 32).

..........19. Κυριακή ΙΑ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιη΄, 23-35. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΑ΄ (Migne P.G. 58, 587-596). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 129, 509-513).

..........20. Κυριακή ΙΒ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. ιθ΄, 16-26. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΓ΄ (Migne P.G. 58, 603-610). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 353-357), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 521-528).

..........21. Κυριακή ΙΓ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κα΄, 33-42... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΗ΄ (Migne P.G. 58, 639-648). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 377-381), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 120, 561-568).

..........22. Κυριακή ΙΔ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 1-14... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΞΘ΄ (Migne P.G. 58, 647-654). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 384-388), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 568-573), 3. Γρηγορίου Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 513-525).

..........23. Κυριακή ΙΕ΄ τοῦ Ματθαίου: .Ματθ. κβ΄, 35-46... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΑ΄ (Migne P.G. 58, 661-668). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 392-396), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 584-585).

126

..........24. Κυριακή ΙΣΤ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. κε΄, 14-30. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΟΗ΄ (Migne P.G. 58, 711-718). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 425-429), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 532-533).

..........25. Κυριακή ΙΖ΄ τοῦ Ματθαίου: Ματθ. ιε΄, 21-28. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΝΒ΄ (Migne P.G. 58, 517-526). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 308-312), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 449-453).

..........26. Κυριακή ΙΗ΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ε΄, 1-11. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Ἑρμηνεία εἰς τό κατά Λουκᾶν περί τῆς ἄγρας τῶν ἰχθύων (Migne P.G. 123, 757 760). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 917-920).

..........Στόν Β΄ τόμο ἀνθολογοῦνται 27 ὁμιλίες:

..........1. Κυριακή Β΄ τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. στ΄, 31-36. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία Η΄, Migne P.G. 57, 268-274. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 773-776),
2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 928).

..........2. Κυριακή Γ΄ (Κ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ζ΄, 11-16. Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Ὁμιλία ΜΒ΄ εἰς τό τῆς τρίτης Κυριακῆς τοῦ Λουκᾶ εὐαγγέλιον ὑπόθεσιν ἔχον τόν ὑπό τοῦ Κυρίου ἐγερθέντα τῆς χήρας παῖδα, Migne P.G. 151, 525-536. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 932).

..........3. Κυριακή Δ΄ (ΚΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. η΄, 4-15. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΜΔ΄, Migne P.G. 57, 463-472. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 797-801), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 937-940), 3. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 476-482).

..........4. Κυριακή Ε΄ (ΚΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιστ΄, 19-31. Ἰ. Χρυσοστόμου, Εἰς τόν πτωχόν Λάζαρον καί τόν πλούσιον, Migne P.G. 48, 970-982. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48, 981-1016), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 48,

127

1027-1044), 3. Ἰσιδ. Πηλουσιώτου (Migne P.G. 78, 296), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 973-981), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1037-1044).

..........5. Κυριακή ΣΤ΄ (ΚΓ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 26-39. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ λεγεῶνος, Κεφάλαιον Η΄, Migne P.G. 123, 805-808. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 352-358), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 940-944).

..........6. Κυριακή Ζ΄ (ΚΔ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. η΄, 41-56. ..Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Ματθαῖον τόν Εὐαγγελιστήν, Ὁμιλία ΛΑ΄, Migne P.G. 57, 369-376. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35, 39), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 808-815), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 941-945).

..........7. Κυριακή Η΄ (ΚΕ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ι΄, 25-37... Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τήν παραβολήν τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τούς ληστάς, Migne P.G. 62, 755-758. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 755-758), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 844-852), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 964-968).

..........8. Κυριακή Θ΄ (ΚΣΤ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιβ΄, 16-21. .Μ. Βασιλείου, Ὁμιλία εἰς τό ρητόν τοῦ κατά Λουκᾶν ευαγγελίου «καθελῶ μου τάς ἀποθήκας καί μείζονας οἰκοδομήσω» καί περί πλεονεξίας, Migne P.G. 31, 261-277. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 885-889), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 984-985).

..........9. Κυριακή Ι΄ (ΚΖ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιγ΄, 10-17. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῆς ἐχούσης πνεῦμα ἀσθενείας, Κεφάλαιον ΙΓ΄, Migne P.G. 123, 916-917. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, 1001-1004).

..........10. Κυριακή ΙΑ΄ (ΚΗ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιδ΄, 16-24. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν καλουμένων ἐν τῷ δείπνῳ, Κεφάλαιον ΙΔ΄, Migne P.G. 123, 933-940. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 647-653), 2. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 278-283), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1013-1016).

..........11. Κυριακή ΙΒ΄ (ΚΘ΄) τοῦ Λουκᾶ: .Λουκ. ιζ΄, 11-19. .Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τῶν δέκα λεπρῶν, Κεφάλαιον ΙΖ΄, Migne P.G. 123, 988-992.

128

Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχει: Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1045).

..........12. Κυριακή ΙΓ΄ (Λ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιη΄, 18-27. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἐπερωτήσαντος τόν Ἰησοῦν, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1009-1016. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 603-610), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056).

..........13. Κυριακή ΙΔ΄ (ΛΑ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιη΄, 35-43. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ τυφλοῦ, Κεφάλαιον ΙΗ΄, Migne P.G. 123, 1017-1020. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 58, 625-626), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056).

..........14. Κυριακή ΙΕ΄ (ΛΒ΄) τοῦ Λουκᾶ: Λουκ. ιθ΄, 1-10. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τόν Ζακχαῖον τόν τελώνην, Migne P.G. 61, 767-768. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1056-1060), 2. Θεοφυλ. Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1020-1024).

..........15. Κυριακή Τελώνου καί Φαρισαίου: Λουκ. ιη΄, 10-14. Ἀνδρέου Κρήτης, Περί τῆς ὑποθέσεως Τελώνου καί Φαρισαίου, Migne P.G. 97, 1256-1268. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 62, 723-728), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1004-1008), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1053-1056), 4. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 17-32).

..........16. Κυριακή τοῦ Ἀσώτου: Λουκ. ιε΄, 11-32. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας, Περί τοῦ ἀποδημήσαντος εἰς χώραν μακράν, Κεφάλαιον ΙΕ΄, Migne P.G. 123, 949 964. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 61, 781-784), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1021-1032), 3. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 42-48).

..........17. Κυριακή τῶν Ἀπόκρεω: Ματθ. κε΄, 31-46. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΟΘ΄, Migne P.G. 58, 717-724. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 429-433), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 637 641).

..........18. Κυριακή Τυροφάγου: Ματθ. στ΄, 14-21. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Κ΄, Migne P.G. 57, 285-294. Στίς

129

ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μ. Ἀθανασίου (ΒΕΠ 35), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 205-208), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 241-245).

..........19. Κυριακή Α΄ τῶν Νηστειῶν (τῆς Ὀρθοδοξίας): Ἰωάν. α΄, 44-52. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Εἰς τήν πρώτην Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τήν τῶν ἁγίων καί σεπτῶν εἰκόνων ἀναστήλωσιν, Migne P.G. 140, 660-676. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 123-128), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1181-1188), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1141-1148).

..........20. Κυριακή Γ΄ τῶν Νηστειῶν (Σταυροπροσκυνήσεως): Μαρκ. η΄, 34, θ΄, 1. Γερμανοῦ Κων/πόλεως, Τήν τρίτη Κυριακήν τῶν Νηστειῶν καί εἰς τόν ζωοποιόν Σταυρόν, Migne P.G. 140, 644-657. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 401-404 καί 407-408), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 576-577), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 816-817), 4. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. 97, 1017 1036 καί 1036-1045).

..........21. Κυριακή Ε΄ τῶν Νηστειῶν: Μαρκ. ι΄, 32-45. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΞΕ΄, Migne P.G. 58, 627 626. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 75, 413-420), 2. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, σ. 368–369), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, σ. 604–608), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, (Migne P.G. 129, σ. 821-824).

..........22. Κυριακή τῶν Βαΐων: Ἰωάν. ιβ΄, 1-18. Ἐπιφανίου Κύπρου, Ὁμιλία εἰς τά βάϊα, Migne P.G. 43, 428-437. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 59, 362-367), 2. Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας (Migne P.G. 77, 1049-1072), 3. Ἐπιφανίου Κύπρου (Migne P.G. 43, 501-505), 4. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 124, 113-124), 5. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1356-1361), 6. Γρηγ. Παλαμᾶ (Migne P.G. 151, 177 188), 7. Ἀνδρέου Κρήτης (Migne P.G. , 985-1017).

..........23. Κυριακή πρό τῆς Ὑψώσεως: Ἰωάν. γ΄, 13-17. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ἰωάννην, Ὁμιλία ΚΖ΄, Migne P.G. 59, 157 162. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 1208-1213), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 1168-1173).

130

639. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25: «…οἱ ἀλλεπάλληλες συνοδικές διασκέψεις προκάλεσαν μιά ἐντυπωσιακή ἀνάπτυξη τῶν Ἀνθολογιῶν».
640. Ἀραμπατζῆ Χ., ὅ.π., τ. Α΄, σελ. 25.

..........24. Κυριακή μετά τήν Ὕψωσιν: Μαρκ. η΄, 34-38. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία ΛΔ΄, Migne P.G. 57, 401 404 καί 407-408. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: (Βλέπε τήν Κυριακήν Γ΄ τῶν Νηστειῶν).

..........25. Κυριακή πρό τῆς Χριστοῦ Γεννήσεως: Ματθ. α΄, 1-52. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ, Ἑρμηνεία τοῦ κατά Ματθαῖον εὐαγγελίου, Migne P.G. 129, 116-136. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Εὐσεβίου Καισαρείας (ΒΕΠ 23, 299-305), 2. Ἰ. Χρυσοστόμου (Migne P.G. 57, 23-62), 3. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 148-160), 4. Φωτίου (Migne P.G. 101, 1189-1192).

..........26. Κυριακή μετά τήν Χριστοῦ Γέννησιν: Ματθ. β΄, 13-23. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Η΄-Θ΄, Migne P.G. 57, 81-98 (184). Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 168-172), 2. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 148-158).

..........27. Κυριακή πρό τῶν Φώτων: Μάρκ. α΄, 1-8. Ἰ. Χρυσοστόμου, Ὑπόμνημα εἰς τόν Ἅγιον Εὐαγγελιστήν Ματθαῖον, Ὁμιλία Ι΄-ΙΑ΄, Migne P.G. 57, 183-202. Στίς ὑποσημειώσεις γράφει: Ἐπί τῆς ἰδίας Εὐαγγ. περικοπῆς ὑπάρχουν: 1. Μαξίμου Ὁμολογητοῦ (Migne P.G. 90, 421-432), 2. Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας (Migne P.G. 123, 493-497), 3. Εὐθ. Ζιγαβηνοῦ (Migne P.G. 129, 769-773).

2.3.ε. Ἀνατολικός Ὀρθόδοξος Μοναχισμός κατά τά πατερικά κείμενα
Ὡς λογοτεχνικό εἶδος οἱ Ἀνθολογίες εἶναι γνωστές ἀπό τήν ἑλληνιστική ἀκόμη περίοδο. Ὡς εἶδος ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας ἐμφανίζονται τήν περίοδο τῶν Ἀπολογητῶν, δηλαδή στούς 5^ο– 6^ο αἰῶνες⁶³⁹. Στόν 8ο αἰώνα τό εἶδος τῶν Ἀνθολογιῶν ἀναπτύσσεται πλέον μέ συστηματικότητα καί ἔκτοτε εἶχε ὑπηρετήσει τίς πολλαπλές ἀνάγκες τῆς Ἐκκλησίας σέ ποικίλους ἀγῶνες της. Συνεχίζοντας τήν κειμενική αὐτή παράδοση, ὁ Διονύσιος κάνει ἕνα πρωτότυπο γιά τήν ἐποχή του ἐγχείρημα: ἀναδεικνύει τόν ἐκκλησιαστικό θεσμό τοῦ μοναχισμοῦ μέσα ἀπό τήν ἐμπειρία καί τή δημιουργική σκέψη τῶν Πατέρων, ἀνθολογώντας τά κείμενά τους, σύμφωνα μέ τό δικό του σχέδιο ἔκθεσης. Τό σύγγραμμα παρουσιάζει ταυτόχρονα ἱστορική ἀναδρομή καί συστηματική καί πλήρη ἐνημέρωση σχετικά μέ τό κάθε ζήτημα περί τοῦ μοναχισμοῦ. Τό συγγραφικό αὐτό ἐγχείρημα τοῦ Ποιμενάρχη ἀνάγεται στήν ποιμαντική δράση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου⁶⁴⁰, ὁ ὁποῖος ἐπιχειροῦσε

131

641.. Ὅ.π., σελ. 25: «Ὁ Μ. Βασίλειος θεωρείται ὡς ὁ πρῶτος ἀπό τούς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος ἐνέταξε τή μεθοδολογία σύνταξης τῶν ἀνθολογιῶν στήν πολεμική του κατά τῶν "πνευματομάχων Ἀρειανῶν"».
642. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἀνατ. Ὀρθ. Μοναχισμός, ἀπό τόν πρόλογό του, σελ. 5: «Τινές τῶν ἀνθρώπων, οὐχί ἐκ δειλίας ἤ ἐξ ἀηδίας διά τήν ζωήν ἤ ἐκ φιλοσοφικῆς διαθέσεως, ἀλλά "διά τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν", τήν ζῶσαν καί συγκλονιστικήν πραγματικότητα, τήν πᾶσαν δύναμιν τῆς ἀγάπης των κατευθύνουν πρός τόν Κύριον».
643.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν ἀποτελεῖ τό περιεχόμενον, τόν σκοπόν καί τό νόημα τῆς ὑπάρξεώς των καί αὐτήν μόνον ἔχουν ὡς σταθερόν τέρμα τῶν πόθων των πάντων». 644.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ προσφορά τοῦ Ἀνατολικοῦ Ὀρθοδόξου Μοναχισμοῦ πρός τήν ἁγίαν ἡμῶν Ἐκκλησίαν εἴτε εἰς προσευχάς, εἴτε εἰς ἀκτινοβολίαν παραδειγμάτων αὐταπαρνήσεως, εἴτε εἰς καταρτισμόν στελεχῶν "πρός πᾶν ἔργον ἀγαθόν ἐξηρτισμένων" (Β΄ Τιμ.3, 17) ὑπῆρξεν ἀνεκτίμητος».
645.. Ὅ.π., σελ. 5: «...ἔργον καί ὑπόθεσιν τῆς ζωῆς των κάμνουν τήν ἀδιάλειπτον τοῦ ἐν Τριάδι Θεοῦ δοξολογίαν, τήν διά συνεχοῦς καί πολυμόχθου κατά Θεόν ἀσκήσεως νέκρωσιν τῶν παθῶν καί τήν τελείαν βίωσιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».
646.. Ὅ.π., σελ. 5: «Εἰς τάς ἡμέρας μας, τῆς ἀποστασίας καί τῆς ὑλιστικῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ζωῆς, καθώς καί ἄλλοι ἅγιοι καί ἱεροί θεσμοί, διέρχεται κρίσιν καί ὁ Μοναχισμός».
647.. Ὅ.π., σελ. 5: «Ἡ λεπτομερής ἐπισήμανσις τῶν αἰτίων τῆς κρίσεως ταύτης καί ἡ ἐπίμονος διατριβή ἡμῶν εἰς αὐτά ὀλίγον θά ὠφελήσῃ. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον πρό παντός χρειάζεται σήμερον εἶναι ἡ ἐξεύρεσις τρόπου ἀποτελεσματικῆς βοηθείας αὐτοῦ. Νά δυνηθῇ νά ὑπερκεράσῃ τήν κρίσιν. Νά ἀναζωογονηθῇ. Νά ἐπανεύρῃ τόν πρῶτον του ἑαυτόν».
648.. Ὅ.π., σελ. 6: «… ὁ ἀναβαπτισμός τοῦ Μοναχισμοῦ μας εἰς τήν κολυμβήθραν τῆς θεοφωτίστου σκέψεως τῶν Πατέρων… θά βοηθήσῃ μεγάλως εἰς τήν ἀνόρθωσίν του, τήν ἐπανάκτησιν τοῦ ἀπολεσθέντος ἐδάφους καί τήν ἀνακατάληψιν τῆς ἐνδόξου πρωτοποριακῆς θέσεώς του ἐν τῇ "θείᾳ παρεμβολῇ παρατάξεως Κυρίου"».
649. Τσάμη Δ., Τό Γεροντικόν τοῦ Σινᾶ, Εἰσαγωγή, σελ. 24.
650. Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Ἀθανασίου Μετεωρίτου, Ἀθανασίου τοῦ ἐν τῷ Ἄθῳ, Ἀνωνύμου, Ἀββᾶ Παχωμίου, Παχωμίου μοναχοῦ, Ἀββᾶ Θεοδώρου τοῦ Θηβαίου, Ἀββᾶ Θεοδώρου τῆς Φέρμης, Ἀββᾶ Ρούφου, Ἀββᾶ Ὤρ, Ἀββᾶ Μίνως, Ἀββᾶ Παμβώ, Ἀββᾶ Ὑπερεχίου, Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἀββᾶ Ὠρσισίου, Ἀββᾶ Ἡσαΐου, Ἀββᾶ Ζαχαρίου, Ἀββᾶ Ποιμένος, Ἀββᾶ Λογγίνου, Ἀββᾶ Φιλήμονος, Ἀββᾶ Ἀπολλώ, Ἀββᾶ Παύλου τοῦ Γαλάτου, Ἀββᾶ Ἁλωνίου, Ἄμμωνος ἐπισκόπου, Ἀνδρέου τοῦ διά Χριστόν σαλοῦ, Σεραπίωνος Θμούεως, Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, Ἀθανασίου τοῦ Μεγάλου, Ἀντωνίου τοῦ Μεγάλου, Εὐθυμίου τοῦ Μεγάλου, Βαρσανουφίου τοῦ Μεγάλου, Γρηγορίου Θεολόγου, Γρηγορίου Νύσσης, Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Γρηγορίου Πακουριάνου, Γρηγορίου τοῦ Σιναΐτου, Παλλαδίου, Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ἰωάννου Κλίμακος, Ἰωάννου Μόσχου, Ἰωάννου τοῦ Νηστευτοῦ, Ἰωάννου τοῦ Καρπαθίου, Ἰωάννου τοῦ Προφήτου, Ἰωάννου Λυκοπολίτου, Ἰωάννου τοῦ Κολοβοῦ, Ἰωάννου ἡσυχαστοῦ, Ἰωσήφ τοῦ εἰς Πανεφώ, Νείλου τοῦ ἀσκητοῦ, Μάρκου τοῦ ἀσκητοῦ, Μαξίμου τοῦ ὁμολογητοῦ, Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου, Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Ἐφραίμ τοῦ Σύρου, Θαλασσίου τοῦ Ἀφρικανοῦ, Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, Θεοδώρου Ἐδέσσης, Θεοδωρήτου Κύρου, Συμεών τοῦ νέου Θεολόγου, Συμεών τοῦ Εὐλαβοῦς, Συμεών τοῦ Μεταφραστοῦ, Νικηφόρου μονάζοντος, Νικηφόρου Καλλίστου, Νικηφόρου πρεσβυτέρου Κων/λεως, Νικήτα τοῦ Στηθάτου, Κασσιανοῦ τοῦ Ρωμαίου, Ἑρμείου Σωζομενοῦ, Σωκράτους, Σωφρονίου Ἱεροσολύμων, Ὁσίου Σάβα, Ὁσίας Εἰρήνης Χρυσοβαλάντου (βίος), Ὁσίας Συγκλητικῆς, Ὁσίου Θεογνώστου, Ὁσίας Θεοδώρας, Καλλίστου καί Ἰγνατίου τῶν Ξανθοπούλων, Καλλίστου τοῦ Τηλικούδη, Διαδόχου Φωτικῆς, Βησσαρίωνος Λαρίσσης, Εὐαγρίου, Πέτρου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Ἰγνατίου τοῦ Θεοφόρου, Ἰγνατίου Μηθύμνης, Ἰσιδώρου Πηλουσιώτου, Ἰσιδώρου τῆς Σκήτεως, Μεθοδίου Ὀλύμπου,

νά λύσει τά προβλήματα τῆς ἐποχῆς του μέσα ἀπό τό συγγραφικό του ἔργο, χρησιμοποιῶντας τό εἶδος τῆς Ἀνθολογίας⁶⁴¹, ὅπου συγκέρασε τήν ἄσκηση τῆς ἐρήμου μέ τή λογιότητα τῶν ὀργανωτῶν τοῦ μοναχικοῦ βίου.
Ἡ Ἀνθολογία τοῦ Τρίκκης φέρει ἔντονο ἀπολογητικό χαρακτήρα, πού φαίνεται ἤδη στόν πρόλογο, ὅπου ὁ συγγραφέας ἀποδυναμώνει τή λανθασμένη κοινή γνώμη, δεσπόζουσα στήν ἐποχή του, σχετικά μέ τό μοναχισμό⁶⁴², καί παραθέτει ἐν συντομία τίς ἀπολογητικές του θέσεις σχετικά μέ τό νόημα, τήν οὐσία, τό σκοπό⁶⁴³ καί τήν προσφορά⁶⁴⁴ τοῦ ἀγγελικοῦ βίου⁶⁴⁵ στήν Ἐκκλησία, τήν κοινωνία καί τό ἔθνος. Αἰτιολογῶντας τήν κατάσταση τῆς ἐποχῆς του, ὁ συγγραφέας δέν μιλᾶ γιά τήν ἀγραμματοσύνη καί τήν ἄγνοια, ἀλλά γιά τήν ἀποξένωση ἀπό τή θρησκεία, δηλ. τήν ἀποστασία ἀπό τόν Θεό καί τήν ἀποδοχή τῶν ὑλιστικῶν ἀντιλήψεων γιά τή ζωή⁶⁴⁶. Ὁ στόχος τῆς πραγματείας εἶναι ἡ θεραπεία τῆς κρίσεως τοῦ μοναχισμοῦ⁶⁴⁷ μέσῳ τῆς σοφίας καί τῆς πείρας τῶν Πατέρων, πού ἀπαριθμεῖ αἰῶνες⁶⁴⁸. Μέ τή μέθοδο τῆς συστηματικῆς παραλλαγῆς κειμένων⁶⁴⁹ στήν Ἀνθολογία συμπεριλήφθηκαν ἔργα 72 Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας⁶⁵⁰, ὅπως ἐπίσης καί ἀποσπάσματα ἀπό τό Γεροντικό, ἀναφορές στά

132

Γεροντικόν, Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Κυρίλλου Σκυθοπολίτη, Ἠλία Πρεσβυτέρου, Ἰσιδώρου Πρεσβυτέρου, Κυριακοῦ τοῦ ἀναχωρητοῦ, Φωτίου Πατριάρχου, Φιλοθέου τοῦ Σιναΐτου, Νεκταρίου καί Θεοφάνους (Μετεώρων), Θεολήπτου Φιλαδελφίας. καί ἐπίσης οἱ ἀναφορές στά Τυπικά Ἱερῶν Μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων.
651. Μητρ. Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, ὅ.π., σελ. 6: «Ὡς πρός τήν παράθεσιν τῶν πατερικῶν χωρίων ἀκολουθοῦμεν τήν χρονολογικήν σειράν. Προηγοῦνται δηλονότι οἱ ἀρχαιότεροι καί ἕπονται οἱ νεώτεροι Πατέρες».
652.. Ὅ.π., σελ. 6: «Διά τήν συγκέντρωσιν τοῦ ὑλικοῦ ἐχρησιμοποιήθη κατά κύριον λόγον ἡ Πατρολογία τοῦ Migne. Κείμενά τινα μή συμπεριλαμβανόμενα εἰς αὐτήν ἀνεζητήθησαν ἀλλαχοῦ, ὅπως καί δι᾿ ἄλλα συμπεριλαμβανόμενα προετιμήθησαν νεώτεραι ἐκδόσεις».
653.. Ὅ.π., σελ. 6: «Εἰς τήν ταξινόμησιν τοῦ ὑλικοῦ προεκρίθη ἡ κλιμακωτή κατάταξις. Ἀρχίζομεν μέ τήν εἴσοδον εἰς τήν μοναχικήν ζωήν, διά νά φθάσωμεν εἰς τήν τελείωσιν καί τόν ἁγιασμόν τοῦ μοναχοῦ».
654.. Ὅ.π., σελ. 6: «Ἡ κατάταξις ἐξ ἄλλου εἰς τά ἐπί μέρους κεφάλαια δέν εἶναι ἴσως ἡ ἰδανική, καθ᾿ ὅσον εἰς πολλάς περιπτώσεις δέν ὑπάρχει σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ δύο θεμάτων, ὡς λ.χ. τῆς ὑπακοῆς καί τοῦ σεβασμοῦ πρός τόν προεστῶτα, τῶν ἐλλάμψεων καί τῆς θεοπτίας».
655.. Ἱερά Μονή Παντοκράτορος Σωτῆρος Χριστοῦ, Κέρκυρα, τ. Α΄ (2003), Β΄ (2004), Γ΄ (2011). Σαν ξεχωριστό τεύχος ἐκδόθηκε ὁ «Γυναικείος Ὀρθόδοξος Μοναχισμός » (2008).

Τυπικά ἱερῶν μονῶν καί στίς Διαταγές τῶν Ἀποστόλων. Ἡ ἔκθεση τοῦ ὑλικοῦ ἀρχίζει ἀπό τούς ἀρχαίους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας καί τελειώνει μέ τούς νεότερους⁶⁵¹, ἀπό τήν εἴσοδο στό μοναστήρι μέχρι τόν ἁγιασμό, τήν τελείωση (θέωση).

Στόν πρόλογο ὁ ἀνθολόγος ἀναφέρει τίς πηγές πού χρησιμοποίησε⁶⁵² καί τή μέθοδο πού ἀκολούθησε⁶⁵³. Τή δυσκολία προκάλεσε, κατά τή γνώμη του, ἡ κατάταξη τῶν θεμάτων στά ὑποκεφάλαια, διότι πολλά ἀπό τά θέματα ἀλληλοπεριχωροῦνται⁶⁵⁴.

Στήν παρούσα μελέτη χρησιμοποιήθηκε ἡ πρώτη ἔκδοση τῆς πραγματείας, τῆς ὁποίας μέχρι σήμερα ἔχουν ἐπανεκδοθεῖ τά πρῶτα ἕξη ἀπό τά δεκατέσσερα κεφάλαια⁶⁵⁵.

133

..........Δέν θεωροῦμε ἀναγκαῖο νά παραθέσουμε ἐδῶ κάτι παραπάνω ἀπό τά περιεχόμενα τοῦ βιβλίου, διότι ὁ καθορισμός τῶν θεμάτων εἶναι πάνω ἀπό σαφής, ὅπως διατυπώθηκε στά κεφάλαια καί ὑποκεφάλαια τῆς πραγματείας.

..........Κεφάλαιο Α΄. Εἰσαγωγή στή μοναχική ζωή
..........1. Σκοπός καί ἀξία τοῦ μοναχισμοῦ (37 ἀποσπάσματα)
..........2. Ὅροι εἰσόδου στή μοναχική ζωή (17 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχική καθιέρωση (14 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Β΄. Τρόποι μοναχικῆς ζωῆς
..........1. Κοινόβιο (31 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Προεστώς (20 ἀποσπάσματα)
..........1. Προσόντα προεστῶτος (20 ἀποσπάσματα)
..........2. Καθήκοντα καί εὐθῦναι προεστῶτος (31 ἀποσπάσματα)
..........3. Δικαιώματα προεστῶτος - ὁ πρός αὐτόν σεβασμός (15 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐκλογή προεστῶτος (10 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διακονήματα (26 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Σωματική δίαιτα (40 ἀποσπάσματα)
..........2. Λαύρα (24 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀναχωρητισμός (21 ἀποσπάσματα)
..........4. Αὐστηρός Ἀναχωρητισμός (32 ἀποσπάσματα)
..........5. Οἱ διά Χριστόν σαλοί (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Σύγκριση τρόπων μοναχικῆς ζωῆς (46 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Γ΄. Ἡ μοναχική ὁμολογία
..........1. Παρθενία (35 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀκτημοσύνη (27 ἀποσπάσματα)
..........3. Ὑπακοή (36 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἔκταση ὑπακοῆς (19 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἐκκοπή ἰδίου θελήματος (25 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Δ΄. Γυναικεῖος μοναχισμός
..........1. Παρθενικόν μεγαλεῖον (19 ἀποσπάσματα)
..........2. Γυναικεῖα ἀνδραγαθήματα (16 ἀποσπάσματα)
..........3. Προτροπαί εἰς μοναζούσας (19 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιο Ε΄. Ἀσκητικοί ἱδρῶτες
..........1. Ἄσκησις – Βία (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Κακοπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐγκράτεια (35 ἀποσπάσματα)
..........4. Νηστεία (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἀγρυπνία (18 ἀποσπάσματα)
..........6. Ὁ κανών τοῦ μοναχοῦ (27 ἀποσπάσματα)

134

..........7..Ὑπομονή πόνων καί θλίψεων (43 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΣΤ΄. Μόνωσις καί κοινωνικότης
..........1. Ξενιτεία - Ἀποταγή (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Παραμονή εἰς τό κελλίον (19 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἄβατον (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Συντυχίαι (33 ἀποσπάσματα)
..........5. Σχέσεις πρός οἰκείους (17 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἔξοδοι - Ἀποδημίαι (17 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἱεραποστολή (33 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἡσυχία (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ζ΄. Διάφοροι ἀρεταί
..........1. Ἐργασία (32 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἐλεημοσύνη (22 ἀποσπάσματα)
..........3. Φιλοξενία (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Κοσμιότης συμπεριφορᾶς (31 ἀποσπάσματα)
..........5. Πραότης (15 ἀποσπάσματα)
..........6. Ἀμεριμνία (23 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἀνδρεία - Ἀφοβία (23 ἀποσπάσματα)
..........8. Ἐλπίς (28 ἀποσπάσματα)
..........9. Χαροποιόν πένθος (33 ἀποσπάσματα)
..........10. Χαρά (24 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Η΄. Πόλεμοι καί μάχαι
..........1. Πόλεμος ὑπό διαβόλου (25 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Παγίδες τοῦ διαβόλου (28 ἀποσπάσματα)
..........2. Πόλεμος κατά διαβόλου (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Πόλεμος κατά παθῶν (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Γαστριμαργία (11 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Σαρκικά πάθη (19 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Φιλαργυρία (7 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Θυμός - Ὀργή (11 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Λύπη (7 ἀποσπάσματα)
..........στ΄. Ἀκηδία (6 ἀποσπάσματα)
..........ζ΄. Κενοδοξία (14 ἀποσπάσματα)
..........η΄. Ὑπερηφανία (10 ἀποσπάσματα)
..........4. Λογισμοί (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Λογισμοί βλασφημίας (7 ἀποσπάσματα)
..........5. Ἐνύπνια (14 ἀποσπάσματα)
..........6. Συμμαχίαι, Ἡ Θεοτόκος - Ὁ Σταυρός – Οἱ ἄγγελοι κ.λπ. (26 ἀποσπάσματα)

135

..........Κεφάλαιον Θ΄. Πτώσεις καί ἧτται
..........1. Ὑποστολή τῆς χάριτος (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Μοναχοί κυκλευταί (14 ἀποσπάσματα)
..........3. Μοναχοί ἀποχωροῦντες ἐκ τῆς ὑπακοῆς των (9 ἀποσπάσματα)
..........4. Μοναχοί πεπλανημένοι (11 ἀποσπάσματα)
..........5. Μοναχοί ἐκπεσόντες (20 ἀποσπάσματα)
..........6. Μετάνοια (24 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐπιτίμια – Ποιναί (20 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον Ι΄. «Ἄγρυπνον ὄμμα»
..........1. Φόβος Θεοῦ (29 ἀποσπάσματα)
..........2. Αὐτοεξέτασις – Αὐτογνωσία (15 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἐξαγόρευσις λογισμῶν καί ἁμαρτιῶν (20 ἀποσπάσματα)
..........4. Ἐγκράτεια γλώσσης – Σιωπή (43 ἀποσπάσματα)
..........5. Φυλακή αἰσθήσεων (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Φυλακή μνήμης (Μνήμη Θεοῦ – θανάτου – κρίσεως – κολάσεων) (40 ἀποσπάσματα)
..........7. Ἐγρήγορσις (42 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΑ΄. Πνευματική ἀνύψωσις
..........1. Ἀνάγνωσις – Μελέτη (41 ἀποσπάσματα)
..........2. Ψαλμῳδία (23 ἀποσπάσματα)
..........3. Μυστηριακή ζωή (30 ἀποσπάσματα)
..........4. Προσευχή (39 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἐκκλησιαστικαί ἀκολουθίαι (21 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Ἀδιάλειπτος προσευχή (14 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Εὐχή Ἰησοῦ (22 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Πειρασμοί ἐν τῇ προσευχῇ (17 ἀποσπάσματα)
..........5. Κατάνυξις (19 ἀποσπάσματα)
..........6. Νῆψις (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Θεωρία (29 ἀποσπάσματα)
..........α. Θεωρία καί πρᾶξις (21 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΒ΄. Αἱ τρεῖς κορυφαῖαι ἀρεταί
..........1. Ταπεινοφροσύνη (34 ἀποσπάσματα)
..........2. Ἀπάθεια (29 ἀποσπάσματα)
..........3. Ἀγάπη (35 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Ἀγάπη πρός Χριστόν (24 ἀποσπάσματα)

136

..........Κεφάλαιον ΙΓ΄. Χαρίσματα τοῦ Ἁγίου
........ .Πνεύματος
..........1. Γενικά περί χαρισμάτων (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Τό χάρισμα τῆς διακρίσεως (27 ἀποσπάσματα)
..........α΄. Διάκρισις ἀρετῶν (39 ἀποσπάσματα)
..........β΄. Διάκρισις παθῶν καί ἁμαρτιῶν
..........(38 ἀποσπάσματα)
..........γ΄. Διάκρισις λογισμῶν (21 ἀποσπάσματα)
..........δ΄. Διάκρισις ὀπτασιῶν (23 ἀποσπάσματα)
..........ε΄. Διάκρισις πνευματικῶν καταστάσεων
..........(35 ..ἀποσπάσματα)
..........3. Διορατικόν χάρισμα (29 ἀποσπάσματα)
..........4. Προορατικόν χάρισμα (14 ἀποσπάσματα)
..........5. Τό κατά δαιμόνων χάρισμα (7 ἀποσπάσματα)
..........6. Τό κατά θηρίων χάρισμα (22 ἀποσπάσματα)
..........7. Χάρισμα θαυματουργιῶν (29 ἀποσπάσματα)
..........8. Τό χάρισμα τῆς μακαρίας τελευτῆς
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........9. Ἕτερα χαρίσματα (30 ἀποσπάσματα)
..........Κεφάλαιον ΙΔ΄. Τελείωσις
..........1. Καθαρά προσευχή (16 ἀποσπάσματα)
..........2. Θεῖος ἔρως (30 ἀποσπάσματα)
..........3. Θεία μέθη (18 ἀποσπάσματα)
..........4. Καρδιακόν δάκρυ (19 ἀποσπάσματα)
..........5. Κάθαρσις νοός καί καρδίας (29 ἀποσπάσματα)
..........6. Θεῖος σαββατισμός (11 ἀποσπάσματα)
..........7. Εἴσοδος εἰς τόν θεῖον καί ὑπέρφωτον γνόφον
..........(15 .ἀποσπάσματα)
..........8. Θεολογική μύησις (29 ἀποσπάσματα)
..........9. Θεοπτία (22 ἀποσπάσματα)
..........10. Θεῖαι ἐλλάμψεις (33 ἀποσπάσματα)
..........11. Θέωσις (28 ἀποσπάσματα)

..........2.3.στ. Προσκυνητάρια

Ὁ τύπος αὐτός τῆς ἐκκλησιαστικῆς γραμματολογίας στήν περίπτωση τοῦ Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου γνώρισε τήν ἀνανεωμένη καί τήν ἐμπλουτισμένη του μορφή. Ὅπως τό κάθε του σύγγραμμα, ἔτσι καί τά Προσκυνητάρια, ἔχουν ξεκάθαρους ποιμαντικούς σκοπούς. Εἶναι μιά σύντομη, εὐχάριστη καί συναρπαστική διδασκαλία γιά τό πῶς πρέπει νά γίνει ἕνα σωστό προσκύνημα στό μοναστήρι, εἶναι μιά πλούσια καί αὐθεντική παροχή σχετικῆς γνώσης γιά κάθε ἐπίπεδο ἀναζήτησης, εἶναι μιά ἐμπνευσμένη μετάδοση θαυμασμοῦ καί ἀγάπης

137

656. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 8: «Σάν εὐλογία πατρική, μποροῦμε, νομίζουμε, νά τό προσφέρωμε στά ἀγαπητά μας Μοναστήρια τῶν Μετεώρων… ἱκανοποιῶντας, κατά δύναμιν, τήν κοπιώδη πορεία τους, πού εἴθε πάντοτε νά εἶναι ἀνάβασις».
657. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 5: «Τό καλογερικό του ὄνομα εἶναι "προσκυνητάρι". Ὁ κόσμος τό θέλει "ὁδηγό"».
658.. Ὅ.π., σελ. 16: «Ὁ ναός εἶναι κατάγραφος ἀπό ὡραιότατες ἁγιογραφίες. Γεμίζει τήν ψυχή ἀπό θάμβος καί βοηθεῖ πολύ τόν ἐπισκέπτη στό εὐλαβικό του προσκύνημα».
659.. Ὅ.π., σελ. 76: «Νῦν δέ ἐπί τούτοις δέομαι καί ἀντιβολῶ ἕνα ἕκαστον τῶν μετ᾿ ἐμέ τήν προστασίαν τε καί προεδρίαν δεξόμενον ἐκ τῶν τῆς Μητροπόλεως Λαρίσσης…».
660. «Ἐλευθέρα Γνώμη» ἀπό 31.1.1962, ἄρθρο «Τό λογοτεχνικό ἔργο τοῦ Σεβασμιωτάτου κ.κ. Διονυσίου»: «Ποτέ τά μοναστήρια τῶν Μετεώρων μας δέν γνώρισαν τήν ζωντανότερη προβολή ἀπό αὐτή, πού τούς γίνεται ἀπό τόν Μητροπολίτην Διονύσιο καί ποτέ καί ἀπό κανένα δέν ἀγαπήθηκαν τόσο, ὅσο ἀπό Αὐτόν».

πρός τόν ἱερό αὐτό θεσμό τῆς Ἐκκλησίας, τό μοναχισμό, εἶναι καί μιά ἔκφραση πατρικῆς στοργῆς τοῦ Μητροπολίτη πρός τούς μοναχούς του⁶⁵⁶.

«Ἅγιος Βησσαρίων» (Δούσικον)

Τό Πρισκυνητάρι⁶⁵⁷ ἀποτελεῖται ἀπό τόν Πρόλογο καί 17 κεφάλαια:
1. Τοπογραφία, 2. Τό μοναστήρι, 3. Τό ἐσωτερικό, 4. Ἡ τράπεζα, 5. Ὁ ναός⁶⁵⁸, 6. Παρεκκλήσια, 7. Ἅγια Λείψανα, 8. Κειμήλια, 9. Βιβλιοθήκη, 10. Δράση, 11. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων, 12. Ἡ Τιμία Κάρα τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος, 13. Ἡ Διαθήκη τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνος⁶⁵⁹ (Τό κείμενο τῆς Διαθήκης, ὡς ἱστορικό ντοκουμέντο, χρήζει ἰδιαιτέρας προσοχῆς. Ὁ συγγραφέας τό παραθέτει ὁλόκληρο, μέ τίς ὀκτώ ὑπογραφές τῶν Ἀρχιεπισκόπων, διαδόχων τοῦ Ἁγίου Βησσαρίωνα, μέ τίς ὑποσχέσεις τους νά τηρήσουν τά λόγια τοῦ κτήτορα), 14. Χρονολογίες σχετικές μέ τόν Ἅγιο Βησσαρίωνα, 15. Χρονολογίες σχετικές μέ τό μοναστήρι, 16. Ὁ Ἅγιος Βησσαρίων πρός τούς πατέρας καί ἀδελφούς τῆς μονῆς του, 17. Ὁ ναός Πόρτα Παναγιᾶς.
Τά στοιχεῖα εἶναι ταξινομημένα σύμφωνα μέ τίς ἐπιστημονικές προδιαγραφές. Ὁ τρόπος τῆς συγγραφῆς εἶναι προσιτός καί γιά τόν ἄνθρωπο μέ στοιχειώδη μόρφωση. Ὁ συγγραφέας καταφέρνει νά κάνει τήν ἀρχαία Μονή στόχο γιά μελέτη καί ἔρευνα τῶν εἰδικῶν, παράλληλα προσφέρει γνώση καί ἐμπνέει τήν ὑπερηφάνεια στούς ἐπιχώριους, γιά τό θησαυρό πού κατέχουν.

«Τά Μετέωρα»

Στήν παρούσα ἐργασία θά χρησιμοποιηθεῖ ἡ δ΄ ἔκδοση τοῦ πονήματος, στήν ὁποία συμπεριλήφθηκαν τά μέχρι τότε ξεχωριστά τεύχη: «Βαρλαάμ», «Ἅγιος Στέφανος», «Μετέωρο» καί προστέθηκαν τά κεφάλαια «Ἁγία Τριάδα», «Ρουσάνου», μέχρι καί τήν περιγραφή τῶν ἐρειπωμένων μοναστηριῶν καί ἐκείνων πού καταστράφηκαν τελείως καί θεωρήθηκαν ὡς ἀνύπαρκτα⁶⁶⁰.

138

661. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 6.
662.. Ὅ.π., σελ. 6: «…νά βοηθηθῇ ὅποια ψυχή τό ζητεῖ νά πλησιάσῃ τό νόημα τῆς πνευματικότητος τῶν Μετεώρων».
663. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ἅγιος Βησσαρίων (Δούσικον), σελ. 6: «Σήμερα τραβᾶ ὁ κόσμος. Αὔριο ἠμπορεῖ νά στραφῇ καί πάλι τό ρεῦμα πρός τήν ἔρημο, τή γαλήνη τῶν Μοναστηριῶν, καί ἡ ὁλόθερμη εὐχή μου νά γίνῃ πραγματικότης: νά χυθῇ καινούργιο αἷμα στή γηρασμένη Ἀδελφότητα, νά ξανακαινουργιώσῃ (τό μοναστήρι)…»
664. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Τά Μετέωρα, σελ. 50: «Κάτω, ἐδῶ, ἁπλώνεται μέ χάρι, σάν παραμυθένια ἀρχόντισσα, μέ τό Μοναστήρι κορώνα στό κεφάλι, ἡ πεντάμορφη Καλαμπάκα. Λίγο πιό πέρα, αὐτό τό τεράστιο φίδι, πού ἀπό τό μέγεθός του καί τό βαρυφορτωμένο στομάχι, σέρνεται μ᾿ ἔκδηλη νωθρότητα πρός τά κάτω, εἶναι ὁ Πηνειός. Ὅσο, ὅταν εἶναι στά καλά του, γίνεται πηγή πλούτου καί χαρᾶς γιά τά γύρω του χωριά, τόσο, ὅταν θυμώσῃ κι ἀγριέψῃ, γίνεται ὁ φόβος καί ὁ τρόμος των».

..........Ὁ Πρόλογος δίνει πληροφορία, ὅτι τό πόνημα εἶχε μεγάλη ζήτηση καί σέ μικρό χρονικό διάστημα ἐξαντλήθηκαν οἱ δύο πρῶτες ἐκδόσεις ἀπό πέντε χιλιάδες ἀντίτυπα ἡ κάθε μία καί ἡ ζήτηση παρέμεινε σταθερή, ὁπότε οἱ ἐκδόσεις συνεχίστηκαν⁶⁶¹.
..........Ὁ σκοπός τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι διπλός: α΄. ἡ ἐκπλήρωση τῆς ἀναζήτησης τῶν προσκυνητῶν νά πλησιάσουν τήν πνευματικότητα τοῦ μοναχισμοῦ τῶν Μετεώρων⁶⁶² καί β΄. ἡ προσέλκυση τῶν προσκυνητῶν πρός τό μοναχικό βίο μέ προοπτική τήν ἀφιέρωση⁶⁶³.
..........Ἡ δομή τῶν Προσκυνηταρίων εἶναι πάντοτε ἡ ἴδια, ὅπως τήν περιγράψαμε παραπάνω στό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Δουσίκου.
..........Ἡ γλώσσα τοῦ κειμένου εἶναι ἁπλή καί προσιτή, σέ μερικά σημεῖα μάλιστα ἀρκετά χαριτωμένη, ὅπως στήν περιγραφή τοῦ τοπίου⁶⁶⁴ – μέθοδος πού ξεκουράζει στήν πορεία τῆς διήγησης, πυκνῆς ἀπό ἱστορικά στοιχεῖα.
..........Ὁ ἐπιστημονικός χαρακτήρας τοῦ κειμένου παρουσιάζει τήν ἀρχαιολογική ἔρευνα τοῦ συγγραφέα: τή μελέτη τῶν ἐπιγραφῶν στούς ἁγιογραφημένους τοίχους, στίς πέτρινες ἐντοιχισμένες πλάκες τῶν κτιρίων, τή σύγκριση τῶν στοιχείων μέ τούς κώδικες, παρατίθεται πλούσιο ὑλικό ἀπό τά ἔργα ἐπιστημόνων ἐρευνητῶν, ἀλλά καί ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας λαμβάνει θέση καί καταλήγει σέ θετικές χρονολογίες μέ ἐπιστημονική εὐθύνη καί ἀκρίβεια στά ἐπιχειρήματα.

139

665. Μητροπολίτου Λήμνου Διονυσίου, Προσκυνητάριον μοναστηρίου Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου.
666. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Βυτουμᾶ – μία ἑστία πολιτισμοῦ, Ἀθῆναι 1962.
667. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Μοναστῆρι Σταγιάδων - ἐκεῖ ὅπου βασιλεύει ἡ γαλήνη, Ἀθῆναι 1962.
668. Χρήστου Π., Ἑλληνική Πατρολογία, τ. Α΄, σελ. 143.
669. Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Διονύσιος ὁ "Σκυλόσοφος" πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους, σελ. 6: «Ἄν δέ λάβωμεν ὑπ᾿ ὄψιν, ὅτι αἱ περισσότεραι ἐξ αὐτῶν προέρχονται ἐκ προσώπων, τά ὁποῖα διέκειντο δυσμενῶς πρός αὐτόν, δυνάμεθα καλύτερον νά κατανοήσωμεν πόσον δύσκολον ἐγχείρημα ἀποτελεῖ τό νά ἐπιχειρήσῃ τις νά διαζωγραφίσῃ τήν εἰκόνα τοῦ ἐθνομάρτυρος φιλοσόφου».

..........Κατά παρόμοιο τρόπο γράφτηκαν καί τό Προσκυνητάριο τῆς Μονῆς Ἁγίου Ἰγνατίου Λέσβου, ἀπό τό ὁποῖο οὐσιαστικά καί ξεκίνησε ἡ προσπάθεια συγγραφῆς Προσκυνηταρίων⁶⁶⁵, ὅπως καί τά Προσκυνητάρια τῶν Μονῶν Βυτουμᾶ⁶⁶⁶ καί Σταγιάδων^667.

2.4.ζ. Ἁγιολογικές ὁμιλίες

Οἱ ἁγιολογικές ὁμιλίες, πού συνήθως ἀναφέρονται σέ πρόσωπα τῆς Ἁγίας Γραφῆς, σέ Ἁγίους, μάρτυρες καί πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, συγγενεύουν μέ τούς Βίους τῶν Ἁγίων, διότι περιλαμβάνουν συχνά ἕνα ἐκτεταμένο βιογραφικό μέρος, ἐξελίχθηκαν κυρίως μέσω τοῦ ἔργου τῶν Πατέρων τοῦ 4ου αἰώνα (Βασιλείου Καισαρείας, Γρηγορίου Ναζιανζηνοῦ, Γρηγορίου Νύσσης, Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου)⁶⁶⁸. Συνεχίζοντας αὐτή τήν παράδοση ὁ Διονύσιος προσθέτει μιά ἰδιοτυπία: στίς ἁγιολογικές του ὁμιλίες, μαζί μέ τήν ἀκλόνητη πίστη στόν Θεό, ἐγκωμιάζει τήν ἀγάπη τοῦ Ἁγίου, τόν βίο τοῦ ὁποίου ἐξιστορεῖ, πρός τήν πατρίδα. Οἱ ἐγκωμιαζόμενοι τοῦ Διονυσίου, εἴτε ἀρχαῖοι, εἴτε νέοι, συνήθως εἶναι οἱ Ἕλληνες-Μάρτυρες καί ἰδιαίτερα Μάρτυρες-ποιμένες καί μάλιστα τοῦ τόπου, στόν ὁποῖο βρίσκεται ὁ ὁμιλητής.

«Διονύσιος ὁ ″Σκυλόσοφος″, πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τοῦ γένους» (1967).

Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στή Λάρισα, κατά τήν τελετή τοῦ «Συνδέσμου Γραμμάτων καί Τεχνῶν Θεσσαλίας». Ὁ ὁμιλητής Μητροπολίτης ἐπιχείρησε νά ἀναδείξει τή ζωή, τή δράση καί τόν μαρτυρικό θάνατο ἑνός παρεξηγημένου Ἁγίου – τοῦ Λαρίσης Διονυσίου τοῦ Φιλοσόφου (1541-1611)– καί ἔφερε εἰς πέρας τήν ἔρευνά του, χρησιμοποιώντας καί τίς παλαιές πηγές⁶⁶⁹ καί τίς τελευταῖες

140

670.. Ὅ.π., σελ. 7: «Εὐτυχῶς, τελευταίως, ὁ Διευθυντής τοῦ Μεσαιωνικοῦ Ἀρχείου τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν κ. Λέανδρος Βρανούσης ἐπέτυχε νά ἀνεύρῃ εἰς τά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ἱσπανίας πολύτιμον σχετικόν ὑλικόν, ἐπί τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ὡμίλησε περί τοῦ Διονυσίου εἰς τήν αἴθουσαν τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρίας Ἀθηνῶν καί τήν ὁποίαν διάλεξιν πάνυ εὐγενῶς ἔθεσεν εἰς τήν διάθεσιν τοῦ γράφοντος».
671.. Ὅ.π., σελ. 15: «Ἰδιαιτέρως δι᾿ ἡμᾶς σήμερον, οἱ ὁποῖοι διερχόμεθα μίαν καμπήν τῆς ἐθνικῆς μας ἱστορίας, τό πρόσωπον τοῦ Διονυσίου πρέπει νά μᾶς ὑπενθυμίζῃ, ὅτι ἡ Ἑλλάς καί μάλιστα ἡ χριστιανική, δέν εἶναι μόνον μία γεωγραφική ἔννοια, ἀλλά μία ἀξία πνευματική, ἡ ὁποία περικλείει ὅ,τι ὑψηλότερον καί ὅ,τι εὐγενέστερον ἔχει νά δώσῃ ἡ ἀνθρωπίνη ἱστορία. Χάριν αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, διά νά τῆς δώσῃ τήν δυνατότητα νά διαδραματίσῃ καί πάλιν τόν ἀνεκτίμητον προορισμόν της μεταξύ τῶν πεπολιτισμένων καί ἐλευθέρων Ἐθνῶν ἐθυσιάσθη, καθ᾿ ὅν τρόπον ἐθυσιάσθη καί ὁ Διονύσιος καί ὅλη ἡ πολυάριθμος ἡρωϊκή χορεία τῶν ἀγωνιστῶν τῆς Ἐλευθερίας».
672..Μητροπολίτου Τρίκκης καί Σταγῶν Διονυσίου, Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός: «…εἰς τήν καρδίαν τῆς περιοχῆς Ἀσπροποτάμου τῆς Θεσσαλικῆς Πίνδου».
673.. Ὅ.π., σελ. 18.
674.. Ὅ.π., σελ. 19: «Κατά τρόπον ἀριστοτεχνικώτατον ὁ ἐμπνευσμένος ἱεροκήρυξ π. Κοσμᾶς κάνει πρῶτον τούς καταφρονεμένους ἀκροατάς του νά αἰσθάνωνται ὑπερηφάνειαν διότι ἐγεννήθησαν Ὀρθόδοξοι χριστιανοί καί εἶναι Ἕλληνες, ἀπομακρύνων οὕτω πως πᾶσαν σκέψιν ἀπαρνήσεως τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Ἑλλάδος…».
675.. Ὅ.π., σελ. 21: «Εἰς τήν ἑδραίωσιν τῆς Πίστεως καί τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ἀναμφιβόλως συμβάλλει ἡ μόρφωσις. Διά τοῦτο καί ἐπιμένει πολύ εἰς τήν ἵδρυσιν σχολείων».
676.. Ὅ.π., σελ. 26-27.

ἀνακαλύψεις⁶⁷⁰. Ἐκφέρει καί τή δική του ἑρμηνεία τῶν γεγονότων καί τῆς προσωπικότητας τοῦ Ἐθνομάρτυρα. Μετά ἀπό μιά ἐκτεταμένη μελέτη, σχετικά μέ τό ἀντικείμενο τῆς ὁμιλίας, σέ σύντομο χρονικό διάστημα ὁ ὁμιλητής προσέφερε μιά γνώση, ἐπεξεργασμένη ποιμαντικά καί προσαρμοσμένη πρός τίς πνευματικές ἀναζητήσεις τῆς ἐποχῆς⁶⁷¹.

«Ὁ ἱερομάρτυς Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός» (1966)

Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας ἔγινε στήν τελετή τῶν ἀποκαλυπτηρίων τῆς προτομῆς τοῦ ἱερομάρτυρα καί ἐθναποστόλου Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ⁶⁷². Κατά τόν Διονύσιο Τρίκκης ὁ Ἅγιος Κοσμάς ἐκπροσωπεῖ τήν ἰδανική μορφή τοῦ Ἕλληνα ἱερέα, πού «κλείει ἐντός του ὁλόκληρον τήν Ὀρθοδοξίαν καί τό Ἔθνος»⁶⁷³. Ὁ Μητροπολίτης συχνά καί ὁ ἴδιος ἀκολουθοῦσε τήν τακτική τοῦ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, τό περιεχόμενο τῶν κηρυγμάτων τοῦ ὁποίου ἦταν πάντοτε ὁ Χριστός καί ἡ Ἑλλάδα⁶⁷⁴. Ὁ ὁμιλητής ἑστιάζει στίς βασικές θέσεις τῶν κηρυγμάτων τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ, ὁ ὁποῖος: προτρέπει στήν ἀγάπη καί ὁμόνοια μεταξύ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων, καυτηριάζει τήν ἀδικία καί τήν ἐκμετάλλευση μεταξύ τους, ἐπιμένει ἰδιαίτερα στήν Κυριακή ἀργία, θίγει θέματα κοινωνικά, ὅπως τῆς ἄθλιας κατάστασης τῆς γυναίκας, προτρέπει ἐπίμονα στήν ἵδρυση σχολείων⁶⁷⁵. Άνακεφαλαιώνοντας, ὁ ὁμιλητής δίνει τήν ἑρμηνεία σέ ὅλο τό πνευματικό ἔργο καί τόν μαρτυρικό θάνατο τοῦ ἰσαποστόλου Κοσμᾶ σέ μορφή ἐγκωμίου⁶⁷⁶.